Cây Ba chạc là gì? Công dụng, cách dùng và bài thuốc Đông y thường gặp

Cây Ba chạc – dược liệu quen thuộc nhưng ít người hiểu đúng

Cây Ba chạc, tên khoa học Euodia lepta (Spreng.) Merr., thuộc họ Cam (Rutaceae), còn được gọi bằng nhiều tên khác nhau như chè đắng, chè cỏ, dầu dầu, bí bía. Đây là loài cây mọc phổ biến ở nhiều vùng trên cả nước, từ miền núi đến trung du và đồng bằng. Trong dân gian, lá và cành non Ba chạc thường được dùng tươi để nấu nước tắm chữa ghẻ, mẩn ngứa và các bệnh ngoài da.

Dù được sử dụng từ lâu trong y học cổ truyền, không phải ai cũng nắm rõ đặc điểm, công dụng cũng như cách dùng an toàn của loại cây này. Việc hiểu đúng về Ba chạc giúp tận dụng hiệu quả dược tính và hạn chế rủi ro khi sử dụng.

1. Đặc điểm thực vật của cây Ba chạc

1.1. Mô tả chung

Ba chạc là cây nhỏ hoặc cây gỗ, chiều cao trung bình từ 1 – 3 m, một số cây trưởng thành có thể cao hơn. Cành non có lông mịn, lá kép mọc đối gồm 3 lá chét, mép nguyên. Lá chét hình trái xoan, đầu nhọn, gốc thuôn, cuống lá dài và có lông.

Hoa Ba chạc mọc thành xim ở kẽ lá, màu trắng, lá bắc nhỏ. Quả hình trái xoan, khi chín có màu đỏ, nứt thành 2 – 4 mảnh, bên trong chứa hạt tròn màu đen bóng. Toàn cây có mùi thơm nhẹ do chứa tinh dầu.
Mùa hoa quả: từ tháng 4 đến tháng 7 hằng năm.

1.2. Bộ phận dùng

• Lá: thu hái quanh năm, dùng tươi hoặc phơi khô
• Thân, rễ: thái lát, phơi khô để làm thuốc

1.3. Thành phần hóa học

Nghiên cứu cho thấy lá và rễ Ba chạc chứa alcohol. Lá, vỏ quả và vỏ rễ có tinh dầu thơm nhẹ, trong đó có α-pinen và furfuraldehyde, là những hợp chất có giá trị sinh học.

2. Tác dụng của cây Ba chạc theo y học hiện đại

2.1. Hoạt động chống viêm

Chiết xuất methanol từ rễ Ba chạc được thử nghiệm trên mô hình chuột tại Đại học Sungkyunkwan (Hàn Quốc) cho thấy khả năng chống viêm dạ dày rõ rệt, mở ra tiềm năng phát triển thành dược liệu hỗ trợ điều trị viêm.

2.2. Tác dụng kháng khuẩn

Nước sắc lá Ba chạc có khả năng ức chế trực khuẩn Shigella ở nồng độ pha loãng 1:25, tuy không tác động lên một số vi khuẩn khác như Corynebacterium diphtheriae.

2.3. Tác dụng lợi sữa

Các thí nghiệm trên động vật và thử nghiệm thực tế trên phụ nữ cho con bú cho thấy lá và cành non Ba chạc có tác dụng kích thích tiết sữa, trong đó gần 80% trường hợp ghi nhận lượng sữa tăng sau vài ngày sử dụng.

2.4. Hoạt động diệt côn trùng

Tinh dầu chiết xuất từ vỏ rễ Ba chạc có khả năng xua đuổi và tiêu diệt côn trùng gây hại, đặc biệt là các loài phá hoại ngũ cốc. Điều này trùng khớp với kinh nghiệm dân gian bỏ lá Ba chạc vào bao gạo để chống mối mọt.

2.5. Độc tính

Cao nước lá và cành non có độc tính cấp rất thấp, LD50 cao, cho thấy tương đối an toàn khi sử dụng đúng liều lượng.

3. Công dụng theo y học cổ truyền

Theo Đông y, Ba chạc có vị đắng, mùi thơm, tính lạnh, tác dụng thanh nhiệt, giải độc, trừ thấp, chống ngứa, giảm đau và lợi sữa. Dược liệu này được dùng cả trong và ngoài để điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau.

4. Công dụng và cách dùng phổ biến

4.1. Lá Ba chạc

• Dùng ngoài: chữa ghẻ, mụn nhọt, chốc đầu, viêm da, eczema
• Dùng trong: hỗ trợ điều trị viêm họng, ho, viêm amidan, ít sữa sau sinh, sốt cao ở trẻ em
  Liều dùng phổ biến: 20 – 40 g/ngày, sắc uống hoặc nấu cao.

4.2. Rễ và vỏ thân

Thường dùng chữa phong thấp, đau nhức xương khớp, tê bại, rối loạn kinh nguyệt.
Liều dùng: 8 – 24 g/ngày, sắc uống.

5. Một số bài thuốc Đông y có Ba chạc

• Thuốc bổ đắng – lợi sữa cho phụ nữ sau sinh: 8 – 16 g lá sắc uống
• Chữa ghẻ, mẩn ngứa: 50 – 100 g lá tươi nấu nước tắm
• Giảm đau nhức, tê thấp: Lá Ba chạc giã đắp hoặc kết hợp sắc uống
• Phòng cảm cúm: Ba chạc + rau má + đơn buốt + cúc chỉ thiên
• Điều hòa kinh nguyệt: 12 g rễ sắc uống trước kỳ kinh