Doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư vào Botswana: Cơ hội lớn nhưng cần chiến lược dài hạn

Khi ngày càng nhiều doanh nghiệp Trung Quốc tìm kiếm cơ hội đầu tư tại châu Phi, Botswana đang trở thành một thị trường đáng chú ý, đặc biệt trong lĩnh vực khai khoáng, thiết bị công nghiệp và các ngành liên quan đến tài nguyên thiên nhiên.

Tuy nhiên, theo ông Nan Gengxu, Đặc phái viên của Tổng thống Cộng hòa Botswana kiêm Cố vấn đặc biệt về Đầu tư và Thương mại khu vực châu Á – Thái Bình Dương, doanh nghiệp Trung Quốc không nên chỉ nhìn Botswana như một nơi để thực hiện những thương vụ ngắn hạn.

Câu hỏi quan trọng hơn là liệu doanh nghiệp có sẵn sàng xây dựng hoạt động lâu dài tại quốc gia này hay không.

“Nếu một công ty Trung Quốc đang chuẩn bị đầu tư vào Botswana, câu hỏi đầu tiên tôi muốn hỏi là: Liệu các bạn đã sẵn sàng cho sự phát triển lâu dài chưa?”, ông Nan Gengxu cho biết trong một cuộc phỏng vấn bên lề Hội nghị Khai thác mỏ Quốc tế Trung Quốc năm 2026.

Theo ông, một doanh nghiệp muốn thực sự đứng vững tại Botswana cần quan tâm nhiều hơn đến việc xây dựng năng lực tại địa phương, đào tạo nhân lực, hợp tác với đối tác bản địa và gắn sự phát triển của doanh nghiệp với nền kinh tế, xã hội sở tại.

Botswana không chỉ là thị trường khai thác kim cương

Botswana từ lâu được biết đến là một quốc gia giàu tài nguyên khoáng sản ở châu Phi. Trong nhiều thập kỷ, ngành kim cương đóng vai trò quan trọng đối với nền kinh tế nước này.

Chính lợi thế tài nguyên đã khiến khai khoáng trở thành một trong những lĩnh vực thu hút sự quan tâm của các doanh nghiệp quốc tế.

Theo Nan Gengxu, trong những năm gần đây, đặc biệt trong thời gian gần đây, ông đã tiếp xúc với nhiều doanh nghiệp Trung Quốc có kế hoạch đầu tư hoặc hợp tác tại Botswana.

Phần lớn các doanh nghiệp ban đầu thường quan tâm đến việc tìm kiếm những dự án hiện hữu, cơ hội mua bán hoặc những thương vụ có thể tạo ra lợi ích tương đối nhanh.

Tuy nhiên, ông cho rằng cách tiếp cận đó chưa đủ nếu doanh nghiệp muốn thực sự xây dựng vị thế tại Botswana.

Một dự án có thể tạo ra doanh thu trong vài năm, nhưng một doanh nghiệp có chiến lược dài hạn cần phải trả lời những câu hỏi lớn hơn: Sau khi dự án bắt đầu vận hành, doanh nghiệp sẽ xây dựng đội ngũ địa phương như thế nào? Có thể phát triển chuỗi cung ứng tại chỗ hay không? Có thể chuyển giao công nghệ và kỹ năng cho người lao động bản địa không? Có thể hình thành quan hệ lâu dài với cộng đồng địa phương hay không?

Những yếu tố này có thể quyết định khả năng doanh nghiệp duy trì hoạt động ổn định trong nhiều năm.

Từ bán thiết bị sang xây dựng năng lực tại địa phương

Nan Gengxu đưa ra một ví dụ liên quan trực tiếp đến các doanh nghiệp sản xuất thiết bị khai khoáng.

Theo ông, một công ty không thể chỉ dựa vào mô hình xuất khẩu thiết bị từ Trung Quốc sang Botswana trong thời gian dài.

Ở giai đoạn đầu, doanh nghiệp có thể bán máy móc, thiết bị hoặc phụ tùng từ Trung Quốc.

Nhưng khi thị trường phát triển, câu hỏi tiếp theo sẽ là liệu doanh nghiệp có thể tiến tới lắp ráp sản phẩm tại Botswana hay không.

Xa hơn nữa là khả năng sửa chữa, bảo trì và từng bước sản xuất một số bộ phận hoặc sản phẩm ngay tại địa phương.

Sự thay đổi này có ý nghĩa lớn.

Nếu toàn bộ thiết bị được đưa từ nước ngoài vào, doanh nghiệp chủ yếu đóng vai trò là nhà cung cấp. Nhưng nếu một phần hoạt động được triển khai tại Botswana, doanh nghiệp có thể trở thành một phần của hệ sinh thái công nghiệp địa phương.

Điều này có thể tạo thêm việc làm, nâng cao kỹ năng của lao động bản địa và hình thành mạng lưới nhà cung cấp trong nước.

Đồng thời, doanh nghiệp cũng có thể giảm một phần sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng xuyên biên giới.

Đào tạo nhân lực địa phương là một phần của chiến lược đầu tư

Đối với ngành khai khoáng, thiết bị và công nghệ, nguồn nhân lực có kỹ năng đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

Một doanh nghiệp có thể đưa máy móc hiện đại đến Botswana, nhưng nếu thiếu kỹ thuật viên có khả năng vận hành, bảo trì và xử lý sự cố, hiệu quả đầu tư sẽ bị hạn chế.

Vì vậy, Nan Gengxu cho rằng các công ty Trung Quốc cần chú trọng đào tạo kỹ thuật viên địa phương.

Đây không chỉ là một hoạt động trách nhiệm xã hội.

Về dài hạn, đó còn là một phần của chiến lược kinh doanh.

Khi người lao động tại địa phương được đào tạo tốt, doanh nghiệp có thể giảm sự phụ thuộc vào chuyên gia từ nước ngoài, đồng thời xây dựng được đội ngũ hiểu rõ điều kiện thực tế của thị trường Botswana.

Việc đào tạo cũng giúp doanh nghiệp tạo ra mối liên hệ chặt chẽ hơn với cộng đồng.

Một dự án khai khoáng có thể tồn tại trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Vì vậy, quan hệ giữa doanh nghiệp và cộng đồng địa phương không thể chỉ được xây dựng trong giai đoạn bắt đầu dự án.

Cơ hội mới từ quá trình đa dạng hóa nền kinh tế Botswana

Một điểm đáng chú ý trong nhận định của Nan Gengxu là Botswana đang có những cơ hội vượt ra ngoài ngành khai khoáng truyền thống.

Quá trình đa dạng hóa kinh tế có thể mở ra không gian mới cho các doanh nghiệp nước ngoài.

Theo ông, Botswana hiện phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu đối với các nhu yếu phẩm hàng ngày, với tỷ lệ được ông đề cập ở mức khoảng 70%.

Điều này đặt ra một bài toán nhưng đồng thời cũng tạo ra cơ hội.

Nếu một phần hàng hóa hiện phải nhập khẩu có thể được sản xuất trong nước, Botswana có thể vừa tăng khả năng tự chủ, vừa tạo thêm việc làm và phát triển công nghiệp.

Đây cũng là lĩnh vực mà doanh nghiệp Trung Quốc có thể có lợi thế về kinh nghiệm sản xuất, máy móc, chuỗi cung ứng và công nghệ.

Thay vì chỉ xuất khẩu sản phẩm hoàn chỉnh sang Botswana, doanh nghiệp có thể cân nhắc xây dựng cơ sở sản xuất hoặc lắp ráp tại địa phương.

Nông nghiệp có thể trở thành lĩnh vực hợp tác mới

Nông nghiệp là một lĩnh vực khác được Nan Gengxu nhấn mạnh.

Phát triển nông nghiệp không chỉ liên quan đến vấn đề sản xuất lương thực mà còn gắn với an ninh lương thực, chế biến thực phẩm, logistics và phát triển công nghiệp phụ trợ.

Nếu Botswana có thể mở rộng năng lực sản xuất nông nghiệp, cơ hội hợp tác sẽ không dừng lại ở việc cung cấp máy móc.

Chuỗi giá trị có thể mở rộng sang hệ thống tưới tiêu, thiết bị nông nghiệp, bảo quản, chế biến, đóng gói và vận chuyển.

Đối với các doanh nghiệp Trung Quốc, đây có thể là thị trường có tiềm năng nếu họ lựa chọn mô hình phù hợp với điều kiện địa phương.

Điểm quan trọng vẫn là không nên áp dụng nguyên trạng một mô hình từ Trung Quốc sang Botswana.

Điều kiện đất đai, khí hậu, nguồn nước, thị trường lao động và nhu cầu tiêu dùng đều khác nhau.

Một chiến lược đầu tư dài hạn phải bắt đầu bằng việc hiểu thị trường sở tại.

Vị trí địa lý có thể tạo lợi thế cho sản xuất và xuất khẩu

Botswana nằm ở khu vực phía Nam châu Phi và có vị trí địa lý có thể hỗ trợ hoạt động thương mại với các thị trường lân cận.

Nan Gengxu cho rằng các doanh nghiệp sản xuất Trung Quốc có thể tận dụng vị trí này để phát triển hoạt động xuất khẩu.

Điều đó mở rộng cách nhìn về Botswana.

Thị trường nội địa có quy mô không phải là yếu tố duy nhất cần xem xét.

Nếu một cơ sở sản xuất được đặt tại Botswana nhưng có thể phục vụ thêm các thị trường khu vực, quy mô thị trường tiềm năng sẽ lớn hơn.

Đây là mô hình mà nhiều doanh nghiệp đa quốc gia thường cân nhắc khi lựa chọn địa điểm đầu tư: không chỉ nhìn vào nhu cầu của một quốc gia mà còn đánh giá khả năng kết nối với cả khu vực.

Tuy nhiên, để biến lợi thế địa lý thành lợi thế thương mại thực tế, doanh nghiệp vẫn phải tính đến logistics, hạ tầng, thủ tục xuất nhập khẩu, nguồn nhân lực và chi phí vận chuyển.

Du lịch Botswana vẫn còn dư địa phát triển

Ngoài khai khoáng, sản xuất và nông nghiệp, du lịch cũng được đánh giá là lĩnh vực còn nhiều tiềm năng.

Botswana sở hữu tài nguyên thiên nhiên và cảnh quan có giá trị đối với ngành du lịch, nhưng theo Nan Gengxu, tiềm năng này vẫn chưa được khai thác hết.

Nếu được đầu tư phù hợp, du lịch có thể tạo ra nguồn thu ngoại tệ, việc làm và thúc đẩy nhiều ngành dịch vụ liên quan.

Cơ hội có thể xuất hiện trong khách sạn, vận tải, dịch vụ du lịch, thương mại, giải trí và các sản phẩm phục vụ du khách.

Đối với doanh nghiệp nước ngoài, điều quan trọng là phải cân bằng giữa khai thác kinh tế và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Đây cũng là lĩnh vực mà yếu tố trách nhiệm xã hội và phát triển bền vững có thể trở nên đặc biệt quan trọng.

Khai khoáng vẫn là trụ cột quan trọng

Dù Botswana đang hướng đến đa dạng hóa kinh tế, khai khoáng vẫn là lĩnh vực trọng điểm.

Nan Gengxu cho biết Botswana có lịch sử khai khoáng lâu đời, nhưng hơn 70% diện tích đất nước vẫn chưa được thăm dò địa chất hiện đại một cách đầy đủ và có hệ thống.

Nếu thông tin này được khai thác thành công thông qua hoạt động thăm dò hiện đại, tiềm năng tài nguyên có thể mở ra thêm nhiều cơ hội.

Đây là nơi năng lực công nghệ của các doanh nghiệp Trung Quốc có thể gặp nhu cầu phát triển của Botswana.

Các lĩnh vực như thăm dò địa chất, thiết bị tìm kiếm khoáng sản, mỏ thông minh, số hóa hoạt động khai thác, giám sát an toàn, chế biến khoáng sản và công nghệ năng lượng mới đều có thể đóng vai trò quan trọng.

Thay vì chỉ khai thác tài nguyên thô, xu hướng dài hạn có thể hướng đến việc nâng cao giá trị gia tăng của ngành khai khoáng.

Mỏ đồng Komakau và bài toán trách nhiệm xã hội

Nan Gengxu đặc biệt đề cập đến dự án mỏ đồng Komakau của China Minmetals tại Botswana.

Theo ông, trường hợp này cũng cho thấy một vấn đề quan trọng đối với các doanh nghiệp khai khoáng: quan hệ cộng đồng và trách nhiệm xã hội.

Đối với một dự án nằm ở khu vực xa trung tâm dân cư, tác động đến cộng đồng địa phương có thể rất lớn.

Doanh nghiệp không chỉ phải quan tâm đến sản lượng và lợi nhuận mà còn phải xem xét người dân địa phương được hưởng lợi như thế nào, môi trường được bảo vệ ra sao và những thay đổi kinh tế – xã hội do dự án tạo ra.

Đây là vấn đề ngày càng quan trọng đối với các dự án khai khoáng trên toàn cầu.

Một dự án có thể sở hữu nguồn tài nguyên lớn nhưng vẫn gặp khó khăn nếu không xây dựng được quan hệ tốt với cộng đồng.

“Nội địa hóa” có thể trở thành chìa khóa cho doanh nghiệp Trung Quốc

Từ những phân tích trên, có thể thấy thông điệp quan trọng nhất của Nan Gengxu không chỉ nằm ở việc Botswana có tài nguyên gì.

Điểm quan trọng hơn là doanh nghiệp Trung Quốc sẽ tham gia thị trường này như thế nào.

Nếu chỉ xuất khẩu máy móc, bán hàng và rút lui sau khi hoàn tất hợp đồng, lợi ích tạo ra cho cả doanh nghiệp và nền kinh tế địa phương có thể bị giới hạn.

Ngược lại, nếu doanh nghiệp xây dựng đội ngũ tại Botswana, đào tạo kỹ thuật viên, phát triển nhà cung cấp địa phương, đầu tư vào lắp ráp hoặc sản xuất và hợp tác với cộng đồng, mối quan hệ có thể trở nên bền vững hơn.

Nội địa hóa cũng có thể giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn nhu cầu thực tế của khách hàng.

Một thiết bị được thiết kế tại Trung Quốc có thể cần điều chỉnh để phù hợp với điều kiện khai khoáng tại Botswana.

Một hệ thống nông nghiệp có thể cần thay đổi theo điều kiện khí hậu và nguồn nước.

Một mô hình du lịch có thể cần được thiết kế dựa trên đặc điểm văn hóa và môi trường địa phương.

Đó là lý do đầu tư dài hạn không chỉ là chuyện bỏ vốn nhiều hơn, mà còn là chuyện doanh nghiệp sẵn sàng thay đổi cách vận hành.

Botswana có thể trở thành điểm đến đầu tư đa ngành

Nếu quá trình đa dạng hóa kinh tế tiếp tục được thúc đẩy, cơ hội tại Botswana có thể không còn tập trung vào kim cương và khai khoáng.

Các lĩnh vực có thể được quan tâm gồm sản xuất, nông nghiệp, chế biến thực phẩm, logistics, công nghệ khai khoáng, năng lượng, du lịch và dịch vụ.

Đối với doanh nghiệp Trung Quốc, lợi thế có thể nằm ở kinh nghiệm công nghiệp, khả năng cung cấp thiết bị và năng lực xây dựng chuỗi sản xuất.

Tuy nhiên, lợi thế đó chỉ phát huy hiệu quả nếu được kết hợp với hiểu biết địa phương.

Đầu tư quốc tế ngày nay không đơn giản là đưa vốn và công nghệ đến một quốc gia khác.

Đó còn là quá trình xây dựng quan hệ với chính quyền, doanh nghiệp địa phương, người lao động và cộng đồng.

Botswana đang đứng trước cơ hội mở rộng hợp tác quốc tế trong bối cảnh quốc gia này tìm cách đa dạng hóa nền kinh tế và khai thác tốt hơn tiềm năng về tài nguyên, sản xuất, nông nghiệp và du lịch.

Đối với các doanh nghiệp Trung Quốc, cơ hội tại Botswana có thể rất đáng chú ý, đặc biệt trong khai khoáng, thiết bị công nghiệp, thăm dò địa chất, số hóa mỏ và chế biến khoáng sản.

Tuy nhiên, thông điệp nổi bật từ Nan Gengxu là doanh nghiệp không nên chỉ nhìn vào một dự án hoặc một thương vụ ngắn hạn.

Muốn xây dựng vị thế lâu dài, doanh nghiệp cần quan tâm đến nội địa hóa, đào tạo nhân lực, phát triển đối tác địa phương, chuyển giao công nghệ và trách nhiệm với cộng đồng.

Trong bối cảnh cạnh tranh đầu tư tại châu Phi ngày càng tăng, những doanh nghiệp có khả năng kết hợp vốn, công nghệ với hiểu biết địa phương có thể có lợi thế lớn hơn.

Với Botswana, điều quan trọng không chỉ là thu hút thêm vốn nước ngoài mà còn là biến dòng vốn đó thành năng lực sản xuất, việc làm, kỹ năng và giá trị gia tăng cho nền kinh tế.

Với doanh nghiệp Trung Quốc, bài toán cũng tương tự: không chỉ bán sản phẩm cho Botswana, mà phải từng bước trở thành một phần của hệ sinh thái kinh tế Botswana.

Đó có thể là nền tảng quan trọng để các dự án đầu tư khai khoáng và những lĩnh vực mới phát triển bền vững trong nhiều năm tới.

Câu hỏi về đầu tư của Trung Quốc tại Botswana

1. Vì sao Botswana thu hút sự quan tâm của doanh nghiệp Trung Quốc?

Botswana có thế mạnh về tài nguyên khoáng sản, đặc biệt là kim cương, đồng thời còn có tiềm năng trong nông nghiệp, sản xuất, du lịch và các lĩnh vực liên quan đến đa dạng hóa kinh tế.

2. Doanh nghiệp Trung Quốc nên đầu tư vào Botswana theo hướng nào?

Theo quan điểm được nêu trong nội dung nguồn, doanh nghiệp nên hướng đến chiến lược dài hạn, tăng cường nội địa hóa, đào tạo nhân lực, phát triển đối tác địa phương và từng bước xây dựng năng lực sản xuất tại Botswana.

3. Vì sao đào tạo lao động địa phương quan trọng?

Đào tạo giúp doanh nghiệp có đội ngũ nhân sự hiểu thị trường và điều kiện làm việc tại Botswana, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào nhân sự từ nước ngoài. Đây cũng là cách doanh nghiệp tạo ra giá trị lâu dài cho nền kinh tế địa phương.

4. Khai khoáng có còn là lĩnh vực quan trọng tại Botswana?

Có. Khai khoáng vẫn là một lĩnh vực trọng điểm của Botswana. Tuy nhiên, nước này đồng thời đang tìm cách đa dạng hóa nền kinh tế để giảm sự phụ thuộc quá lớn vào một số ngành truyền thống.

5. Ngoài khai khoáng, lĩnh vực nào có thể có tiềm năng?

Nông nghiệp, sản xuất, chế biến, logistics và du lịch là những lĩnh vực được đề cập như các cơ hội tiềm năng. Vị trí của Botswana tại khu vực phía Nam châu Phi cũng có thể hỗ trợ các hoạt động sản xuất và xuất khẩu.

6. Vì sao trách nhiệm xã hội quan trọng đối với các công ty khai khoáng?

Các dự án khai khoáng thường hoạt động trong thời gian dài và có thể tác động trực tiếp đến cộng đồng cũng như môi trường. Quan hệ cộng đồng tốt và trách nhiệm xã hội có thể giúp doanh nghiệp xây dựng nền tảng hoạt động ổn định hơn trong dài hạn.