Một nguyên tắc cơ bản của kinh tế thị trường là: nếu một sản phẩm thực sự không có người mua, doanh nghiệp sẽ phải tự điều chỉnh sản xuất. Hàng hóa bán chậm không nhất thiết cần đến những hàng rào thuế quan đặc biệt để ngăn chúng tiếp cận thị trường.
Thế nhưng, ngành xe năng lượng mới của Trung Quốc đang đứng trước một nghịch lý đáng chú ý. Mỹ đã áp mức thuế lên tới 102,5% đối với xe điện Trung Quốc, trong khi Liên minh châu Âu áp thuế chống trợ cấp lên tới 35,3% đối với xe điện thuần túy sản xuất tại Trung Quốc và từng xem xét các cơ chế kiểm soát giá.
Cùng lúc đó, con số cho rằng Trung Quốc có thể đang sở hữu tới 20 triệu xe công suất dư thừa liên tục xuất hiện trong các báo cáo nghiên cứu và truyền thông phương Tây.
Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là: liệu công suất sản xuất lớn có đồng nghĩa với dư thừa công suất hay không?
Một cách nhìn khác cho rằng cần đánh giá vấn đề dựa trên ít nhất ba yếu tố: hành vi thực tế của thị trường, lịch sử phát triển công nghiệp và lợi ích ở cấp độ hệ thống của nền kinh tế.
Đáng chú ý, kế hoạch 5 năm lần thứ 15 về phát triển ngành công nghiệp xe năng lượng mới thông minh, kết nối được công bố ngày 11/9 không tập trung vào việc mở rộng sản xuất một cách không kiểm soát. Thay vào đó, định hướng được nhấn mạnh là nâng cấp năng lực sản xuất, phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn và tạo thêm nhu cầu mới thông qua công nghệ.
1. Hành động của thị trường quan trọng hơn những con số trên giấy
Nếu xe điện Trung Quốc thực sự là những sản phẩm không được thị trường quốc tế chấp nhận, một câu hỏi đáng đặt ra là tại sao các chính phủ lại phải sử dụng những biện pháp thương mại mạnh để hạn chế chúng?
Trong kinh tế thị trường, người tiêu dùng chính là một trong những cơ chế sàng lọc quan trọng nhất. Nếu một sản phẩm có chất lượng kém, giá thành cao hoặc không đáp ứng nhu cầu, thị trường sẽ phản ứng bằng cách giảm doanh số.
Nhưng diễn biến của xe điện Trung Quốc tại một số thị trường lại cho thấy một bức tranh phức tạp hơn.
Bất chấp các rào cản thương mại ngày càng lớn, một số thương hiệu xe Trung Quốc vẫn tìm cách mở rộng thị phần tại châu Âu. Tại Anh, trong tám tháng đầu năm, thị phần của các thương hiệu Trung Quốc trong thị trường ô tô mới được cho là đã tăng mạnh so với cùng kỳ.
Diễn biến này cho thấy nhu cầu đối với xe điện Trung Quốc không thể đơn giản được giải thích bằng khái niệm “không có người mua”.
Một số quan chức Anh cũng từng công khai phản đối việc sử dụng chủ nghĩa bảo hộ thương mại như một giải pháp lâu dài, với lập luận rằng các biện pháp hạn chế nhập khẩu cuối cùng có thể làm giảm lựa chọn hoặc tăng chi phí đối với người tiêu dùng trong nước.
Tranh luận về “20 triệu xe dư thừa” cũng cần được xem xét kỹ
Một báo cáo nghiên cứu tại châu Âu từng đưa ra ước tính rằng công suất dư thừa của Trung Quốc có thể đạt khoảng 20 triệu xe vào cuối năm 2025.
Tuy nhiên, vấn đề nằm ở phương pháp tính.
Nếu chỉ cộng tổng công suất danh nghĩa được công bố bởi nhiều doanh nghiệp mà không loại bỏ các dây chuyền chưa thực sự đi vào hoạt động, những dự án đã bị đình hoãn hoặc loại bỏ, đồng thời không tính đến tốc độ tăng trưởng nhu cầu trong tương lai, con số cuối cùng có thể tạo ra một bức tranh khác đáng kể so với công suất thực tế.
Công suất thiết kế và sản lượng thực tế vốn không phải là hai khái niệm giống nhau.
Một nhà máy có khả năng sản xuất 500.000 xe mỗi năm không có nghĩa rằng nhà máy đó sẽ sản xuất đủ 500.000 xe trong năm đó.
Ngược lại, một ngành công nghiệp có công suất chưa sử dụng hết cũng không nhất thiết đồng nghĩa với việc toàn bộ công suất đó là “lãng phí”.
2. Tỷ lệ sử dụng công suất cần được đặt trong bối cảnh quốc tế
Một khảo sát của Bloomberg về ngành ô tô Trung Quốc cho thấy tỷ lệ sử dụng công suất của những doanh nghiệp xuất khẩu hàng đầu vẫn nằm trong phạm vi có thể quan sát ở nhiều ngành công nghiệp quốc tế.
Xuất khẩu ô tô của Trung Quốc, nếu tính theo tỷ trọng trong tổng sản lượng, cũng được cho là thấp hơn một số quốc gia có ngành công nghiệp ô tô phát triển như Đức, Nhật Bản và Hàn Quốc.
Trong ba năm qua, ngành sản xuất ô tô Trung Quốc được cho là có tỷ lệ sử dụng công suất trung bình khoảng 73,3%. Trong khi đó, ngành ô tô và phụ tùng của Mỹ cũng từng ghi nhận tỷ lệ dưới 70% trong cùng giai đoạn.
Điều này dẫn đến một vấn đề về cách diễn giải.
Cùng một hiện tượng kinh tế có thể được gọi bằng những thuật ngữ khác nhau tùy thuộc vào bối cảnh. Ở một thị trường, tỷ lệ sử dụng công suất thấp có thể được coi là sự điều chỉnh theo chu kỳ. Ở thị trường khác, nó lại được mô tả như biểu hiện của “dư thừa công suất”.
Do đó, việc đánh giá ngành xe năng lượng mới Trung Quốc chỉ dựa vào một tỷ lệ công suất nhất định có thể chưa phản ánh đầy đủ tình hình.
3. Bài học từ ngành năng lượng mặt trời của Trung Quốc
Tranh luận về “dư thừa công suất” không phải câu chuyện mới đối với Trung Quốc.
Một ví dụ đáng chú ý là ngành công nghiệp quang điện.
Khoảng năm 2012, Mỹ áp thuế đối với một số sản phẩm quang điện của Trung Quốc, trong khi EU cũng áp dụng các biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp.
Xuất khẩu quang điện Trung Quốc sau đó chịu tác động mạnh và một số doanh nghiệp lớn gặp khó khăn nghiêm trọng. Suntech Power, từng là một trong những nhà sản xuất mô-đun lớn nhất thế giới, cũng rơi vào khủng hoảng.
Tuy nhiên, câu chuyện của ngành quang điện không dừng lại ở đó.
Trong thập niên tiếp theo, chi phí sản xuất điện mặt trời trên toàn cầu giảm rất mạnh. Công nghệ quang điện từ một giải pháp năng lượng có chi phí cao dần trở thành một trong những nguồn điện có chi phí cạnh tranh nhất tại nhiều khu vực.
Ngày nay, Trung Quốc chiếm tỷ trọng rất lớn trong năng lực sản xuất toàn cầu ở các khâu như polysilicon, wafer silicon, pin mặt trời và mô-đun.
Trong thời kỳ Kế hoạch 5 năm lần thứ 14, tổng giá trị xuất khẩu các sản phẩm quang điện của Trung Quốc đã vượt 180 tỷ USD theo số liệu được dẫn trong nguồn.
Điều này đặt ra một bài học quan trọng: công suất lớn trong một ngành công nghệ mới không nhất thiết chỉ là dấu hiệu của dư thừa.
Nó cũng có thể là kết quả của một quá trình cạnh tranh quyết liệt nhằm giảm giá thành và mở rộng thị trường.
4. “Công suất dư thừa” và “năng suất vượt tiến độ” không hoàn toàn giống nhau
Trong các ngành công nghiệp mới nổi, có thể tồn tại ít nhất hai loại công suất.
Loại thứ nhất là công suất dựa trên công nghệ cũ, hiệu quả thấp và không còn đáp ứng được nhu cầu thị trường. Loại này sớm hay muộn cũng sẽ bị đào thải.
Đây là một phần bình thường của cơ chế cạnh tranh.
Nhưng loại thứ hai phức tạp hơn. Đó là năng lực sản xuất được xây dựng dựa trên công nghệ mới, trong đó cạnh tranh giữa các doanh nghiệp buộc chi phí sản xuất giảm nhanh và đồng thời tạo ra những nhóm khách hàng trước đây chưa từng tồn tại.
Xe điện là một ví dụ tiêu biểu.
Theo nội dung nguồn, từ năm 2018, mật độ năng lượng của pin điện tại Trung Quốc đã tăng hơn 50%, trong khi chi phí sản xuất giảm hơn 60%.
Khi chi phí pin giảm, giá thành xe điện có thể giảm theo. Điều đó mở rộng phạm vi người tiêu dùng.
Một hộ gia đình trước đây không đủ khả năng mua xe điện có thể trở thành khách hàng khi giá xe và chi phí vận hành giảm.
Vì vậy, công suất sản xuất hôm nay đôi khi không chỉ phục vụ nhu cầu của hôm nay.
5. Chu kỳ đầu tư dài khiến việc đánh giá công suất càng phức tạp
Một dây chuyền sản xuất ô tô hoàn chỉnh cần thời gian để xây dựng, thử nghiệm và đạt công suất tối ưu. Quá trình này có thể kéo dài nhiều năm.
Điều đó có nghĩa một phần năng lực sản xuất được xây dựng hôm nay thực chất đang hướng đến thị trường của những năm tiếp theo.
Nếu chỉ lấy sản lượng và doanh số của một năm để đánh giá toàn bộ công suất của một ngành công nghiệp có chu kỳ đầu tư dài, kết quả có thể thiếu chính xác.
Có thể hình dung đơn giản rằng việc đánh giá một hệ thống giao thông dài hạn chỉ dựa trên số lượng hành khách trong một thời điểm nhất định sẽ không phản ánh đầy đủ mục tiêu đầu tư ban đầu.
Với ngành xe năng lượng mới, điều này càng đáng chú ý bởi công nghệ đang thay đổi rất nhanh.
6. Xe năng lượng mới còn có giá trị ở cấp độ an ninh năng lượng
Một trong những điểm thường bị bỏ qua khi chỉ nhìn vào báo cáo lợi nhuận của doanh nghiệp là giá trị hệ thống của xe năng lượng mới.
Đối với Trung Quốc, vấn đề năng lượng có ý nghĩa đặc biệt.
Theo số liệu được đưa ra trong nội dung nguồn, năm 2025 Trung Quốc vẫn phụ thuộc lớn vào dầu mỏ nhập khẩu, với tỷ lệ khoảng 72,7%. Trong khi đó, giao thông đường bộ là một trong những lĩnh vực tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch lớn.
Sự phát triển của xe điện vì vậy không chỉ là câu chuyện về doanh số ô tô.
Nó còn liên quan đến việc thay thế một phần nhu cầu xăng dầu bằng điện năng được sản xuất trong nước.
Theo nguồn, đến năm 2025 xe năng lượng mới có thể thay thế khoảng 38 triệu tấn xăng trên toàn quốc, góp phần đưa tiêu thụ dầu tinh chế tiến tới giai đoạn đạt đỉnh và sau đó giảm xuống.
Nếu nhìn từ góc độ này, một chiếc xe điện không chỉ là một sản phẩm công nghiệp.
Nó còn là một phần của quá trình chuyển đổi hệ thống năng lượng.
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào dầu mỏ phải vận chuyển qua các tuyến hàng hải quốc tế, một phần năng lượng cho giao thông có thể được chuyển sang điện được sản xuất từ nhiều nguồn khác nhau trong nước.
Giá trị này không dễ dàng xuất hiện trong bảng tính “công suất nhà máy ô tô”.
7. Công nghệ xe điện đang lan sang nhiều ngành công nghiệp khác
Một yếu tố khác cần được tính đến là hiệu ứng lan tỏa công nghệ.
Công nghệ pin không chỉ phục vụ ô tô điện mà còn có thể được sử dụng trong lĩnh vực lưu trữ năng lượng.
Trong khi đó, các công nghệ liên quan đến xe thông minh như cảm biến, chip, phần mềm, hệ điều hành, thuật toán AI, nhận diện môi trường và hệ thống ra quyết định có nhiều điểm giao thoa với robot và tự động hóa.
Điều đó khiến dây chuyền sản xuất xe năng lượng mới trở thành một hệ sinh thái công nghệ rộng hơn nhiều so với việc chỉ lắp ráp một chiếc ô tô.
Một chiếc xe điện thông minh ngày nay có thể tích hợp hàng loạt công nghệ liên quan đến bán dẫn, phần mềm, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.
Morgan Stanley gần đây cũng được dẫn lại với nhận định rằng trọng tâm cạnh tranh của ngành xe điện Trung Quốc đang chuyển dần từ lợi thế giá sang lợi thế công nghệ.
Nếu xu hướng này tiếp tục, cạnh tranh giữa các hãng xe sẽ không chỉ nằm ở việc ai bán xe rẻ hơn.
Nó có thể chuyển sang câu hỏi: ai sở hữu công nghệ pin tốt hơn, phần mềm tốt hơn, hệ thống hỗ trợ lái tốt hơn và khả năng tích hợp phần cứng – phần mềm hiệu quả hơn?
8. Công nghệ từng là đặc quyền của xe cao cấp đang phổ cập nhanh hơn
Sự thay đổi này cũng có thể nhìn thấy từ phía người tiêu dùng.
Các tính năng như buồng lái thông minh, màn hình điều khiển lớn, kết nối Internet, hỗ trợ lái xe và một số công nghệ nhận diện môi trường từng chủ yếu xuất hiện trên những mẫu xe có giá hàng trăm nghìn nhân dân tệ.
Nhưng khi công nghệ trở nên phổ biến và chi phí giảm, các tính năng tương tự đang xuất hiện trên những mẫu xe dành cho nhóm khách hàng phổ thông.
Đây chính là một trong những tác động quan trọng của cạnh tranh công nghệ.
Những gì từng là công nghệ cao cấp có thể trở thành tính năng tiêu chuẩn sau vài năm.
Do đó, “công suất dư thừa” nếu được nhìn từ một góc độ khác có thể trở thành nguồn lực giúp thúc đẩy quá trình giảm chi phí, phổ cập công nghệ và hình thành nhu cầu mới.
9. Điều đó không có nghĩa Trung Quốc không có vấn đề dư cung
Tuy nhiên, việc đặt câu hỏi đối với khái niệm “dư thừa công suất” không đồng nghĩa với việc phủ nhận hoàn toàn những vấn đề thực tế của ngành ô tô Trung Quốc.
Cuộc chiến giá trong hai năm qua đã tạo áp lực rất lớn lên lợi nhuận của nhiều doanh nghiệp.
Một số nhà sản xuất phải đối mặt với biên lợi nhuận thấp, trong khi các nhà cung cấp chịu áp lực về thời hạn thanh toán. Một số dây chuyền sản xuất được xây dựng trong thời kỳ đầu của quá trình mở rộng ngành cũng chưa đạt mức sử dụng như kỳ vọng.
Đây là những vấn đề có thật.
Quá trình thanh lọc ngành cũng đang diễn ra thông qua việc doanh nghiệp yếu hơn bị loại khỏi thị trường, các thương vụ sáp nhập và mua lại tăng lên, trong khi số lượng dự án mới ở một số địa phương giảm đáng kể.
Điểm đáng chú ý là chính quá trình này có thể trở thành cơ chế điều chỉnh công suất.
Những nhà máy kém hiệu quả sẽ chịu áp lực.
Những công nghệ lỗi thời sẽ bị thay thế.
Những doanh nghiệp không có khả năng cạnh tranh sẽ phải tái cấu trúc hoặc rời khỏi thị trường.
Đây là cách nền kinh tế thị trường thường xử lý tình trạng mất cân bằng cung cầu.
10. Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 cho thấy hướng đi đang thay đổi
Theo nội dung nguồn, kế hoạch 5 năm lần thứ 15 về phát triển ngành xe năng lượng mới thông minh, kết nối không chủ trương mở rộng sản xuất không giới hạn.
Thay vào đó, trọng tâm là chuyển năng lực sản xuất sang những sản phẩm có giá trị cao hơn, tăng cường thực thi pháp luật và chống độc quyền, thúc đẩy quốc tế hóa và tạo ra nhu cầu mới thông qua đổi mới công nghệ.
Đây là điểm rất quan trọng.
Nếu một ngành công nghiệp thực sự muốn giải quyết vấn đề dư cung, giải pháp không nhất thiết phải là đóng cửa toàn bộ các nhà máy.
Một hướng khác là nâng cấp cơ cấu sản xuất.
Năng lực sản xuất cũ có thể được thay thế bằng công nghệ mới.
Doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh sẽ tiếp tục mở rộng.
Doanh nghiệp kém hiệu quả sẽ bị đào thải.
Sản phẩm giá thấp có thể chuyển sang sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn.
Đồng thời, thị trường quốc tế có thể trở thành một kênh hấp thụ nhu cầu mới.
“Dư thừa công suất” cần được nhìn trong một bức tranh lớn hơn
Nhìn lại lịch sử phát triển công nghiệp, tranh luận về “dư thừa công suất” từng xuất hiện nhiều lần khi các ngành công nghiệp Trung Quốc tiến gần tới vị trí dẫn đầu toàn cầu.
Thép, quang điện và thiết bị viễn thông đều từng trải qua những giai đoạn tương tự.
Điều đó không có nghĩa mọi cáo buộc về dư thừa công suất đều sai. Trên thực tế, một số dự án đầu tư kém hiệu quả chắc chắn sẽ phải bị loại bỏ. Một số doanh nghiệp không đủ sức cạnh tranh sẽ phải rời thị trường. Và một số địa phương có thể từng đầu tư quá mức vào những ngành đang tăng trưởng nhanh.
Nhưng cũng cần phân biệt giữa công suất lỗi thời và năng lực sản xuất phục vụ quá trình đổi mới công nghệ.
Một ngành công nghiệp có thể đồng thời tồn tại cả hai hiện tượng: dư thừa một số dây chuyền cũ và thiếu năng lực ở những phân khúc công nghệ mới.
Với xe năng lượng mới Trung Quốc, câu chuyện vì thế không đơn giản là “sản xuất quá nhiều xe”.
Nó còn liên quan đến quá trình giảm chi phí pin, phổ cập xe điện, chuyển đổi năng lượng, phát triển AI, robot, bán dẫn, phần mềm và mở rộng thị trường quốc tế.
Cuối cùng, cách xử lý bền vững nhất đối với mất cân bằng cung cầu có thể không nằm ở việc duy trì mãi năng lực sản xuất yếu kém, cũng không nhất thiết nằm ở những hàng rào thương mại ngày càng cao.
Thay vào đó, thị trường có thể tiếp tục đóng vai trò sàng lọc, trong khi chính sách công tập trung vào cạnh tranh công bằng, đổi mới công nghệ và nâng cấp cơ cấu ngành.
Bởi trong một ngành công nghiệp có chu kỳ đầu tư dài, công suất của ngày hôm nay không nhất thiết chỉ phục vụ nhu cầu của ngày hôm nay.
Và đó cũng là lý do cuộc tranh luận về “dư thừa công suất” của xe năng lượng mới Trung Quốc cần được nhìn rộng hơn những con số về số lượng nhà máy hay số chiếc xe được sản xuất.
Những câu hỏi thường gặp về công suất xe năng lượng mới Trung Quốc
Xe điện Trung Quốc có thực sự đang dư thừa công suất?
Có dấu hiệu mất cân đối cung cầu và một số doanh nghiệp đang chịu áp lực rõ rệt, đặc biệt do cuộc chiến giá và tỷ lệ sử dụng công suất không đồng đều. Tuy nhiên, việc gọi toàn bộ công suất sản xuất của ngành là “dư thừa” cần xem xét đến công suất thực tế, nhu cầu tương lai, công nghệ và quá trình thanh lọc doanh nghiệp.
Vì sao Mỹ và EU áp thuế đối với xe điện Trung Quốc?
Các biện pháp thương mại của Mỹ và EU được đưa ra trong bối cảnh tranh luận về trợ cấp, cạnh tranh và tác động của xe điện Trung Quốc đối với ngành sản xuất nội địa. Mức thuế và cơ chế áp dụng khác nhau tùy thị trường.
Công suất lớn có phải luôn là điều xấu?
Không. Công suất vượt nhu cầu ngắn hạn có thể tạo áp lực tài chính cho doanh nghiệp, nhưng trong một ngành công nghệ phát triển nhanh, năng lực sản xuất cũng có thể giúp giảm chi phí, thúc đẩy đổi mới và đáp ứng nhu cầu tương lai.
Tại sao ngành xe điện lại liên quan đến an ninh năng lượng?
Xe điện sử dụng điện thay vì xăng hoặc dầu diesel trực tiếp. Nếu nguồn điện được sản xuất trong nước từ nhiều nguồn khác nhau, quá trình điện hóa giao thông có thể giúp giảm một phần nhu cầu dầu mỏ nhập khẩu.
Xe điện có thể tạo ra giá trị ngoài ngành ô tô không?
Có. Công nghệ pin có thể được sử dụng cho lưu trữ năng lượng, trong khi chip, AI, cảm biến, phần mềm và công nghệ tự động hóa trên xe có thể tạo hiệu ứng lan tỏa sang robot, bán dẫn và các ngành công nghệ khác.
