IMF cảnh báo lợi suất trái phiếu có thể tăng vọt mất kiểm soát: Nợ công, lạm phát và làn sóng vay vốn AI gây sức ép

IMF cảnh báo rủi ro bất ổn trên thị trường trái phiếu chính phủ

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cảnh báo thị trường trái phiếu chính phủ toàn cầu đang đối mặt với nguy cơ biến động mạnh hơn khi nợ công tăng cao, áp lực lạm phát kéo dài và nhu cầu vay vốn của các doanh nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng lớn. Trong kịch bản bất lợi, lợi suất trái phiếu chính phủ có thể tăng đột ngột, gây ra những hệ quả đáng kể đối với hệ thống tài chính quốc tế.

Trong báo cáo ổn định tài chính toàn cầu mới nhất được công bố hôm thứ Ba, IMF cho biết rủi ro trên thị trường trái phiếu chính phủ đang trở nên đáng lo ngại hơn. Gánh nặng nợ lớn, nguy cơ tái cấp vốn và sự nhạy cảm trước các cú sốc tài chính khiến thị trường dễ bị tổn thương trước những đợt tăng lãi suất hoặc lạm phát bất ngờ.

Cảnh báo được đưa ra trong bối cảnh lợi suất trái phiếu chính phủ tại một số nền kinh tế phát triển đã tăng lên những mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Chi phí năng lượng gia tăng liên quan đến xung đột tại Trung Đông làm phức tạp thêm triển vọng lạm phát, trong khi các nhà đầu tư điều chỉnh kỳ vọng về chính sách tiền tệ của những ngân hàng trung ương lớn.

Nếu lạm phát duy trì ở mức cao, các ngân hàng trung ương có thể phải giữ lãi suất ở mức thắt chặt lâu hơn hoặc cân nhắc những biện pháp bổ sung để kiểm soát giá cả. Điều này có thể đẩy lợi suất trái phiếu lên cao, đồng thời làm tăng chi phí vay vốn của chính phủ và doanh nghiệp.

Theo IMF, những tác động tiềm tàng có thể rất nghiêm trọng bởi thị trường trái phiếu chính phủ đóng vai trò nền tảng trong hệ thống tài chính. Đây không chỉ là kênh huy động vốn của các quốc gia mà còn là cơ sở tham chiếu để định giá nhiều loại tài sản, xác định chi phí tín dụng và cung cấp tài sản thế chấp cho các giao dịch tài chính.

Nợ công toàn cầu tiến gần ngưỡng 100% GDP

Một trong những rủi ro lớn nhất được IMF nhấn mạnh là quy mô nợ công toàn cầu ngày càng tăng. Theo cảnh báo được tổ chức này đưa ra trước đó, nợ công thế giới đang tiến gần mức cao nhất kể từ Thế chiến II và có nguy cơ vượt 100% tổng sản phẩm quốc nội (GDP).

Nợ công cao không đồng nghĩa một quốc gia chắc chắn sẽ rơi vào khủng hoảng. Tuy nhiên, khi nghĩa vụ trả lãi chiếm tỷ trọng lớn hơn trong ngân sách, chính phủ sẽ có ít dư địa hơn để ứng phó với suy thoái kinh tế, khủng hoảng năng lượng hoặc những cú sốc tài chính bất ngờ.

Rủi ro càng lớn đối với những quốc gia phải thường xuyên phát hành trái phiếu mới để thanh toán các khoản nợ đến hạn. Nếu nhà đầu tư yêu cầu lợi suất cao hơn để tiếp tục cho chính phủ vay, chi phí tái cấp vốn có thể tăng nhanh, tạo thêm áp lực lên ngân sách và khiến thị trường trở nên nhạy cảm hơn trước những thông tin bất lợi.

Trong điều kiện bình thường, chính phủ có thể huy động vốn thông qua các đợt phát hành trái phiếu với mức lợi suất phản ánh kỳ vọng lạm phát, lãi suất chính sách, triển vọng tăng trưởng và mức độ rủi ro tài khóa. Nhưng khi niềm tin của nhà đầu tư suy giảm, lợi suất có thể tăng nhanh hơn dự kiến, ngay cả khi chưa xuất hiện một cuộc khủng hoảng nợ chính thức.

Một đợt tăng mạnh lợi suất còn có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền. Giá trái phiếu đang lưu hành giảm, các tổ chức nắm giữ trái phiếu ghi nhận tổn thất định giá và giá trị tài sản thế chấp có thể suy yếu. Nếu những tổ chức này cần bán tài sản để đáp ứng yêu cầu ký quỹ hoặc nhu cầu thanh khoản, áp lực bán có thể tiếp tục đẩy lợi suất lên cao.

Đó là lý do IMF lo ngại thị trường trái phiếu có thể trở nên dễ tổn thương hơn trước các cú sốc tài chính và lạm phát. Vấn đề không chỉ nằm ở quy mô nợ, mà còn ở khả năng hệ thống tài chính hấp thụ những biến động bất ngờ mà không kích hoạt một vòng xoáy bán tháo.

Làn sóng vay vốn AI cạnh tranh trực tiếp với chính phủ

Bên cạnh nợ công, sự bùng nổ đầu tư vào trí tuệ nhân tạo đang tạo ra một nguồn áp lực mới đối với thị trường vốn toàn cầu.

Các tập đoàn công nghệ lớn, doanh nghiệp vận hành trung tâm dữ liệu và những phòng thí nghiệm AI cần nguồn vốn khổng lồ để phát triển hạ tầng tính toán. Các khoản đầu tư bao gồm xây dựng trung tâm dữ liệu, mua chip tăng tốc, triển khai hệ thống mạng, bảo đảm nguồn điện và mở rộng năng lực lưu trữ.

Một phần nhu cầu này được tài trợ bằng vốn tự có, dòng tiền hoạt động và vốn cổ phần. Tuy nhiên, phát hành trái phiếu và các hình thức vay nợ cũng ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc tài trợ cho kế hoạch mở rộng của các doanh nghiệp công nghệ.

Theo báo cáo của IMF được đề cập trong bài gốc, tỷ trọng của các công ty siêu quy mô công nghệ trong tổng lượng phát hành trái phiếu doanh nghiệp toàn cầu thuộc nhóm chất lượng tín dụng cao đã tăng từ dưới 1% lên khoảng 10% kể từ năm 2024.

Diễn biến này cho thấy các tập đoàn công nghệ lớn đang trở thành những người đi vay đáng kể trên thị trường vốn. Khi chính phủ và doanh nghiệp cùng cần huy động lượng tiền lớn, họ có thể phải cạnh tranh để thu hút nguồn vốn từ cùng một nhóm nhà đầu tư.

Marc Seidner, Giám đốc đầu tư các chiến lược phi truyền thống tại Pacific Investment Management, nhận định việc phát hành trái phiếu liên quan đến AI, phần lớn có kỳ hạn dài, đã phát triển đủ lớn để cạnh tranh với trái phiếu chính phủ trong việc thu hút vốn đầu tư.

Theo nhận định được dẫn lại, trái phiếu liên quan đến AI chưa nhất thiết là yếu tố quyết định diễn biến lợi suất chính phủ. Tuy nhiên, quy mô phát hành ngày càng lớn có thể làm thay đổi cán cân cung cầu trên thị trường vốn, đặc biệt khi chính phủ cũng phải phát hành nhiều trái phiếu để tài trợ thâm hụt ngân sách và tái cấp vốn cho các khoản nợ đáo hạn.

Điều này đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì tốc độ đầu tư AI hiện nay nếu chi phí vốn tăng mạnh. Các doanh nghiệp có thể tiếp tục mở rộng hạ tầng khi kỳ vọng doanh thu và nhu cầu dịch vụ đủ lớn, nhưng việc vay vốn với chi phí cao hơn sẽ làm tăng yêu cầu về hiệu quả sử dụng vốn và thời gian hoàn vốn.

Vì sao lợi suất trái phiếu tăng có thể gây chấn động thị trường tài chính?

Lợi suất trái phiếu chính phủ thường được xem là một trong những chỉ báo quan trọng của chi phí vốn trong nền kinh tế. Khi lợi suất tăng, tác động không chỉ giới hạn ở các nhà đầu tư trái phiếu mà còn lan sang cổ phiếu, bất động sản, tín dụng và hoạt động đầu tư doanh nghiệp.

Thứ nhất, giá trái phiếu hiện hữu có thể giảm. Giá trái phiếu và lợi suất thường biến động ngược chiều. Khi thị trường yêu cầu mức lợi suất cao hơn, những trái phiếu cũ có mức lãi coupon thấp hơn thường phải giảm giá để trở nên cạnh tranh với trái phiếu mới.

Mức độ giảm giá phụ thuộc vào kỳ hạn và độ nhạy của từng trái phiếu. Những trái phiếu có kỳ hạn dài thường nhạy cảm hơn trước biến động lợi suất, khiến các nhà đầu tư nắm giữ lượng lớn trái phiếu dài hạn có thể chịu tổn thất định giá đáng kể khi lợi suất tăng nhanh.

Thứ hai, chi phí vay vốn có thể tăng. Lợi suất trái phiếu chính phủ thường được sử dụng làm cơ sở tham chiếu để định giá nhiều khoản vay và chứng khoán nợ khác. Nếu lợi suất tăng, doanh nghiệp có thể phải trả chi phí cao hơn khi phát hành trái phiếu mới, trong khi hộ gia đình và người mua nhà cũng có thể đối mặt với điều kiện tín dụng đắt đỏ hơn tùy theo cơ chế định giá tại từng thị trường.

Thứ ba, định giá cổ phiếu tăng trưởng có thể chịu sức ép. Giá trị của nhiều doanh nghiệp công nghệ được xác định một phần dựa trên dòng tiền kỳ vọng trong tương lai. Khi lãi suất chiết khấu tăng, giá trị hiện tại của dòng tiền đó có xu hướng giảm, khiến nhà đầu tư xem xét lại mức định giá sẵn sàng trả cho cổ phiếu.

Các doanh nghiệp AI có kế hoạch đầu tư lớn nhưng chưa tạo ra dòng tiền tương ứng có thể đặc biệt nhạy cảm với diễn biến này. Nếu đồng thời phải tăng vay nợ để mở rộng trung tâm dữ liệu, chi phí tài chính cao hơn có thể làm giảm biên lợi nhuận và kéo dài thời gian hoàn vốn.

Thứ tư, rủi ro thanh khoản có thể gia tăng. Trái phiếu chính phủ thường được sử dụng làm tài sản thế chấp trong nhiều giao dịch tài chính. Nếu giá trị tài sản này giảm mạnh, một số tổ chức có thể phải bổ sung tài sản bảo đảm hoặc giảm đòn bẩy. Trong trường hợp nhiều nhà đầu tư cùng bán tài sản để đáp ứng nhu cầu tiền mặt, biến động thị trường có thể bị khuếch đại.

Đây là cơ chế khiến một đợt tăng lợi suất ban đầu có thể lan rộng thành vấn đề thanh khoản, đặc biệt khi các tổ chức tài chính đang sử dụng đòn bẩy lớn hoặc cùng nắm giữ những vị thế tương tự.

Quỹ đầu cơ và nguy cơ bán tháo trái phiếu Kho bạc Mỹ

IMF cũng cảnh báo về vai trò ngày càng lớn của các quỹ đầu cơ trên thị trường trái phiếu Kho bạc Mỹ. Theo số liệu được nêu trong nội dung gốc, thị phần của nhóm quỹ này trên thị trường đã tăng hơn gấp đôi, lên khoảng 9% vào năm 2025.

Sự tham gia của các quỹ đầu cơ không tự động làm thị trường mất ổn định. Trong điều kiện thuận lợi, hoạt động giao dịch của họ có thể góp phần tăng thanh khoản và cải thiện khả năng kết nối giữa các phân khúc thị trường. Tuy nhiên, rủi ro xuất hiện khi các vị thế có đòn bẩy lớn tập trung vào một chiến lược hoặc cùng chịu tác động từ một cú sốc.

Nếu lợi suất biến động mạnh, các quỹ sử dụng đòn bẩy có thể phải giảm vị thế để đáp ứng yêu cầu ký quỹ, giới hạn rủi ro hoặc điều kiện tài trợ. Khi nhiều quỹ đồng thời tháo gỡ vị thế, lượng trái phiếu được bán ra có thể tăng đột ngột.

Trong thị trường có thanh khoản suy giảm, việc bán ra với khối lượng lớn có thể khiến giá giảm nhanh hơn và lợi suất tăng mạnh hơn mức phản ánh từ những thay đổi cơ bản về lạm phát hoặc chính sách tiền tệ.

IMF cảnh báo trái phiếu Kho bạc Mỹ có thể trở nên dễ bị thanh lý một cách hỗn loạn nếu những rủi ro này kết hợp với nhau. Đây là vấn đề đáng quan tâm bởi thị trường Kho bạc Mỹ giữ vai trò trung tâm trong hệ thống tài chính quốc tế, từ định giá tài sản đến quản lý thanh khoản và bảo đảm cho các giao dịch.

Do đó, nhà đầu tư không chỉ cần theo dõi mức lợi suất mà còn phải quan tâm đến thanh khoản thị trường, mức sử dụng đòn bẩy, quy mô vị thế và khả năng các quỹ buộc phải bán tài sản trong cùng một thời điểm.

IMF cảnh báo các thỏa thuận tài chính vòng tròn trong ngành AI

Một điểm đáng chú ý khác trong đánh giá của IMF là mạng lưới những thỏa thuận tài chính có tính chất vòng tròn giữa các doanh nghiệp AI. Những cấu trúc này có thể khiến rủi ro bị khuếch đại nếu kỳ vọng tăng trưởng của ngành thay đổi đột ngột.

Trong hệ sinh thái AI, các doanh nghiệp có thể đồng thời là nhà đầu tư, khách hàng, nhà cung cấp hạ tầng hoặc đối tác thương mại của nhau. Chẳng hạn, một công ty có thể đầu tư vào doanh nghiệp phát triển mô hình AI, đồng thời cung cấp dịch vụ điện toán đám mây hoặc chip cho doanh nghiệp đó. Đối tác nhận vốn sau đó có thể sử dụng một phần nguồn lực để mua sản phẩm hoặc dịch vụ từ chính hệ sinh thái cung cấp vốn.

Những quan hệ như vậy không mặc nhiên là bất thường hay không bền vững. Chúng có thể giúp doanh nghiệp huy động nguồn lực, phát triển sản phẩm và mở rộng hạ tầng nhanh hơn. Tuy nhiên, sự phụ thuộc lẫn nhau cũng khiến việc đánh giá nhu cầu cuối cùng và mức độ rủi ro trở nên phức tạp hơn.

Nếu một mắt xích gặp khó khăn trong huy động vốn, cắt giảm chi tiêu hoặc không đạt được mục tiêu kinh doanh, tác động có thể lan sang các đối tác có quan hệ đầu tư và thương mại với doanh nghiệp đó. Khi các khoản đầu tư được định giá dựa trên kỳ vọng tăng trưởng cao, sự điều chỉnh đồng thời có thể tạo ra áp lực lớn hơn đối với bảng cân đối kế toán và khả năng trả nợ.

Trong bối cảnh lợi suất trái phiếu tăng, chi phí tài trợ cao hơn có thể làm những cấu trúc phụ thuộc vào dòng vốn liên tục trở nên nhạy cảm hơn. Các nhà đầu tư vì vậy cần đánh giá không chỉ quy mô đầu tư AI mà còn cả nguồn vốn tài trợ, mức độ phụ thuộc giữa các doanh nghiệp và khả năng tạo ra dòng tiền thực tế.

Nhà đầu tư cần theo dõi những tín hiệu nào?

Cảnh báo của IMF không đồng nghĩa lợi suất trái phiếu chắc chắn sẽ tăng mất kiểm soát. Đây là lời nhắc về những điểm yếu có thể trở nên nghiêm trọng khi nhiều cú sốc xuất hiện cùng lúc.

Trong thời gian tới, diễn biến của thị trường sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố.

Trước hết là dữ liệu lạm phát, đặc biệt khi chi phí năng lượng tăng có nguy cơ lan sang giá vận tải, sản xuất và dịch vụ. Nếu áp lực giá kéo dài, kỳ vọng về lãi suất có thể thay đổi và khiến lợi suất trái phiếu tiếp tục chịu sức ép.

Tiếp theo là kế hoạch phát hành nợ của các chính phủ và doanh nghiệp. Khối lượng trái phiếu mới lớn có thể làm gia tăng cạnh tranh về nguồn vốn, nhưng mức tác động thực tế còn phụ thuộc vào nhu cầu của nhà đầu tư, triển vọng tăng trưởng và kỳ vọng chính sách tiền tệ.

Nhà đầu tư cũng cần theo dõi mức độ thanh khoản của thị trường trái phiếu Kho bạc Mỹ, các vị thế sử dụng đòn bẩy và những dấu hiệu cho thấy các quỹ đang buộc phải giảm rủi ro. Đây là những yếu tố có thể quyết định liệu một đợt điều chỉnh lợi suất có diễn ra trật tự hay bị khuếch đại bởi hoạt động bán tài sản.

Đối với ngành AI, câu hỏi trọng tâm là liệu doanh thu và dòng tiền trong tương lai có đủ để hỗ trợ quy mô đầu tư hiện nay hay không. Nhu cầu tính toán có thể tiếp tục tăng, nhưng doanh nghiệp vẫn cần chứng minh hiệu quả kinh tế của các khoản đầu tư vào trung tâm dữ liệu, chip và dịch vụ AI.

Nếu nợ công, lạm phát và nhu cầu vốn của doanh nghiệp cùng gia tăng trong khi thanh khoản thị trường suy yếu, nguy cơ biến động có thể lớn hơn. Ngược lại, nếu lạm phát hạ nhiệt, nhu cầu trái phiếu ổn định và các doanh nghiệp AI chứng minh được khả năng tạo dòng tiền, áp lực có thể được giảm bớt.

Cảnh báo của IMF cho thấy thị trường trái phiếu chính phủ đang phải đối mặt với nhiều áp lực đồng thời: nợ công tăng cao, rủi ro lạm phát, sự cạnh tranh về nguồn vốn và những cấu trúc tài chính phức tạp trong ngành AI. Nếu các yếu tố này kết hợp với sự suy giảm thanh khoản hoặc hoạt động tháo gỡ vị thế có đòn bẩy, lợi suất trái phiếu có thể biến động mạnh và gây ảnh hưởng đến nhiều thị trường tài sản.

Trong bối cảnh đó, nhà đầu tư cần theo dõi sát diễn biến lạm phát, chính sách tiền tệ, nguồn cung trái phiếu và hiệu quả đầu tư của ngành AI. Điều quan trọng không phải dự đoán một kịch bản khủng hoảng chắc chắn xảy ra, mà là nhận diện những điều kiện có thể khiến rủi ro tài chính lan rộng.

Thông tin phục vụ mục đích tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.

Nguồn tham khảo: Báo cáo ổn định tài chính toàn cầu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và các thông tin, nhận định thị trường được cung cấp trong bài gốc.

Câu hỏi thường gặp về cảnh báo trái phiếu của IMF

1. Vì sao IMF lo ngại lợi suất trái phiếu chính phủ có thể tăng đột biến?

IMF chỉ ra nhiều rủi ro cùng lúc, gồm nợ công cao, nguy cơ lạm phát kéo dài, nhu cầu vay vốn lớn của doanh nghiệp AI và các vị thế sử dụng đòn bẩy trên thị trường trái phiếu. Khi những yếu tố này kết hợp với thanh khoản suy yếu, lợi suất có thể tăng mạnh trong thời gian ngắn.

2. Lợi suất trái phiếu tăng có nghĩa giá trái phiếu giảm không?

Thông thường, có. Khi thị trường yêu cầu lợi suất cao hơn, giá của những trái phiếu đang lưu hành có xu hướng giảm để phù hợp với mức lợi suất mới. Mức giảm phụ thuộc vào kỳ hạn, coupon và độ nhạy của trái phiếu đối với biến động lãi suất.

3. Làn sóng vay vốn AI ảnh hưởng thế nào đến trái phiếu chính phủ?

Các doanh nghiệp AI phát hành thêm trái phiếu để tài trợ cho trung tâm dữ liệu và hạ tầng tính toán, qua đó cạnh tranh với chính phủ trong việc thu hút vốn đầu tư. Tuy nhiên, tác động đến lợi suất còn phụ thuộc vào quy mô phát hành, nhu cầu thị trường và kỳ vọng kinh tế.

4. Vì sao các quỹ đầu cơ có thể làm biến động thị trường trái phiếu mạnh hơn?

Nếu các quỹ sử dụng đòn bẩy lớn và cùng nắm giữ những vị thế tương tự, một cú sốc giá có thể buộc họ giảm vị thế hoặc bán tài sản để đáp ứng yêu cầu ký quỹ. Khi nhiều quỹ cùng hành động, áp lực bán có thể khuếch đại biến động giá và lợi suất.

5. Cảnh báo của IMF có đồng nghĩa thị trường sắp xảy ra khủng hoảng?

Không. Cảnh báo phản ánh những điểm dễ tổn thương của hệ thống tài chính, không phải khẳng định khủng hoảng chắc chắn xảy ra. Rủi ro thực tế còn phụ thuộc vào lạm phát, chính sách tiền tệ, nhu cầu trái phiếu, thanh khoản và khả năng quản lý nợ của từng quốc gia.

6. Nhà đầu tư nên theo dõi điều gì khi lợi suất trái phiếu biến động?

Các chỉ báo quan trọng gồm dữ liệu lạm phát, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn dài, kế hoạch phát hành nợ, điều kiện thanh khoản và báo cáo tài chính của các doanh nghiệp AI. Nhà đầu tư cũng cần đánh giá mức độ sử dụng đòn bẩy và khả năng tạo dòng tiền thay vì chỉ dựa vào kỳ vọng tăng trưởng.