Bài Học 400 Năm Tuổi Từ Công Ty Đông Ấn Hà Lan Dành Cho Nhà Đầu Tư SpaceX: Đừng Để Sự Hào Hứng Che Mờ Giá Trị Thực

Trong giới đầu tư toàn cầu, rất ít doanh nghiệp tư nhân hiện nay nhận được sự quan tâm lớn như SpaceX của Elon Musk. Với hệ sinh thái trải dài từ tên lửa tái sử dụng, mạng internet vệ tinh Starlink, các hợp đồng quốc phòng cho đến tham vọng xây dựng nền kinh tế không gian, SpaceX được xem là ứng viên sáng giá cho một trong những đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) lớn nhất lịch sử Phố Wall.

Tuy nhiên, đằng sau sự kỳ vọng khổng lồ ấy là một bài toán không hề mới: làm thế nào để định giá một câu chuyện tăng trưởng kéo dài hàng thập kỷ thành mức giá hợp lý cho nhà đầu tư hiện tại?

Đây là câu hỏi đã tồn tại suốt hơn 400 năm kể từ khi thị trường chứng khoán hiện đại ra đời.

Công Ty Đông Ấn Hà Lan Và Nguồn Gốc Của Những Đợt IPO Khổng Lồ

Năm 1602, Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) chính thức phát hành cổ phần ra công chúng và góp phần hình thành nên thị trường chứng khoán Amsterdam – một trong những sở giao dịch chứng khoán đầu tiên trên thế giới.

VOC khi đó không phải là một ý tưởng viển vông hay một dự án chưa có doanh thu. Công ty sở hữu đội tàu viễn dương, các tuyến thương mại xuyên lục địa, sức mạnh quân sự và sự hậu thuẫn từ chính quyền Hà Lan.

Nhờ đó, các nhà đầu tư có cơ hội tham gia vào làn sóng thương mại toàn cầu đang bùng nổ mà không cần trực tiếp lên tàu vượt đại dương.

Tuy nhiên, điều thú vị là phải mất gần ba thập kỷ cổ phiếu VOC mới tăng gấp đôi giá trị. Theo tiêu chuẩn của thị trường hiện đại, đây là tốc độ tăng trưởng khá chậm.

Điều đó cho thấy ngay cả những doanh nghiệp mở ra kỷ nguyên mới cho kinh tế thế giới cũng không phải lúc nào mang lại lợi nhuận tức thời cho cổ đông.

Vì Sao SpaceX Được So Sánh Với VOC?

Theo chuyên gia phân tích thị trường JC Parets, nhiều người đang nhìn SpaceX như một cổ phiếu công nghệ tăng trưởng thông thường. Tuy nhiên, phép so sánh phù hợp hơn có thể là VOC.

Nếu VOC giúp nhà đầu tư tiếp cận cuộc cách mạng thương mại toàn cầu thế kỷ XVII thì SpaceX đang mở cánh cửa tham gia vào nền kinh tế không gian thế kỷ XXI.

Nhà đầu tư mua cổ phần SpaceX không đơn thuần đầu tư vào một công ty tên lửa.

Họ đang đặt cược vào:

• Starlink và hạ tầng internet vệ tinh toàn cầu.
• Công nghệ phóng vệ tinh chi phí thấp.
• Các hợp đồng quốc phòng và an ninh quốc gia.
• Dịch vụ vận tải không gian thương mại.
• Tiềm năng khai thác nền kinh tế quỹ đạo trong tương lai.

Tương tự VOC cách đây hàng trăm năm, SpaceX đại diện cho một biên giới kinh tế mới mà phần lớn thế giới vẫn chưa thể hình dung đầy đủ quy mô.

Lịch Sử IPO Cho Thấy Nhà Đầu Tư Cần Kiên Nhẫn

Dù vậy, lịch sử thị trường chứng khoán lại đưa ra một cảnh báo quan trọng.

Theo nghiên cứu của Giáo sư Jay Ritter thuộc Đại học Florida, dựa trên hơn 9.000 đợt IPO tại Mỹ từ năm 1975 đến năm 2021:

• Khoảng 60% cổ phiếu IPO giữ nguyên giá trị hoặc giảm giá sau ba năm.
• Chỉ khoảng 16% có thể tăng hơn gấp đôi trong cùng khoảng thời gian.

Con số này cho thấy thành công vượt trội sau IPO thực tế hiếm hơn nhiều so với kỳ vọng của phần lớn nhà đầu tư.

Không phải doanh nghiệp nào được truyền thông ca ngợi cũng trở thành khoản đầu tư xuất sắc.

Những Sai Lầm Thường Gặp Khi Săn IPO

Theo Kathy Donnelly, đồng tác giả cuốn sách “The Lifecycle Trade: How to Win at Trading IPOs and Super Growth Stocks”, phần lớn nhà đầu tư cá nhân mắc sai lầm vì quá nóng vội.

Nghiên cứu của bà cho thấy:

• Rất ít cổ phiếu IPO tăng trên 100% ngay sau khi niêm yết.
• Đa số cổ phiếu giảm xuống dưới mức giá ngày đầu giao dịch chỉ trong vài tuần.
• Phần lớn mất ít nhất 10% giá trị trong vòng 10 tuần đầu tiên.

Điều này có nghĩa rằng nhà đầu tư thường có thêm nhiều cơ hội mua vào với mức giá tốt hơn sau giai đoạn hưng phấn ban đầu.

Lịch sử cho thấy việc lao vào mua ngay ngày giao dịch đầu tiên không phải lúc nào cũng là chiến lược hiệu quả.

Những Đợt IPO Lớn Từng Xuất Hiện Gần Đỉnh Thị Trường

Một điểm đáng chú ý khác là nhiều đợt IPO đình đám thường diễn ra khi thị trường tài chính đang trong giai đoạn hưng phấn cao độ.

JC Parets dẫn chứng hàng loạt ví dụ nổi tiếng:

• US Steel năm 1901.
• RCA năm 1919.
• Ford năm 1956.
• Blackstone năm 2007.
• Coinbase năm 2021.
• Rivian năm 2021.

Trong nhiều trường hợp, các đợt IPO quy mô lớn xuất hiện gần thời điểm thị trường đạt đỉnh hoặc chuẩn bị bước vào chu kỳ điều chỉnh.

Ví dụ:

• Palm IPO năm 2000 xuất hiện đúng giai đoạn bong bóng dot-com đạt đỉnh.
• Coinbase lên sàn gần thời điểm Bitcoin lập đỉnh lịch sử.
• Rivian niêm yết chỉ ít ngày trước khi Nasdaq bước vào chu kỳ giảm sâu.
• Glencore IPO sau đợt tăng mạnh của thị trường hàng hóa toàn cầu.

Điều này không đồng nghĩa mọi IPO lớn đều thất bại, nhưng cho thấy nhà đầu tư cần thận trọng trước những làn sóng hưng phấn tập thể.

SpaceX Có Phải Chỉ Là Một “Câu Chuyện Hấp Dẫn”?

Câu trả lời của nhiều chuyên gia là không.

Khác với nhiều startup chỉ dựa trên kỳ vọng tương lai, SpaceX đã xây dựng được nền tảng kinh doanh thực tế.

Doanh thu của công ty hiện được ước tính khoảng 19 tỷ USD mỗi năm.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp đang nắm giữ nhiều lợi thế cạnh tranh:

• Công nghệ tên lửa tái sử dụng dẫn đầu thế giới.
• Hệ thống Starlink với hàng triệu khách hàng.
• Vị thế đối tác chiến lược của chính phủ Mỹ.
• Năng lực sản xuất và phóng vệ tinh quy mô lớn.

Đây là những tài sản hữu hình tương tự cách mà VOC từng sở hữu đội tàu và mạng lưới thương mại toàn cầu cách đây nhiều thế kỷ.

Bài Học Quan Trọng Dành Cho Nhà Đầu Tư

Điều mà lịch sử muốn nhắc nhở không phải là tránh xa những cơ hội lớn.

Ngược lại, những doanh nghiệp mở ra thị trường mới thường là nơi tạo ra giá trị khổng lồ trong dài hạn.

Tuy nhiên, giữa việc sở hữu một doanh nghiệp tuyệt vời và mua cổ phiếu ở mức giá hợp lý là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.

Những thị trường tiềm năng nhất vẫn có thể khiến nhà đầu tư thiếu kiên nhẫn chịu thua lỗ nếu tham gia ở thời điểm không phù hợp.

Đối với SpaceX, câu hỏi quan trọng không chỉ là công ty có thành công hay không, mà còn là mức định giá nào sẽ mang lại cơ hội đầu tư hấp dẫn cho cổ đông trong tương lai.

SpaceX có thể trở thành một trong những đợt IPO quan trọng nhất lịch sử thị trường tài chính hiện đại. Tuy nhiên, bài học kéo dài hơn 400 năm từ Công ty Đông Ấn Hà Lan cho thấy một sự thật không thay đổi: những cơ hội lớn nhất vẫn đòi hỏi sự kiên nhẫn.

Trong đầu tư, tiềm năng tăng trưởng dài hạn là yếu tố quan trọng, nhưng mức giá mua vào và khả năng kiểm soát cảm xúc mới là yếu tố quyết định thành công cuối cùng. Đối với SpaceX, tương lai có thể rất rộng mở, nhưng lịch sử nhắc nhở rằng ngay cả những câu chuyện vĩ đại nhất cũng không miễn nhiễm với quy luật của thị trường.