Hạt Bìm Bìm Biếc (Khiên Ngưu): Vị Thuốc Công Trục Thủy Ẩm, Trừ Giun Trong Đông Y

Hạt Bìm bìm biếc – Vị thuốc tả hạ mạnh trong Đông y

Trong kho tàng dược liệu Đông y, hạt Bìm bìm biếc, còn gọi là Khiên ngưu, được xếp vào nhóm thuốc tả hạ – công trục thủy ẩm, thường dùng trong các chứng phù thũng, cổ trướng, bí đại tiểu tiện và nhiễm ký sinh trùng đường ruột. Tên gọi “Khiên ngưu” mang ý nghĩa dân gian sâu sắc: “Khiên” là dắt, “Ngưu” là trâu – xuất phát từ câu chuyện người bệnh khỏi nặng, dắt trâu đến tạ ơn người mách thuốc.

Tuy là dược liệu có nguồn gốc tự nhiên, Khiên ngưu lại thuộc nhóm thuốc tác dụng mạnh, có độc tính nhẹ, đòi hỏi phải dùng đúng chỉ định và liều lượng nghiêm ngặt.

Đặc điểm thực vật và dược liệu

Bìm bìm biếc là cây dây leo thân mảnh, có lông hình sao rải rác. Lá hình tim, thường xẻ ba thùy, mặt trên xanh sẫm nhẵn, mặt dưới nhạt màu và có lông. Hoa mọc ở kẽ lá, thường có màu hồng tím hoặc lam nhạt, tạo nên hình ảnh quen thuộc ở hàng rào, ven đường và bờ vườn.

Dược liệu dùng làm thuốc là hạt phơi hoặc sấy khô. Hạt có kích thước nhỏ, vỏ cứng, bề mặt hơi lồi lõm, màu nâu đen hoặc trắng ngà. Trong Đông y phân biệt:

• Hắc sửu: hạt màu đen, tác dụng nhanh, mạnh
• Bạch sửu: hạt màu trắng, tác dụng chậm hơn, ít kích ứng hơn

Ngâm hạt vào nước sẽ thấy vỏ nứt ra, dễ tách nhân – đây cũng là đặc điểm giúp nhận diện dược liệu thật.

Thu hái và chế biến

Cây Bìm bìm biếc mọc hoang nhiều nơi ở Việt Nam. Quả được thu hái vào khoảng tháng 7–10, khi đã chín nhưng chưa nứt. Sau khi phơi khô, đập bỏ vỏ, sàng lấy hạt và loại tạp chất.

Trong thực hành Đông y, Khiên ngưu thường được dùng dưới hai dạng:

• Khiên ngưu tử sống: đập vỡ trước khi sắc
• Khiên ngưu tử sao: sao nhỏ lửa đến khi hạt hơi phồng, giúp giảm kích ứng tiêu hóa

Thành phần hóa học và dược lý hiện đại

Hạt Khiên ngưu chứa khoảng 2% glucosid pharbitin và 11% chất béo. Pharbitin là hoạt chất chính tạo nên tác dụng tẩy xổ, kích thích nhu động ruột. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy hoạt chất này còn có tác dụng:

• Tăng co bóp ruột
• Lợi tiểu
• Diệt một số loại giun sán đường ruột
• Có ảnh hưởng nhất định lên hệ thần kinh trung ương

Tuy nhiên, dùng liều cao có thể gây kích ứng mạnh đường tiêu hóa và ảnh hưởng thần kinh.

Công năng, chủ trị theo y học cổ truyền

Theo Đông y, Khiên ngưu vị đắng, tính hàn, hơi có độc, quy vào kinh Phế, Thận và Đại tràng. Công năng chính là:

• Công trục thủy ẩm: thải nước ứ đọng gây phù, cổ trướng
• Lợi đại tiểu tiện
• Trừ giun, sát trùng
• Tả phế khí, trục đàm ẩm

Vì tác dụng mạnh, Khiên ngưu thường được phối hợp với các vị khác như Binh lang, Đại hoàng, Đại táo, Gừng để điều hòa dược tính.

Liều dùng và thận trọng

• Liều dùng thông thường: 4–8 g/ngày dạng sắc; 1,5–3 g dạng hoàn tán
• Không dùng cho phụ nữ có thai, người già yếu, tỳ vị hư nhược
• Kiêng kỵ: không dùng chung với Ba đậu

Dùng quá liều có thể gây nôn mửa, tiêu chảy, đau bụng, tiểu máu, thậm chí tổn thương thần kinh.

Một số bài thuốc tiêu biểu

Khiên ngưu được dùng trong nhiều bài thuốc trị:

• Phù thũng, cổ trướng do xơ gan, viêm thận mạn
• Bí đại tiểu tiện
• Giun đũa, giun kim
• Một số thể bệnh đàm ẩm, hen suyễn có đờm

Các bài thuốc này đều thuộc nhóm công hạ mạnh, cần theo dõi sát tình trạng người bệnh.

Lưu ý khi sử dụng

Do có nhiều cây cùng họ Bìm bìm dễ nhầm lẫn, việc thu hái cần đúng loài Pharbitis nil. Người bệnh không nên tự ý sử dụng theo truyền miệng mà cần có sự hướng dẫn của thầy thuốc Đông y hoặc bác sĩ chuyên môn.