Xuyên khung: Lợi ích bất ngờ với tim mạch, não bộ và sức khỏe phụ nữ

Xuyên khung – vị thuốc cổ truyền ngày càng được y học hiện đại quan tâm

Trong dòng chảy hàng nghìn năm của y học cổ truyền phương Đông, thảo dược luôn giữ vai trò trung tâm trong chăm sóc và điều trị bệnh. Khi xu hướng “quay về tự nhiên” ngày càng được đề cao, nhiều vị thuốc cổ truyền đang được khoa học hiện đại nghiên cứu lại một cách nghiêm túc. Trong số đó, xuyên khung là dược liệu quen thuộc nhưng vẫn ẩn chứa nhiều lợi ích bất ngờ đối với sức khỏe tim mạch, não bộ và hệ thần kinh.

Theo bác sĩ Y học cổ truyền Phạm Lê Phương Mai, xuyên khung không chỉ là vị thuốc hành khí, hoạt huyết đơn thuần mà còn là nền tảng trong nhiều bài thuốc điều trị đau đầu, rối loạn kinh nguyệt, bệnh mạch vành và di chứng tai biến mạch máu não.

Tổng quan về cây Xuyên khung

Thông tin chung

Xuyên khung có tên khoa học Ligusticum wallichii Franch, thuộc họ Hoa tán (Apiaceae). Dược liệu này còn được gọi với nhiều tên khác như dược cần, tây khung, khung cùng, giả mạc gia hay xà ty thảo.

Theo một số tài liệu cổ, tên gọi “xuyên khung” bắt nguồn từ tỉnh Tứ Xuyên (Trung Quốc), nơi cây được trồng phổ biến. Trong Đông y, “xuyên” còn hàm ý dẫn thuốc lên phần trên cơ thể, do đó xuyên khung thường được sử dụng trong các bệnh lý liên quan đến đầu, não và kinh lạc.

Đặc điểm sinh trưởng

Xuyên khung có nguồn gốc từ khu vực Đông Á và hiện được trồng tại Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Nepal. Tại Việt Nam, cây thích nghi tốt ở các vùng khí hậu mát như Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu.

Đây là loài cây ưa khí hậu ôn đới ấm, sinh trưởng tốt ở nhiệt độ 13–16°C, phát triển mạnh vào mùa xuân – hè và ra hoa kết quả vào mùa thu. Đất trồng thích hợp là đất mùn tơi xốp, thoát nước tốt, pH từ 6–7. Cây thường được nhân giống bằng đốt thân rễ sau khi thu hoạch củ.

Thời điểm thu hoạch lý tưởng là mùa thu – đông, khi thân rễ phình to và tích lũy hàm lượng hoạt chất cao nhất.

Mô tả thực vật

Xuyên khung là cây thân thảo sống lâu năm, thân thẳng, rỗng ruột, bên ngoài có các gân dọc song song. Phần rễ phình thành củ, có mùi thơm nồng đặc trưng do chứa hàm lượng tinh dầu cao.

Lá cây màu xanh, xẻ lông chim 2–3 lần, mọc so le, có cuống dài và bẹ lớn. Hoa nhỏ màu trắng, mọc thành tán kép. Quả bế hình trứng, là đặc điểm điển hình của họ Hoa tán.

Dược liệu Xuyên khung và cách bào chế

Bộ phận dùng làm thuốc là thân rễ, còn gọi là Radix Ligustici Wallichii. Dược liệu đạt chuẩn có củ to, chắc, nặng, vỏ ngoài nâu vàng, khi cắt ngang bên trong có màu vàng trắng.

Xuyên khung được bào chế theo nhiều cách khác nhau như ngâm nước rồi thái phiến phơi khô, sao qua với rượu hoặc sấy nhẹ ở nhiệt độ thấp để giữ tinh dầu. Mỗi phương pháp bào chế sẽ phù hợp với mục đích điều trị riêng biệt.

Thành phần hóa học nổi bật

Các nghiên cứu hiện đại đã phân lập được hơn 170 hợp chất từ xuyên khung. Đáng chú ý nhất là nhóm phthalide, alkaloid, acid ferulic, tinh dầu, đặc biệt là tetramethylpyrazine – hoạt chất có vai trò quan trọng trong bảo vệ mạch máu và cải thiện tuần hoàn não.

Lợi ích của Xuyên khung đối với sức khỏe

Kháng khuẩn và chống nấm

Xuyên khung thể hiện khả năng ức chế nhiều chủng vi khuẩn gây bệnh như Salmonella typhi, Shigella sonnei, Pseudomonas aeruginosa. Đồng thời, dược liệu này còn có tiềm năng chống nấm thông qua cơ chế phá vỡ thành tế bào nấm.

Hỗ trợ hệ tuần hoàn

Các hoạt chất trong xuyên khung giúp cải thiện lưu lượng máu não, giảm sức cản mạch ngoại vi và hạn chế hình thành huyết khối. Điều này có ý nghĩa lớn trong phòng ngừa thiếu máu não, đột quỵ và bệnh động mạch vành.

Tác động lên tim mạch

Nhiều nghiên cứu cho thấy chiết xuất xuyên khung giúp ức chế kết tập tiểu cầu, cải thiện chức năng tim và giảm tình trạng thiếu oxy cơ tim. Đây là cơ sở để vị thuốc này được sử dụng hỗ trợ điều trị bệnh mạch vành tại Trung Quốc từ nhiều thập kỷ trước.

An thần và giảm đau

Xuyên khung có tác dụng trấn tĩnh thần kinh trung ương, tăng hiệu quả của thuốc an thần và đối kháng với các chất kích thích thần kinh như caffeine.

Theo y học cổ truyền

Xuyên khung có vị cay, đắng, mùi thơm, tính ấm, quy vào kinh Can, Đởm và Tâm bào. Công dụng chính là hành khí, hoạt huyết, điều kinh, giảm đau và trừ phong.

Vị thuốc này thường được dùng trong các trường hợp đau đầu do phong hàn, rối loạn kinh nguyệt, đau xương khớp, phong thấp và di chứng sau tai biến.

Cách sử dụng và liều dùng

Liều dùng thông thường từ 6–12g mỗi ngày, dưới dạng thuốc sắc, bột, viên hoàn hoặc rượu thuốc. Việc sử dụng cần có chỉ định cụ thể của thầy thuốc để đảm bảo an toàn.

Lưu ý quan trọng khi dùng Xuyên khung

Không sử dụng xuyên khung cho phụ nữ mang thai, người âm hư hỏa vượng, tỳ hư, ăn kém hoặc đang nôn mửa. Tránh phối hợp với một số dược liệu như hoàng liên, hoạt thạch, tiêu thạch nếu không có chỉ dẫn chuyên môn.