Ukraine được mùa nhưng nông dân kiệt sức: Khủng hoảng xuất khẩu đe dọa nguồn cung ngũ cốc toàn cầu

Nghịch lý của ngành nông nghiệp Ukraine: Có nông sản nhưng không thể bán có lãi

Mùa thu hoạch tại Ukraine đang bước vào giai đoạn chuyển từ lúa mì, lúa mạch sang ngô, đậu nành và hướng dương. Dù nhiều cánh đồng ghi nhận năng suất tích cực, nông dân nước này vẫn phải đối mặt với một nghịch lý nghiêm trọng: sản xuất được nông sản nhưng không thể đưa hàng ra thị trường với mức giá đủ bù đắp chi phí.

Cuộc khủng hoảng vận tải trên Biển Đen, các cuộc tấn công quân sự và chi phí logistics tăng cao đang khiến lượng lớn ngũ cốc bị mắc kẹt trong kho. Trong khi đó, giá thu mua trong nước suy giảm, dòng tiền của các trang trại bị thu hẹp và khả năng tài trợ cho vụ mùa tiếp theo ngày càng trở nên khó khăn.

Đối với những nông dân đã gắn bó nhiều năm với nghề, vấn đề không còn đơn thuần là một vụ mùa khó khăn. Đây là câu hỏi về khả năng tiếp tục sản xuất trong tương lai, đặc biệt khi chi phí thuê đất, thuế, phân bón, nhiên liệu và nhân công vẫn phải được thanh toán đúng hạn.

Oleksandr Chumak, một nông dân tại vùng Odesa, miền nam Ukraine, là trường hợp tiêu biểu. Sau 11 năm trồng nhiều loại cây nông nghiệp, ông cho biết khoảng 80% lượng ngũ cốc của mình hiện không thể bán với mức giá mang lại lợi nhuận. Dù mùa thu hoạch diễn ra tương đối thuận lợi, nguồn tiền mặt của trang trại vẫn cạn dần.

Tình trạng này đang buộc nông dân Ukraine phải cân nhắc lại chiến lược canh tác, thậm chí giảm đáng kể diện tích gieo trồng trong năm tới.

Chiến sự Biển Đen làm tắc nghẽn dòng chảy nông sản

Ukraine và Nga đều giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu. Trước khi xung đột bùng phát trên quy mô lớn vào năm 2022, hai quốc gia này là những nhà cung cấp chủ chốt đối với nhiều mặt hàng như lúa mì, lúa mạch và dầu hướng dương.

Theo số liệu được dẫn từ Liên Hợp Quốc trong nội dung nguồn, trước chiến tranh, Ukraine và Nga cung cấp hơn một nửa lượng dầu hướng dương giao dịch trên thị trường thế giới, gần 20% lượng lúa mạch và khoảng 14% lượng lúa mì. Ukraine cũng là một trong những quốc gia sản xuất ngô lớn, với Trung Quốc và Liên minh châu Âu nằm trong nhóm khách hàng quan trọng.

Vì vậy, bất kỳ gián đoạn kéo dài nào đối với hoạt động xuất khẩu từ khu vực này đều có thể tạo ra tác động vượt xa biên giới hai quốc gia.

Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào những mục tiêu tại khu vực Biển Đen đã làm gia tăng rủi ro đối với tàu thương mại. Khi nguy cơ bị tấn công tăng lên, việc thu xếp bảo hiểm hàng hải trở nên khó khăn và đắt đỏ hơn, khiến nhiều chuyến vận chuyển không còn khả thi về mặt kinh tế.

Các hoạt động đáp trả của Ukraine cũng làm gia tăng bất ổn đối với hoạt động xuất khẩu của Nga. Hệ quả là nguồn cung từ cả hai nước đều chịu sức ép, trong khi hàng triệu tấn nông sản tiếp tục nằm tại các kho chứa, chờ cơ hội vận chuyển.

Theo thông tin trong bài viết nguồn, khoảng 90% các mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Ukraine thường được vận chuyển qua Biển Đen. Tuy nhiên, trong tháng 8, xuất khẩu ngũ cốc và các loại đậu của nước này chỉ đạt khoảng 981.000 tấn, giảm gần 58% so với cùng kỳ năm trước.

Sự sụt giảm này cho thấy vấn đề không nằm hoàn toàn ở năng lực sản xuất. Ukraine vẫn có thể thu hoạch, nhưng khả năng kết nối sản phẩm với người mua quốc tế đang bị hạn chế nghiêm trọng.

Kho hàng đầy ắp, dòng tiền của nông dân ngày càng cạn kiệt

Đối với một trang trại, doanh thu chỉ được hiện thực hóa khi nông sản được bán và thanh toán. Khi hàng hóa bị giữ lại trong kho, vốn lưu động cũng bị đóng băng.

Trong khi chờ thị trường phục hồi, nông dân vẫn phải trả tiền thuê đất, mua vật tư, thanh toán các khoản vay và chuẩn bị cho chu kỳ sản xuất tiếp theo. Đây là áp lực đặc biệt lớn đối với các doanh nghiệp nông nghiệp vừa và nhỏ, vốn thường có nguồn dự phòng tài chính hạn chế hơn các tập đoàn lớn.

Andrii Dykun, Chủ tịch Hội đồng Nông nghiệp Ukraine, cho biết nhiều nông dân gặp khó khăn trong việc thực hiện các nghĩa vụ tài chính vì không thể bán nông sản. Một số loại cây lấy dầu như cải dầu và hướng dương vẫn có thể tìm được đầu ra, nhưng doanh thu từ những mặt hàng này không đủ để bù đắp toàn bộ thiệt hại.

Ông đặt ra vấn đề về tính khả thi của vụ mùa tiếp theo: nếu kho dự trữ vẫn đầy, việc tiếp tục gieo trồng có thể đồng nghĩa với việc bỏ thêm tiền vào một chu kỳ sản xuất chưa có đầu ra chắc chắn.

Tình hình này tạo ra một vòng luẩn quẩn. Nông dân không bán được hàng nên thiếu tiền mặt; thiếu tiền mặt khiến họ khó đầu tư cho vụ mùa mới; diện tích canh tác giảm có thể làm suy yếu sản lượng trong tương lai.

PrivatBank, ngân hàng cho vay lớn nhất Ukraine, cho biết đã giải ngân 1,53 tỷ hryvnia, tương đương khoảng 34,2 triệu USD theo số liệu nguồn, cho các doanh nghiệp nông nghiệp vay vốn lưu động trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 8. Con số này cao hơn gấp đôi mức 718 triệu hryvnia trong cùng kỳ năm trước.

Các nhà sản xuất vừa và nhỏ chiếm khoảng 70% tổng dư nợ cho vay nông nghiệp của ngân hàng.

Theo Yevhen Zaihraiev, Giám đốc kinh doanh doanh nghiệp vừa và nhỏ tại PrivatBank, lượng vốn lớn vẫn nằm trong hàng tồn kho, trong khi các trang trại cần tiếp tục chi trả chi phí hoạt động và tài trợ cho những đợt gieo trồng mùa thu, mùa xuân.

Một số nhà sản xuất lựa chọn bán nông sản sớm, chấp nhận mức giá thấp hơn để duy trì dòng tiền. Những đơn vị có kho chứa và khả năng tài chính tốt hơn lại trì hoãn bán hàng với hy vọng giá sẽ phục hồi.

Cả hai phương án đều tiềm ẩn rủi ro. Bán sớm có thể giúp duy trì hoạt động nhưng làm giảm lợi nhuận; giữ hàng lâu hơn có thể mang lại mức giá tốt hơn, song đòi hỏi vốn lưu động và khả năng chịu đựng chi phí lưu kho.

Nông dân Ukraine chuyển hướng khỏi ngô và lúa mạch

Áp lực logistics đang làm thay đổi cơ cấu cây trồng tại Ukraine. Thay vì tiếp tục ưu tiên những loại nông sản có sản lượng lớn nhưng khó vận chuyển, nhiều nhà sản xuất bắt đầu cân nhắc các loại cây lấy dầu và cây trồng đặc thù có chi phí vận hành, lưu kho hoặc vận chuyển phù hợp hơn.

Theo thông tin được PrivatBank cung cấp trong bài viết nguồn, tổng sản lượng ngũ cốc và hạt có dầu của Ukraine được dự báo tăng từ 80 triệu tấn lên 85 triệu tấn trong năm được đề cập. Tuy nhiên, sản lượng cao không đồng nghĩa với nguồn cung thương mại dồi dào nếu hàng hóa không thể rời khỏi các kho chứa.

Lượng tồn kho từ vụ trước đang gây áp lực lên hệ thống logistics. Từ các bao chứa ngũ cốc bằng nhựa đặt trên cánh đồng đến những kho kim loại quy mô lớn, cơ sở hạ tầng lưu trữ đều phải hoạt động trong điều kiện rủi ro an ninh cao.

Oleksandr Chumak cho biết ông dự định giảm đáng kể diện tích trồng trọt trong vụ tiếp theo, không tiếp tục trồng ngô và lúa mạch, đồng thời ưu tiên những loại cây cần ít phân bón hơn.

Quyết định này phản ánh sự thay đổi trong cách nông dân đánh giá hiệu quả kinh tế. Trước đây, lựa chọn cây trồng chủ yếu phụ thuộc vào năng suất dự kiến, giá bán và điều kiện đất đai. Hiện nay, khả năng tiếp cận thị trường, chi phí vận chuyển, nhu cầu vốn và mức độ an toàn của chuỗi cung ứng cũng trở thành những yếu tố quyết định.

Nếu xu hướng chuyển đổi kéo dài, thị trường quốc tế có thể đối mặt với sự thay đổi không chỉ về tổng sản lượng nông nghiệp Ukraine mà còn về cơ cấu các mặt hàng được xuất khẩu.

Điều đáng lo ngại là những quyết định thu hẹp sản xuất được đưa ra trong giai đoạn khó khăn có thể ảnh hưởng đến nguồn cung của các mùa vụ sau, ngay cả khi điều kiện vận tải được cải thiện trở lại.

Những tuyến đường thay thế chưa thể bù đắp cho Biển Đen

Kể từ khi Nga mở cuộc tấn công toàn diện vào Ukraine năm 2022, các tổ chức quốc tế và đối tác thương mại đã tìm cách duy trì hoạt động xuất khẩu nông sản của nước này.

Những phương án từng được triển khai hoặc thúc đẩy bao gồm sáng kiến ngũ cốc Biển Đen, các hành lang vận chuyển qua lãnh thổ Liên minh châu Âu và những tuyến đường thay thế bằng đường sắt, đường bộ, đường sông.

Tuy nhiên, các lựa chọn này vẫn gặp nhiều trở ngại.

Một số quốc gia Đông Âu, trong đó có Ba Lan và Romania, phản đối việc để nông sản Ukraine đi qua lãnh thổ trong những điều kiện nhất định vì lo ngại hàng nhập khẩu gây áp lực lên giá và làm giảm nhu cầu đối với sản phẩm nội địa.

Tuyến đường qua sông Danube cũng gặp khó khăn do mực nước thấp, trong khi một cây cầu quan trọng phục vụ vận chuyển hàng hóa đã bị hư hại theo thông tin trong bài viết nguồn. Những phương án vận chuyển qua khu vực Baltic hoặc Georgia có thể mở rộng khả năng tiếp cận Trung Đông và Trung Á, nhưng chưa đủ năng lực để thay thế hoàn toàn lưu lượng hàng hóa thường đi qua Biển Đen.

Ngoài ra, vận chuyển bằng đường bộ và đường sắt thường có chi phí cao hơn, năng lực chuyên chở hạn chế và thời gian giao hàng dài hơn so với vận tải biển đối với các lô hàng lớn.

Andrii Dykun nhấn mạnh rằng, xét về giá thành, các cảng Biển Đen vẫn có vai trò đặc biệt quan trọng đối với nông dân Ukraine. Ngay cả những trang trại nằm gần biên giới phía tây cũng có thể thu được hiệu quả kinh tế tốt hơn khi hàng hóa được vận chuyển bằng đường biển thay vì đi qua biên giới đất liền sang Liên minh châu Âu.

Vì vậy, việc duy trì hoạt động của các cảng không chỉ là vấn đề thương mại quốc tế mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng tồn tại của hàng nghìn doanh nghiệp nông nghiệp.

Thị trường ngũ cốc toàn cầu đứng trước hai kịch bản trái chiều

Tình trạng gián đoạn xuất khẩu từ Ukraine và Nga đang tạo ra những tác động phức tạp đối với giá nông sản. Nguồn cung bị hạn chế có thể hỗ trợ giá trên thị trường quốc tế, đặc biệt đối với những mặt hàng phụ thuộc lớn vào khu vực Biển Đen.

Tuy nhiên, giá cao hơn trên thị trường thế giới không đồng nghĩa với việc nông dân Ukraine được hưởng lợi. Khi hàng hóa không thể xuất khẩu, giá thu mua tại địa phương có thể giảm sâu do lượng tồn kho tăng lên và người mua có ít động lực cạnh tranh.

Trong khi đó, các quốc gia nhập khẩu phải tìm nguồn cung thay thế, có thể làm tăng chi phí mua hàng, vận chuyển và sản xuất thức ăn chăn nuôi.

Bối cảnh càng đáng chú ý khi một số khu vực sản xuất lớn khác cũng gặp khó khăn. Theo nội dung nguồn, châu Âu dự kiến có vụ ngô kém thuận lợi và có thể cần nhập khẩu nhiều hơn, trong khi nhu cầu thức ăn chăn nuôi vẫn ở mức cao. Mỹ cũng được dự báo đối mặt với những thách thức về sản lượng ngô.

Ngược lại, các vụ thu hoạch lúa mì và lúa mạch tích cực tại Canada, Australia và Argentina, cùng sản lượng tốt ở một số khu vực Trung Đông và Bắc Phi, đang góp phần giảm bớt áp lực nguồn cung.

Benoit Fayaud, quản lý cấp cao phụ trách phân tích ngũ cốc và hạt có dầu tại Expana, cảnh báo rằng nếu các cảng Biển Đen mở cửa trở lại và lượng hàng tồn kho được giải phóng, thị trường có thể chứng kiến một đợt gia tăng nguồn cung đáng kể trong thời gian ngắn.

Theo phân tích được dẫn trong bài viết nguồn, giá ngũ cốc tại những thị trường cung ứng khác có thể giảm vài chục USD khi lượng hàng lớn từ Ukraine và Nga quay trở lại. Mức độ tác động thực tế sẽ phụ thuộc vào tốc độ mở lại tuyến vận tải, khối lượng hàng được giải phóng, nhu cầu nhập khẩu và diễn biến mùa vụ tại các quốc gia sản xuất khác.

Điều này đặt thị trường trước hai kịch bản đối lập.

Nếu gián đoạn kéo dài, nguồn cung xuất khẩu hạn chế có thể tiếp tục hỗ trợ giá hàng hóa quốc tế, trong khi các nhà nhập khẩu phải cạnh tranh để tìm nguồn thay thế.

Nếu một thỏa thuận ngừng bắn hoặc cơ chế an ninh hàng hải giúp hoạt động vận chuyển được khôi phục, lượng nông sản tồn kho có thể quay lại thị trường nhanh chóng, tạo áp lực giảm giá đối với các nhà sản xuất ở nhiều quốc gia.

Đây là rủi ro hai chiều mà doanh nghiệp nông nghiệp, nhà nhập khẩu và nhà giao dịch hàng hóa cần theo dõi. Giá không chỉ phụ thuộc vào lượng ngũ cốc được sản xuất mà còn phụ thuộc vào khả năng vận chuyển, chi phí bảo hiểm, chính sách thương mại và thời điểm nguồn cung thực sự đến tay người mua.

Khủng hoảng của Ukraine có thể trở thành vấn đề an ninh lương thực toàn cầu

Những khó khăn của nông dân Ukraine cho thấy chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu có thể bị tổn thương ngay cả khi sản lượng tại các vùng canh tác vẫn ở mức cao.

Khi hàng hóa không thể lưu thông, nông dân mất doanh thu, ngân hàng phải tăng cường hỗ trợ vốn lưu động và doanh nghiệp nhập khẩu phải tìm kiếm nguồn cung khác. Nếu tình trạng này kéo dài, quyết định cắt giảm diện tích trồng trọt có thể làm giảm khả năng cung ứng của Ukraine trong các mùa vụ tiếp theo.

Rủi ro không chỉ nằm ở lượng ngũ cốc đang bị mắc kẹt. Điều quan trọng hơn là động lực sản xuất của nông dân đang suy yếu. Một ngành nông nghiệp không thể duy trì ổn định nếu người sản xuất liên tục phải chịu chi phí cao, giá bán thấp và nguy cơ mất trắng do chiến sự.

Oleksandr Chumak cũng phải làm việc trong điều kiện nguy hiểm, khi các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Đối với nông dân tại những khu vực gần vùng chiến sự, rủi ro an ninh là gánh nặng bổ sung bên cạnh các vấn đề tài chính và logistics.

Trong thời gian tới, diễn biến của thị trường ngũ cốc sẽ phụ thuộc vào một số yếu tố quan trọng: mức độ an toàn của tuyến đường Biển Đen, khả năng giải phóng hàng tồn kho, chính sách thương mại của các nước láng giềng, chi phí phân bón và triển vọng mùa vụ tại những quốc gia xuất khẩu lớn.

Đối với các nhà nhập khẩu, việc đa dạng hóa nguồn cung có thể giúp hạn chế rủi ro phụ thuộc vào một khu vực. Đối với nông dân Ukraine, khả năng tiếp cận các tuyến xuất khẩu có chi phí hợp lý vẫn là điều kiện quan trọng để duy trì sản xuất.

Nếu không có giải pháp vận tải bền vững, nghịch lý được mùa nhưng không thể bán có lãi có thể tiếp tục kéo dài. Khi đó, tác động của chiến tranh sẽ không chỉ hiện diện trong những kho ngũ cốc đầy ắp ở Ukraine mà còn có thể lan rộng đến giá lương thực, chi phí thức ăn chăn nuôi và thị trường hàng hóa toàn cầu.

Nguồn tham khảo: Nội dung bài viết gốc do người dùng cung cấp; thông tin về Liên Hợp Quốc, PrivatBank, Hội đồng Nông nghiệp Ukraine và phân tích thị trường của Expana được dẫn lại theo nội dung nguồn. Các số liệu dự báo và diễn biến thị trường cần được đối chiếu với báo cáo cập nhật tại thời điểm sử dụng.

Câu hỏi thường gặp về xuất khẩu ngũ cốc Ukraine

1. Vì sao Ukraine được mùa nhưng nông dân vẫn thua lỗ?

Sản lượng tốt không đảm bảo lợi nhuận nếu nông sản không thể vận chuyển đến người mua. Tình trạng gián đoạn tại Biển Đen, chi phí logistics cao, giá thu mua trong nước suy giảm và hàng tồn kho lớn đang khiến nhiều trang trại thiếu dòng tiền để duy trì hoạt động.

2. Vì sao Biển Đen quan trọng đối với xuất khẩu nông sản Ukraine?

Biển Đen là tuyến vận tải chủ lực đối với nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu của Ukraine. Vận tải biển cho phép chuyên chở khối lượng lớn với chi phí thường thấp hơn các tuyến đường bộ hoặc đường sắt, qua đó giúp nông sản duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

3. Việc Ukraine giảm trồng ngô và lúa mạch có ảnh hưởng đến thị trường thế giới không?

Có thể có. Nếu diện tích gieo trồng giảm đáng kể và kéo dài qua nhiều mùa vụ, nguồn cung xuất khẩu trong tương lai có thể bị ảnh hưởng. Mức độ tác động sẽ phụ thuộc vào năng suất, diện tích canh tác thực tế, lượng tồn kho và sản lượng từ những quốc gia xuất khẩu khác.

4. Giá ngũ cốc thế giới sẽ tăng hay giảm nếu các cảng Biển Đen mở cửa trở lại?

Không thể khẳng định trước mức biến động. Việc khôi phục vận tải có thể giải phóng lượng hàng tồn kho lớn và tạo áp lực giảm giá. Tuy nhiên, diễn biến cuối cùng còn phụ thuộc vào nhu cầu nhập khẩu, chi phí vận chuyển, sản lượng tại Mỹ, châu Âu và các quốc gia xuất khẩu khác.

5. Các tuyến đường bộ và đường sắt có thể thay thế hoàn toàn Biển Đen không?

Hiện các tuyến thay thế gặp nhiều hạn chế về chi phí, năng lực vận chuyển, thời gian giao hàng và những rào cản thương mại. Chúng có thể hỗ trợ một phần hoạt động xuất khẩu nhưng khó thay thế hoàn toàn vai trò của các cảng Biển Đen đối với những lô hàng nông sản quy mô lớn.

6. Người tiêu dùng có thể chịu tác động gì từ khủng hoảng xuất khẩu ngũ cốc?

Tác động có thể xuất hiện thông qua giá bột mì, thức ăn chăn nuôi, thịt, trứng và những sản phẩm sử dụng nguyên liệu nông nghiệp. Tuy nhiên, mức độ truyền dẫn vào giá bán lẻ còn phụ thuộc vào nguồn cung nội địa, chi phí chế biến, tỷ giá, chính sách thương mại và thời gian vận chuyển.