Nhật Bản tiếp tục ghi dấu ấn mạnh mẽ trên bản đồ khoa học thế giới khi Kensō Soai, nhà hóa học Nhật Bản, cùng nhà khoa học Pháp Henri B. Kagan được trao Nobel Hóa học 2026 nhờ những nghiên cứu giúp giải quyết một trong những câu hỏi lâu đời của hóa học: vì sao các phân tử có hình ảnh phản chiếu lại có thể xuất hiện với tỷ lệ không cân bằng và làm thế nào để tạo ra có chọn lọc một dạng phân tử mong muốn.
Giải Nobel Hóa học 2026 được Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển công bố ngày 7/10/2026, với lý do trao giải là “phát hiện các hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng”. Kagan và Soai sẽ chia đều khoản tiền thưởng 12 triệu krona Thụy Điển.
Đây cũng là một dấu mốc đặc biệt đối với Nhật Bản. Năm 2025, giáo sư Susumu Kitagawa của Đại học Kyoto cùng Richard Robson và Omar M. Yaghi được trao Nobel Hóa học cho công trình phát triển khung cơ-kim (metal-organic frameworks – MOFs). Như vậy, Nhật Bản có nhà khoa học giành Nobel Hóa học trong hai năm liên tiếp.
Nobel Hóa học 2026 giải quyết một bí ẩn hơn 100 năm
Điểm xuất phát của công trình được vinh danh năm nay nằm ở một đặc điểm rất đặc biệt của thế giới phân tử.
Hãy tưởng tượng bàn tay trái và bàn tay phải. Chúng gần như là hình ảnh phản chiếu của nhau, nhưng không thể đặt chồng hoàn toàn lên nhau để trở thành cùng một vật thể.
Trong hóa học, một số phân tử cũng có đặc điểm tương tự. Hai dạng này được gọi là đồng phân đối quang, hay các phân tử chiral.
Một phân tử có thể tồn tại ở hai dạng giống như “tay trái” và “tay phải”. Về mặt cấu trúc, chúng rất giống nhau, nhưng trong môi trường sinh học, hai dạng này có thể tương tác với cơ thể theo những cách rất khác nhau.
Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong ngành dược.
Một dạng phân tử có thể mang lại tác dụng điều trị mong muốn, trong khi dạng còn lại có thể có tác dụng yếu hơn, không có tác dụng hoặc thậm chí gây hậu quả không mong muốn. Chính vì vậy, khả năng tổng hợp có chọn lọc một dạng phân tử cụ thể là một mục tiêu quan trọng của hóa học hữu cơ hiện đại.
Reuters cho biết công trình của Kagan và Soai đã giúp các nhà hóa học hiểu rõ hơn cách một phản ứng có thể ưu tiên một trong hai dạng phân tử ảnh gương, từ đó có ý nghĩa trực tiếp đối với việc phát triển và sản xuất dược phẩm.
Tại sao sự “bất đối xứng” lại quan trọng?
Trong nhiều phản ứng hóa học thông thường, nếu không có yếu tố tạo thiên lệch, hai dạng đối quang có thể được tạo ra với tỷ lệ tương đối cân bằng.
Nhưng tự nhiên lại không vận hành hoàn toàn theo cách đó.
Các hệ thống sinh học thường thể hiện cái gọi là tính đồng nhất đối quang – homochirality. Chẳng hạn, các sinh vật sống sử dụng một dạng cụ thể của nhiều phân tử chiral thay vì sử dụng đồng thời cả hai dạng với tỷ lệ 50-50.
Điều này dẫn tới một câu hỏi đã khiến các nhà hóa học quan tâm trong hơn một thế kỷ:
Làm thế nào một hệ thống ban đầu gần như không có sự thiên lệch lại có thể tạo ra sự ưu tiên rất mạnh đối với một dạng phân tử?
Nobel Hóa học 2026 tập trung vào chính vấn đề đó.
Heiner Linke, Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học, mô tả công trình của Kagan và Soai là lời giải cho một bí ẩn hóa học đã tồn tại hơn một thế kỷ – làm thế nào tính đồng nhất đối quang có thể xuất hiện một cách tự phát.
Henri B. Kagan và bước đột phá về hiệu ứng phi tuyến
Henri B. Kagan là nhà hóa học Pháp nổi tiếng với các nghiên cứu về hóa học hữu cơ, hóa học cơ kim, tổng hợp bất đối xứng và xúc tác bất đối xứng.
Bước tiến quan trọng được Nobel ghi nhận bắt đầu từ công trình của ông vào năm 1986.
Kagan cho thấy một sự bất đối xứng ban đầu rất nhỏ trong chất xúc tác có thể được khuếch đại đáng kể trong sản phẩm.
Đây được gọi là hiệu ứng phi tuyến.
Hiểu đơn giản, nếu chất xúc tác ban đầu chỉ hơi nghiêng về một dạng “trái” hoặc “phải”, kết quả của phản ứng không nhất thiết chỉ nghiêng một lượng tương ứng. Sự khác biệt nhỏ ban đầu có thể được khuếch đại thành sự chênh lệch lớn hơn nhiều trong sản phẩm cuối cùng.
Đây là một ý tưởng có ý nghĩa lớn đối với tổng hợp hữu cơ bất đối xứng.
Thay vì chấp nhận một hỗn hợp gồm hai dạng phân tử, các nhà hóa học có thể tìm cách thiết kế điều kiện phản ứng để ưu tiên một dạng cụ thể.
Theo các nguồn thông tin về giải thưởng, phát hiện của Kagan đã tạo nền tảng quan trọng cho việc kiểm soát tính bất đối xứng trong phản ứng hóa học.
Kensō Soai đưa hóa học bất đối xứng tiến thêm một bước
Nếu công trình của Kagan cho thấy sự thiên lệch nhỏ có thể được khuếch đại, Kensō Soai đã đưa ý tưởng đó tới một cấp độ đặc biệt hơn.
Soai nghiên cứu hiện tượng tự xúc tác – autocatalysis.
Trong phản ứng tự xúc tác, sản phẩm được tạo ra không chỉ là “kết quả” của phản ứng mà còn có thể đóng vai trò như chất xúc tác để thúc đẩy việc tạo thêm chính sản phẩm đó.
Điều này tạo ra một cơ chế khuếch đại rất đặc biệt.
Có thể hình dung theo cách đơn giản:
Một hệ thống ban đầu chỉ hơi nghiêng về phân tử A.
Phân tử A được tạo ra.
A lại giúp phản ứng tạo thêm A.
Càng có A, hệ thống càng thuận lợi để tạo thêm A.
Kết quả là sự khác biệt nhỏ ban đầu có thể ngày càng lớn hơn.
Đây chính là một trong những điểm quan trọng giúp công trình của Soai trở thành một mốc lớn trong nghiên cứu về nguồn gốc của tính bất đối xứng trong tự nhiên.
Từ 2% lên 87% và bước tiến năm 2003
Một trong những chi tiết đáng chú ý trong lịch sử nghiên cứu của Soai là khả năng khuếch đại một sự thiên lệch rất nhỏ.
Theo thông tin được công bố về giải thưởng, vào năm 1995, Soai đã công bố một phản ứng trong đó trạng thái ban đầu chỉ có mức dư thừa nhỏ có thể được khuếch đại mạnh, với một dạng phân tử tăng lên tới khoảng 87%.
Đến năm 2003, ông tiếp tục chứng minh một phản ứng có thể tạo ra gần như chỉ một dạng phân tử, ngay cả khi trạng thái ban đầu không có sự thiên lệch rõ ràng.
Điều này đặc biệt quan trọng bởi nó cho thấy một quá trình hóa học có thể tự khuếch đại sự bất đối xứng thay vì đơn giản duy trì tỷ lệ ban đầu.
Nói cách khác, một “hạt giống” cực nhỏ của sự bất đối xứng có thể trở thành yếu tố quyết định hướng đi của toàn bộ phản ứng.
Đây là một trong những lý do nghiên cứu của Soai có ảnh hưởng lớn đến lĩnh vực hóa học bất đối xứng và các nghiên cứu về nguồn gốc của sự sống.
Từ phòng thí nghiệm đến ngành dược
Nobel Hóa học thường được trao cho những khám phá mang tính nền tảng, nhưng ý nghĩa của công trình Kagan và Soai không chỉ nằm trong lý thuyết.
Tổng hợp bất đối xứng là một công cụ quan trọng để tạo ra những phân tử phức tạp có cấu trúc ba chiều cụ thể.
Trong ngành dược, việc lựa chọn đúng dạng phân tử có thể ảnh hưởng trực tiếp tới hiệu quả và độ an toàn của thuốc.
Các nhà hóa học vì vậy cần những phương pháp giúp tạo ra một dạng phân tử với độ chọn lọc cao thay vì phải sản xuất hỗn hợp rồi tìm cách tách các dạng ra khỏi nhau.
Công trình về hiệu ứng phi tuyến và tự xúc tác góp phần cung cấp cơ sở để thực hiện điều đó.
Ngoài dược phẩm, các nguyên lý này còn có thể được ứng dụng trong nước hoa, thuốc bảo vệ thực vật, vật liệu mới và nhiều lĩnh vực tổng hợp hóa học khác.
Vì sao hai dạng phân tử giống nhau lại có thể tạo ra tác dụng khác nhau?
Đây là một trong những khía cạnh dễ gây nhầm lẫn nhất đối với người không chuyên hóa học.
Hai phân tử đối quang có thể có cùng công thức hóa học và gần như cùng cách các nguyên tử liên kết với nhau.
Tuy nhiên, chúng có cấu hình không gian khác nhau.
Cơ thể con người cũng được xây dựng từ những hệ thống có cấu trúc không gian rất đặc trưng. Enzyme, protein và các thụ thể trong cơ thể có thể “nhận diện” một dạng phân tử tốt hơn dạng còn lại.
Điều này tương tự như việc một chiếc găng tay trái không thể vừa hoàn hảo vào bàn tay phải.
Vì vậy, cùng một công thức hóa học không đồng nghĩa với cùng một tác động sinh học.
Đây là lý do kiểm soát tính đối quang trở thành một vấn đề quan trọng trong nghiên cứu và sản xuất thuốc.
Nobel Hóa học 2026 tiếp nối dấu ấn của Nhật Bản
Giải thưởng dành cho Kensō Soai có ý nghĩa đặc biệt đối với Nhật Bản.
Năm 2025, Susumu Kitagawa của Đại học Kyoto cùng Richard Robson và Omar M. Yaghi nhận Nobel Hóa học nhờ công trình phát triển khung cơ-kim (MOF) – những cấu trúc phân tử có các khoảng rỗng bên trong, có khả năng được thiết kế để hấp thụ hoặc lưu trữ các chất khác nhau.
MOF được nghiên cứu cho nhiều ứng dụng, trong đó có thu nước từ không khí sa mạc, thu giữ carbon dioxide, lưu trữ khí độc và xúc tác các phản ứng hóa học.
Một năm sau, Soai tiếp tục đưa Nhật Bản lên bục Nobel Hóa học với một lĩnh vực hoàn toàn khác: hóa học bất đối xứng và tự xúc tác.
Sự liên tiếp này cho thấy phạm vi nghiên cứu hóa học của Nhật Bản rất rộng, từ vật liệu tiên tiến đến hóa học hữu cơ cơ bản.
Theo các nguồn tin về giải thưởng 2026, Soai là nhà khoa học Nhật Bản thứ 10 nhận Nobel Hóa học.
Đây không chỉ là câu chuyện về thuốc
Một trong những điểm đáng chú ý của Nobel Hóa học 2026 là công trình của hai nhà khoa học không chỉ giải quyết một bài toán kỹ thuật trong sản xuất hóa chất.
Nó còn liên quan đến một câu hỏi sâu hơn về nguồn gốc của tính bất đối xứng trong tự nhiên.
Tại sao sự sống lại lựa chọn một hướng?
Tại sao nhiều hệ thống sinh học không sử dụng đồng thời cả hai dạng phân tử đối quang?
Nếu một hệ thống hóa học ban đầu gần như cân bằng, liệu một sự khác biệt cực nhỏ có thể được khuếch đại đủ lớn để cuối cùng tạo ra một trạng thái ưu tiên rõ rệt?
Các phản ứng tự xúc tác của Soai đã cung cấp một hệ thống thực nghiệm đặc biệt để các nhà khoa học nghiên cứu những câu hỏi này.
Vì vậy, Nobel năm nay vừa có giá trị ứng dụng, vừa chạm tới một trong những câu hỏi nền tảng của hóa học và khoa học sự sống.
Nhật Bản có Nobel Hóa học hai năm liên tiếp có gì đặc biệt?
Nobel Hóa học 2026 được trao cho Kenso Soai chỉ một năm sau khi Susumu Kitagawa nhận giải Nobel Hóa học 2025.
Điều này tạo thành chuỗi hai năm liên tiếp có nhà khoa học Nhật Bản được vinh danh trong lĩnh vực hóa học. Năm 2025, Kitagawa được trao giải cùng Richard Robson và Omar M. Yaghi cho sự phát triển của MOF.
Điểm thú vị là hai công trình thuộc những hướng nghiên cứu khác nhau.
Kitagawa tập trung vào kiến trúc vật liệu ở cấp độ phân tử, trong khi Soai nghiên cứu cách các phản ứng hóa học có thể tạo ra và khuếch đại sự bất đối xứng.
Cả hai đều cho thấy hóa học cơ bản có thể trở thành nền tảng cho những công nghệ ứng dụng rộng rãi.
Nobel Hóa học 2026 của Henri B. Kagan và Kensō Soai không chỉ là sự ghi nhận cho hai phát hiện quan trọng trong hóa học hữu cơ. Giải thưởng còn giúp công chúng nhìn thấy một vấn đề rất sâu sắc: làm thế nào một sự thiên lệch cực nhỏ có thể được khuếch đại thành một đặc điểm quyết định của cả hệ thống hóa học.
Kagan cho thấy hiệu ứng phi tuyến có thể khuếch đại sự bất đối xứng. Soai tiến thêm một bước với phản ứng tự xúc tác, trong đó sản phẩm có thể thúc đẩy việc tạo thêm chính nó.
Từ những nguyên lý tưởng như chỉ tồn tại trong phòng thí nghiệm, các nhà hóa học có thêm công cụ để tạo ra các phân tử có cấu trúc mong muốn – điều đặc biệt quan trọng với dược phẩm, nước hoa, thuốc bảo vệ thực vật và vật liệu mới.
Quan trọng hơn, công trình này góp phần giải thích một trong những bí ẩn lâu đời của hóa học: vì sao sự sống lại “chọn” một phía của thế giới phân tử.
Việc Nhật Bản có nhà khoa học nhận Nobel Hóa học trong hai năm liên tiếp, sau Susumu Kitagawa năm 2025 và Kensō Soai năm 2026, cũng là một dấu mốc đáng chú ý đối với nền khoa học nước này.
Nguồn tham khảo: Nobel Prize, Associated Press và các nguồn khoa học quốc tế về Nobel Hóa học 2026.
Những câu hỏi thường gặp về Nobel Hóa học 2026
Ai giành Nobel Hóa học 2026?
Nobel Hóa học 2026 được trao cho Henri B. Kagan của Pháp và Kensō Soai của Nhật Bản vì phát hiện các hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng.
Kensō Soai là ai?
Kensō Soai là nhà hóa học Nhật Bản nổi tiếng với nghiên cứu về tổng hợp bất đối xứng, tự xúc tác bất đối xứng và nguồn gốc của tính đối quang. Ông gắn bó với Tokyo University of Science và công trình của ông đã trở thành nền tảng quan trọng trong nghiên cứu phản ứng tự xúc tác.
Henri B. Kagan có đóng góp gì?
Kagan đã có đóng góp quan trọng trong việc phát hiện và khai thác hiệu ứng phi tuyến trong tổng hợp bất đối xứng. Công trình của ông cho thấy sự bất đối xứng nhỏ trong chất xúc tác có thể được khuếch đại thành sự ưu tiên lớn hơn đối với một dạng phân tử.
Tự xúc tác là gì?
Tự xúc tác là hiện tượng trong đó sản phẩm của một phản ứng tham gia thúc đẩy chính phản ứng tạo ra sản phẩm đó. Trong nghiên cứu của Soai, cơ chế này có thể khuếch đại sự chênh lệch ban đầu giữa hai dạng phân tử đối quang.
Nobel Hóa học 2026 có ý nghĩa gì với ngành dược?
Khả năng tổng hợp chọn lọc một dạng phân tử có thể giúp các nhà sản xuất tạo ra những hợp chất có đặc tính sinh học mong muốn với độ chính xác cao hơn. Đây là lý do hóa học bất đối xứng có vai trò quan trọng trong nghiên cứu và sản xuất dược phẩm.
Nhật Bản đã giành Nobel Hóa học hai năm liên tiếp?
Đúng. Năm 2025, Susumu Kitagawa của Nhật Bản cùng Richard Robson và Omar M. Yaghi nhận Nobel Hóa học cho sự phát triển của khung cơ-kim. Năm 2026, Kensō Soai tiếp tục trở thành một trong hai chủ nhân Nobel Hóa học.
