Cây Bạch Hạc là gì? Công dụng, thành phần hóa học và các bài thuốc Đông y hiệu quả

Cây Bạch Hạc – Dược liệu quý trong Đông y và y học hiện đại

Cây Bạch hạc từ lâu đã được xem là một trong những thảo dược nam có giá trị cao trong y học cổ truyền Việt Nam. Với khả năng hỗ trợ điều trị các bệnh ngoài da như lang ben, hắc lào, ghẻ lở; cải thiện bệnh xương khớp, đau thần kinh tọa; hỗ trợ hô hấp và thậm chí được dùng trong các bài thuốc hỗ trợ điều trị lao phổi giai đoạn đầu, bạch hạc ngày càng được quan tâm trong cả Đông y lẫn nghiên cứu y học hiện đại.

1. Cây Bạch hạc là cây gì?

• Tên gọi khác: Cây kiến cò, cây lác, thuốc lá nhỏ, nam uy linh tiên, cánh cò
• Tên khoa học: Rhinacanthus nasutus (L)
• Họ khoa học: Ô rô (Acanthaceae)

Bạch hạc là cây thân thảo sống lâu năm, mọc thành bụi, cao trung bình từ 1–2m. Cây có rễ chùm, thân thẳng đứng, nhiều cành, bề mặt thân và lá có lớp lông mịn khi còn non. Lá mọc đối, phiến hình bầu dục hơi thuôn dài, mặt trên nhẵn, mặt dưới có lông.

Hoa bạch hạc nhỏ, màu trắng hơi phớt hồng, mọc ở nách lá hoặc đầu cành, nở rộ vào tháng 8, có hình dáng giống cánh hạc đang bay – cũng là nguồn gốc của tên gọi “bạch hạc”. Quả dạng nang, có lông, chứa từ 2–4 hạt.

2. Phân bố và sinh trưởng

Bạch hạc mọc hoang hoặc được trồng làm cảnh ở nhiều tỉnh phía Bắc Việt Nam. Ngoài ra, cây còn phân bố tại Ấn Độ, Malaysia, Đông Châu Phi và một số nước châu Á. Cây có thể trồng bằng gốc, sinh trưởng tốt, dễ chăm sóc và thu hái quanh năm, trong đó mùa đông được đánh giá là thời điểm cho dược tính cao nhất.

3. Thành phần hóa học của cây Bạch hạc

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra bạch hạc chứa đa dạng hoạt chất sinh học:

• Toàn cây: Flavonoid, hợp chất phenol, tannin, acid amin, acid hữu cơ
• Thân cây: Saponin, germanium hữu cơ, phenol, vitamin
• Lá: Alkaloid, kali nitrat, anthocyanin, acid chrysophanic
• Hoa: Flavonoid
• Rễ: Rhinacanthine A–F, lupeol, stigmasterol, β-sitosterol, glucosides, naphthoquinone…

Những hoạt chất này chính là nền tảng tạo nên tác dụng kháng khuẩn, kháng viêm và giảm đau của bạch hạc.

4. Tác dụng của cây Bạch hạc

4.1. Theo y học hiện đại

• Ức chế vi khuẩn Shigella, tụ cầu vàng, vi khuẩn Gram âm – Gram dương và nấm
• Kháng khuẩn, kháng nấm, hỗ trợ điều trị bệnh da liễu
• Kích thích nhu động thực quản, hỗ trợ xử lý hóc xương
• Có tác dụng kháng histamin trên cơ trơn

4.2. Theo y học cổ truyền

• Tính vị: Ngọt nhạt, tính bình, mùi hắc nhẹ
• Quy kinh: Phế
• Công dụng: Nhuận phế, giảm ho, tiêu viêm, sát trùng, chống ngứa, giảm đau do phong hàn

Bạch hạc thường được dùng để hỗ trợ điều trị viêm khớp, đau thần kinh tọa, cao huyết áp ở người cao tuổi, bệnh ngoài da và bệnh hô hấp.

5. Một số bài thuốc dân gian tiêu biểu từ Bạch hạc

• Hỗ trợ điều trị lao phổi giai đoạn đầu: Bạch hạc tươi 40g hoặc khô 12–20g, sắc với đường phèn uống trong ngày
• Trị lang ben, hắc lào: Rễ bạch hạc giã nát, ngâm rượu 1–2 tuần, bôi ngoài da ngày 2 lần
• Giảm đau thần kinh tọa: Sắc bạch hạc cùng lá lốt, cỏ xước, quế chi, ngải cứu, vỏ quýt, uống đều 10–15 thang
• Hỗ trợ viêm khớp, tê thấp: Kết hợp bạch hạc với thiên niên kiện, thổ phục linh, cẩu tích, cốt toái bổ

⚠️ Lưu ý: Các bài thuốc trên chỉ mang tính tham khảo. Người bệnh cần có chỉ định của bác sĩ Đông y trước khi sử dụng.

6. Liều dùng – bảo quản – kiêng kỵ

• Liều dùng phổ biến: 10–20g/ngày (dạng sắc)
• Không dùng cho: Phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp, người dị ứng với dược liệu
• Bảo quản: Nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp