Uber đối mặt án phạt gần 1 tỷ USD vì tự động đình chỉ tài xế: GDPR siết chặt quyền con người trước quyết định của thuật toán

Uber đang đối mặt với một trong những khoản phạt lớn nhất từng được áp dụng theo Quy định chung về bảo vệ dữ liệu của Liên minh châu Âu (GDPR), sau khi Cơ quan Bảo vệ Dữ liệu Hà Lan (Dutch Data Protection Authority – AP) quyết định xử phạt công ty 825 triệu euro, tương đương khoảng 966 triệu USD.

Theo cơ quan quản lý Hà Lan, Uber đã sử dụng các hệ thống tự động để đình chỉ hoặc vô hiệu hóa tài khoản của một số tài xế mà không cung cấp đầy đủ thông tin và không bảo đảm sự tham gia phù hợp của con người trong quá trình ra quyết định. Quyết định này liên quan đến các hoạt động diễn ra trong giai đoạn từ năm 2018 đến 2022.

Nếu được giữ nguyên sau quá trình kháng cáo, đây sẽ là khoản phạt GDPR lớn thứ hai từng được ban hành, chỉ đứng sau mức phạt 1,2 tỷ euro đối với Meta vào năm 2023 liên quan đến việc chuyển dữ liệu người dùng châu Âu sang Mỹ.

Vụ việc không chỉ là một vấn đề pháp lý của Uber. Nó còn cho thấy cuộc tranh luận ngày càng gay gắt tại châu Âu về việc thuật toán có thể được phép quyết định số phận nghề nghiệp và thu nhập của con người đến đâu.

Vì sao Uber bị phạt gần 1 tỷ USD?

Trọng tâm của vụ việc nằm ở cách Uber sử dụng hệ thống tự động để kiểm soát tài khoản tài xế.

Theo Cơ quan Bảo vệ Dữ liệu Hà Lan, trong giai đoạn được điều tra, hệ thống của Uber có thể tự động đình chỉ tài khoản tài xế khi phát hiện dấu hiệu bị nghi ngờ gian lận. Một số trường hợp liên quan đến việc hệ thống xác định tài xế thực hiện các hành trình vòng hoặc hành vi bị cho là có thể làm tăng tiền cước.

Đáng chú ý hơn, cơ quan quản lý cho rằng trong một số trường hợp, tài khoản của tài xế có thể bị vô hiệu hóa vĩnh viễn do đánh giá khách hàng thấp mà không có sự xem xét đầy đủ của con người.

Đối với một người làm việc trên nền tảng như Uber, việc mất quyền truy cập tài khoản không đơn thuần là một hạn chế kỹ thuật. Đây có thể là vấn đề trực tiếp ảnh hưởng tới khả năng kiếm sống và thu nhập hằng ngày.

Cơ quan quản lý Hà Lan cho rằng GDPR không cho phép các quyết định hoàn toàn tự động có tác động đáng kể đến một cá nhân mà không có cơ chế bảo vệ thích hợp. Người bị ảnh hưởng cũng phải được thông tin về cách thức ra quyết định và có khả năng phản đối hoặc yêu cầu xem xét.

Phó Chủ tịch Cơ quan Bảo vệ Dữ liệu Hà Lan Monique Verdier cho rằng những quyết định có hậu quả nghiêm trọng đối với con người không nên được giao hoàn toàn cho máy tính.

Đây chính là điểm khiến vụ việc Uber trở nên đặc biệt đáng chú ý: vấn đề không phải chỉ là Uber sử dụng thuật toán, mà là mức độ quyền lực mà thuật toán được trao trong việc quyết định một người có được tiếp tục làm việc hay không.

Uber phản bác và tuyên bố sẽ kháng cáo

Uber không đồng tình với quyết định của cơ quan quản lý Hà Lan và cho rằng mức phạt là không tương xứng.

Doanh nghiệp lập luận rằng phần lớn các trường hợp đình chỉ tài khoản chỉ diễn ra trong thời gian ngắn. Uber cũng khẳng định không có trường hợp vô hiệu hóa vĩnh viễn nào được thực hiện hoàn toàn tự động mà không có sự tham gia của con người.

Công ty cho biết các chính sách hiện nay đã có cơ chế con người xem xét quyết định, đồng thời tài xế có quyền khiếu nại nếu cho rằng tài khoản bị đình chỉ hoặc vô hiệu hóa nhầm. Uber cũng tuyên bố những chính sách bị cơ quan quản lý xem xét là các chính sách lịch sử và đã được thay đổi từ nhiều năm trước.

Một điểm Uber đặc biệt phản bác là số lượng tài xế bị ảnh hưởng bởi một số hình thức vô hiệu hóa tài khoản. Theo công ty, chỉ 126 tài xế tại châu Âu bị vô hiệu hóa vì đánh giá khách hàng thấp trong năm 2021.

Dù vậy, phía cơ quan quản lý cho rằng bản chất của vấn đề không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng người bị ảnh hưởng. Khi một quyết định tự động có khả năng tác động trực tiếp đến nguồn thu nhập của một cá nhân, yêu cầu về minh bạch, giám sát và quyền phản đối phải được đặt ở mức cao hơn.

Uber đã thông báo sẽ kháng cáo quyết định.

Vụ khiếu nại bắt nguồn từ các tài xế tại Pháp

Cuộc điều tra không xuất hiện một cách đột ngột.

Theo thông tin từ Cơ quan Bảo vệ Dữ liệu Hà Lan, vụ việc bắt đầu từ khi 171 tài xế Uber tại Pháp khiếu nại về cách công ty sử dụng dữ liệu và các quyết định liên quan đến tài khoản của họ. Do Uber đặt trụ sở chính tại châu Âu ở Hà Lan, cơ quan quản lý Hà Lan tiếp nhận và xử lý vụ việc theo cơ chế phối hợp giữa các cơ quan bảo vệ dữ liệu châu Âu.

Một trong những người đứng sau nỗ lực này là Brahim Ben Ali, cựu tài xế Uber tại Pháp. Sau khi tài khoản bị vô hiệu hóa, ông đã thu thập thông tin từ nhiều tài xế khác và cùng các tổ chức bảo vệ quyền kỹ thuật số tìm hiểu cách Uber đưa ra quyết định.

Tổ chức phi lợi nhuận PersonalData.io cũng hỗ trợ các tài xế thu thập dữ liệu liên quan đến những quyết định tự động của nền tảng.

Theo Paul-Olivier Dehaye, người sáng lập PersonalData.io, một tài xế có thể hoàn thành hàng nghìn chuyến xe với khách hàng hài lòng nhưng chỉ cần một báo cáo nghiêm trọng cũng có thể dẫn tới hậu quả rất lớn nếu hệ thống tự động xử lý mà thiếu cơ chế kiểm tra phù hợp.

Điều này phản ánh một vấn đề lớn hơn của nền kinh tế nền tảng: người lao động phụ thuộc vào hệ thống kỹ thuật nhưng không phải lúc nào cũng biết hệ thống đó đánh giá họ dựa trên tiêu chí nào.

Đây không phải lần đầu Uber bị cơ quan Hà Lan xử phạt

Khoản phạt 825 triệu euro cũng nằm trong một chuỗi vấn đề pháp lý liên quan đến Uber tại Hà Lan.

Theo Cơ quan Bảo vệ Dữ liệu Hà Lan, đây là lần thứ tư cơ quan này áp dụng biện pháp xử phạt đối với Uber.

Trước đó, Uber từng bị phạt 600.000 euro vào năm 2018, 10 triệu euro vào năm 2023 và 290 triệu euro vào năm 2024. Khoản phạt 290 triệu euro liên quan đến việc chuyển dữ liệu cá nhân của tài xế châu Âu sang Mỹ mà cơ quan quản lý cho rằng không bảo đảm đầy đủ yêu cầu bảo vệ dữ liệu. Các thủ tục liên quan đến những khoản phạt gần đây vẫn còn tranh chấp.

Vì vậy, khoản phạt mới nhất có ý nghĩa đặc biệt lớn về mặt tài chính cũng như pháp lý.

Cơ quan quản lý cho biết mức phạt GDPR có thể lên tới 4% doanh thu toàn cầu hằng năm của doanh nghiệp. Với doanh thu toàn cầu năm 2025 của Uber khoảng 44,5 tỷ euro, mức phạt lần này vẫn nằm trong khung xử phạt mà GDPR cho phép.

Tranh luận lớn: Thuật toán có thể quyết định việc làm của con người?

Vụ Uber đã tạo ra một cuộc tranh luận rộng hơn về vai trò của thuật toán trong quản lý lao động.

Một bên cho rằng các nền tảng kỹ thuật số cần sử dụng thuật toán để xử lý hàng triệu dữ liệu giao dịch mỗi ngày. Nếu mọi quyết định đều phải do con người kiểm tra thủ công, hệ thống có thể trở nên chậm chạp, tốn kém và kém hiệu quả.

Trong trường hợp Uber, thuật toán có thể phát hiện các dấu hiệu bất thường nhanh hơn rất nhiều so với một đội ngũ nhân viên.

Nhưng phía còn lại đặt ra câu hỏi: Nếu thuật toán sai thì ai chịu trách nhiệm?

Một bài bình luận được đề cập trong vụ việc cho rằng nói “máy tính quyết định đình chỉ tài xế” cũng tương tự như nói “máy chấm công sa thải nhân viên”. Theo lập luận này, chính sách và tiêu chuẩn do doanh nghiệp thiết lập, còn máy móc chỉ thực hiện việc đo lường.

Tuy nhiên, phía các nhà hoạt động quyền kỹ thuật số phản bác rằng vấn đề nằm ở hậu quả thực tế của quyết định. Doanh nghiệp hoàn toàn có thể sử dụng con người để xử lý những trường hợp gian lận, nhưng khi một quyết định ảnh hưởng nghiêm trọng đến thu nhập của người lao động được đưa ra, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về quyết định đó.

Đây có thể sẽ là một trong những câu hỏi quan trọng nhất đối với ngành công nghệ trong những năm tới.

GDPR đang tạo ra “ranh giới đỏ” cho AI và thuật toán

Vụ Uber cho thấy GDPR không chỉ là câu chuyện về việc bảo vệ dữ liệu cá nhân theo nghĩa truyền thống.

Ngày càng nhiều doanh nghiệp sử dụng trí tuệ nhân tạo, máy học và thuật toán để tuyển dụng, chấm điểm tín dụng, kiểm duyệt nội dung, phát hiện gian lận, quản lý người lao động hoặc quyết định quyền tiếp cận dịch vụ.

Khi những hệ thống này chuyển từ vai trò hỗ trợ con người sang trực tiếp đưa ra quyết định có hậu quả đáng kể, yêu cầu pháp lý cũng trở nên nghiêm ngặt hơn.

Trường hợp Uber vì thế có thể trở thành tiền lệ đáng chú ý cho nhiều mô hình kinh doanh nền tảng khác.

Nếu một tài xế bị mất nguồn thu nhập vì thuật toán, một nhân viên bị từ chối cơ hội việc làm vì hệ thống AI hoặc một người dùng bị khóa tài khoản mà không biết lý do, câu hỏi về minh bạch và quyền được con người xem xét sẽ ngày càng quan trọng.

PersonalData.io chuẩn bị thúc đẩy yêu cầu bồi thường cho tài xế

Không dừng lại ở khoản phạt hành chính, vụ việc còn có thể kéo theo các yêu cầu bồi thường dân sự.

Paul-Olivier Dehaye cho biết PersonalData.io đang chuẩn bị các bước nhằm hỗ trợ tài xế yêu cầu bồi thường. Ông cũng đang thành lập StartClaims, một công ty hướng tới việc hỗ trợ các vụ kiện và hành động pháp lý trong nền kinh tế chia sẻ, sau đó có thể mở rộng sang các lĩnh vực khác như công nghệ quảng cáo.

Điều này đồng nghĩa với việc Uber có thể phải đối mặt với không chỉ một khoản phạt từ cơ quan quản lý mà còn nguy cơ phát sinh thêm các yêu cầu bồi thường từ những người cho rằng họ đã chịu thiệt hại do quyết định tự động.

Tuy nhiên, khả năng và quy mô của các yêu cầu bồi thường còn phụ thuộc vào quá trình pháp lý tiếp theo.

Khoản phạt Uber có ý nghĩa gì đối với ngành công nghệ?

Vụ việc gửi đi một thông điệp khá rõ: doanh nghiệp không thể coi thuật toán là “lá chắn trách nhiệm”.

Việc một quyết định được đưa ra bởi phần mềm không đồng nghĩa doanh nghiệp được miễn trách nhiệm. Ngược lại, khi doanh nghiệp thiết kế hệ thống, lựa chọn dữ liệu, xây dựng tiêu chí đánh giá và quyết định hành động tiếp theo, doanh nghiệp vẫn phải chịu trách nhiệm về cách hệ thống hoạt động.

Đặc biệt, những lĩnh vực mà quyết định tự động tác động trực tiếp đến thu nhập, việc làm, quyền lợi hoặc cuộc sống của con người sẽ ngày càng chịu sự giám sát chặt chẽ.

Với Uber, khoản phạt 825 triệu euro có thể trở thành một trong những vụ việc tiêu biểu nhất cho cuộc tranh luận về AI, thuật toán và quyền con người trong nền kinh tế số.

Khoản phạt gần 1 tỷ USD đối với Uber không chỉ là một câu chuyện về một nền tảng gọi xe và cơ quan quản lý dữ liệu Hà Lan. Đằng sau vụ việc là câu hỏi lớn hơn: Trong thời đại AI, con người có thể giao cho máy móc bao nhiêu quyền quyết định đối với cuộc sống và công việc của người khác?

Uber cho rằng những chính sách bị điều tra đã lỗi thời và công ty hiện đã bổ sung các cơ chế bảo vệ tài xế. Trong khi đó, cơ quan quản lý Hà Lan cho rằng những vi phạm trong quá khứ đủ nghiêm trọng để áp dụng mức phạt kỷ lục.

Dù kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào quá trình kháng cáo, vụ Uber chắc chắn sẽ trở thành một trường hợp đáng chú ý đối với các công ty công nghệ đang sử dụng AI và thuật toán để quản lý hàng triệu người dùng.

Trong nền kinh tế số, thuật toán có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn con người, nhưng trách nhiệm pháp lý vẫn thuộc về con người và doanh nghiệp đứng phía sau hệ thống đó.

Những câu hỏi thường gặp về vụ Uber bị phạt

1. Uber bị phạt bao nhiêu tiền?

Cơ quan Bảo vệ Dữ liệu Hà Lan quyết định phạt Uber 824,99 triệu euro, thường được làm tròn thành 825 triệu euro, tương đương khoảng 964-966 triệu USD tùy tỷ giá tại thời điểm quy đổi.

2. Vì sao Uber bị phạt?

Nguyên nhân chính là cơ quan quản lý cho rằng Uber sử dụng hệ thống tự động để đình chỉ hoặc vô hiệu hóa tài khoản tài xế mà không đáp ứng đầy đủ yêu cầu về thông báo, giám sát của con người và quyền phản đối theo GDPR.

3. Uber có chấp nhận khoản phạt không?

Không. Uber cho biết công ty không đồng ý với quyết định và cho rằng mức phạt không tương xứng, đồng thời dự kiến kháng cáo. Công ty cũng khẳng định chính sách hiện tại có cơ chế con người xem xét và cho phép tài xế khiếu nại.

4. Đây có phải khoản phạt GDPR lớn nhất không?

Không. Nếu tính đến thời điểm hiện tại, khoản phạt 825 triệu euro dành cho Uber là lớn thứ hai theo GDPR, sau mức phạt 1,2 tỷ euro đối với Meta vào năm 2023.

5. Vụ việc có ảnh hưởng đến cách doanh nghiệp sử dụng AI không?

Có thể. Vụ việc cho thấy doanh nghiệp sử dụng thuật toán để đưa ra các quyết định ảnh hưởng đáng kể đến con người cần đặc biệt chú ý đến minh bạch, quyền được thông tin, cơ chế giám sát của con người và quyền khiếu nại.