Cách tốt nhất chuẩn bị cho trẻ em một tương lai công nghệ cao: Một tuổi thơ không phụ thuộc vào công nghệ

Trong vài thập kỷ qua, nhiều phụ huynh có xu hướng chuẩn bị cho con thành công bằng cách tập trung mạnh vào thành tích học tập. Trẻ được khuyến khích học toán nâng cao, ngoại ngữ, lập trình và tiếp cận nhiều công cụ công nghệ ngay từ nhỏ.

Tuy nhiên, khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng có khả năng thực hiện những công việc đòi hỏi tính toán, phân tích và xử lý thông tin, câu hỏi đặt ra là: đâu mới là những năng lực giúp trẻ tạo ra sự khác biệt trong tương lai?

Dana Suskind, bác sĩ tai mũi họng nhi khoa, nhà nghiên cứu và tác giả cuốn Human Raised: Nurturing Connection, Curiosity and Lifelong Learning in the Age of AI, cho rằng xã hội đang có xu hướng tối ưu hóa trẻ em để chúng trở nên giống máy tính hơn.

Theo bà, những kỹ năng học thuật vẫn quan trọng, nhưng trẻ cũng cần phát triển những phẩm chất mang tính con người như khả năng kết nối, tư duy phản biện, sự tò mò, sáng tạo và khả năng phục hồi sau thất bại.

Đáng chú ý, Suskind cho rằng một nghịch lý của thời đại AI là: cách tốt để chuẩn bị cho trẻ bước vào tương lai công nghệ cao có thể lại là cho trẻ một tuổi thơ ít phụ thuộc vào công nghệ.

Tư duy phản biện bắt đầu từ sự tò mò

Khi trẻ đặt câu hỏi, cha mẹ không nhất thiết phải lập tức tìm câu trả lời trên Google hoặc yêu cầu AI giải thích.

Ví dụ, nếu trẻ hỏi đất trong sân được tạo thành từ gì, cha mẹ có thể cùng con quan sát, đặt giả thuyết, tìm sách hoặc thực hiện một thí nghiệm nhỏ.

Điều quan trọng không chỉ là câu trả lời cuối cùng mà còn là quá trình tìm kiếm câu trả lời.

Đây là cách giúp trẻ hình thành thói quen đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và suy nghĩ độc lập – những kỹ năng ngày càng cần thiết khi trẻ sống trong môi trường có lượng thông tin do AI tạo ra ngày càng lớn.

Sáng tạo không nhất thiết cần thiết bị công nghệ

Sự sáng tạo đôi khi phát triển tốt nhất khi trẻ không có quá nhiều lựa chọn.

Một chiếc hộp carton có thể trở thành ngôi nhà, chiếc ô tô, con tàu vũ trụ hoặc bất cứ thứ gì trẻ tưởng tượng ra. Một vài món đồ đơn giản cũng có thể tạo thành cả một trò chơi.

Theo Suskind, sự thiếu thốn về vật dụng đôi khi lại trở thành chất xúc tác cho trí tưởng tượng.

Thay vì liên tục đưa cho trẻ điện thoại, máy tính bảng hoặc những trò chơi được thiết kế sẵn, cha mẹ có thể tạo ra không gian để trẻ tự nghĩ ra trò chơi, tự đặt luật và tự giải quyết vấn đề.

Nuôi dưỡng sự đồng cảm từ những câu chuyện đời thường

Khả năng đồng cảm cũng là một năng lực khó có thể thay thế hoàn toàn bằng công nghệ.

Khi đọc sách cùng con, cha mẹ có thể hỏi: Nhân vật này đang cảm thấy thế nào? Vì sao họ lại hành động như vậy? Nếu ở trong hoàn cảnh đó, con sẽ làm gì?

Những câu hỏi đơn giản giúp trẻ nhìn một sự việc từ nhiều góc độ khác nhau.

Tương tự, nếu một người bạn đối xử không tốt với trẻ, cha mẹ trước tiên nên thừa nhận cảm xúc của con, sau đó giúp trẻ suy nghĩ về hoàn cảnh của người khác. Điều này không có nghĩa là phủ nhận tổn thương của trẻ, mà giúp trẻ học cách nhìn nhận các mối quan hệ một cách sâu sắc hơn.

Khả năng phục hồi cần được hình thành qua trải nghiệm

Cha mẹ thường muốn bảo vệ con khỏi thất bại, buồn bã hoặc những khó khăn trong quan hệ bạn bè. Nhưng nếu mọi vấn đề đều được người lớn giải quyết thay, trẻ có thể bỏ lỡ cơ hội học cách tự vượt qua nghịch cảnh.

Khi trẻ gặp khó khăn xã hội, cha mẹ có thể ở bên, lắng nghe và hướng dẫn, nhưng vẫn để trẻ trải nghiệm và lựa chọn.

Một thông điệp đơn giản như: “Con có thể tiếp tục làm bạn hoặc không, nhưng cuộc sống vẫn tiếp diễn và bố mẹ vẫn yêu con” có thể giúp trẻ hiểu rằng một thất bại không quyết định toàn bộ cuộc sống.

Một tuổi thơ cân bằng có thể là nền tảng cho tương lai

Trong thời đại AI, việc cho trẻ tiếp cận công nghệ chắc chắn có vai trò nhất định. Tuy nhiên, công nghệ không nên trở thành trung tâm duy nhất của tuổi thơ.

Trẻ vẫn cần chơi, đọc sách, vận động, trò chuyện trực tiếp, khám phá thiên nhiên, tự giải quyết những vấn đề nhỏ và đôi khi… cảm thấy buồn chán.

Chính những khoảng thời gian tưởng như không có mục đích ấy có thể tạo không gian cho trí tưởng tượng và khả năng tự khám phá phát triển.

Cuối cùng, Suskind nhấn mạnh rằng cha mẹ cũng không cần phải hoàn hảo. Những sai lầm, sự vụng về và những khoảnh khắc chưa hoàn thiện của người lớn cũng là một phần tự nhiên của quá trình nuôi dạy con.

Trong một thế giới ngày càng có nhiều máy móc thông minh, điều trẻ cần có thể không phải là trở nên giống máy móc hơn, mà là giữ được những phẩm chất khiến con người trở nên khác biệt.

Câu hỏi về giao dục trẻ em về công nghệ

Trẻ có nên sử dụng công nghệ từ nhỏ không?

Có thể, nhưng điều quan trọng là thời lượng, mục đích và cách sử dụng. Công nghệ nên hỗ trợ việc học và khám phá thay vì thay thế hoàn toàn hoạt động vui chơi, giao tiếp trực tiếp và trải nghiệm thực tế.

Kỹ năng nào quan trọng đối với trẻ trong thời đại AI?

Tư duy phản biện, khả năng giao tiếp, sự tò mò, sáng tạo, đồng cảm và khả năng thích nghi là những nhóm kỹ năng đặc biệt quan trọng bên cạnh kiến thức học thuật.

Cha mẹ có nên dùng AI để trả lời mọi câu hỏi của trẻ?

Không nhất thiết. Với những câu hỏi phù hợp, cha mẹ có thể khuyến khích trẻ tự quan sát, đặt giả thuyết, tìm kiếm thông tin và kiểm chứng trước khi đưa ra kết luận.

Làm thế nào để khuyến khích trẻ sáng tạo?

Không cần thiết bị đắt tiền. Giấy, bút, hộp carton, đồ chơi đơn giản hoặc những vật dụng an toàn trong gia đình đều có thể trở thành nguyên liệu cho các hoạt động sáng tạo.