Cây bóng nước – Không chỉ là cây cảnh mà còn là dược liệu Đông y trừ thấp, thông kinh

Bóng nước – Loài cây quen thuộc nhưng giá trị dược liệu ít người biết

Trong đời sống thường ngày, Bóng nước thường được biết đến như một loài hoa cảnh dễ trồng, màu sắc rực rỡ. Tuy nhiên, trong y học cổ truyền, đây lại là một vị thuốc đã được sử dụng từ rất lâu, đặc biệt trong các chứng phong thấp, bế kinh, sưng đau, viêm nhiễm ngoài da. Với sự kết hợp giữa kinh nghiệm dân gian và các nghiên cứu hiện đại, Bóng nước ngày càng được nhìn nhận đúng hơn về giá trị y học.

Cây còn có nhiều tên gọi khác như nắc nẻ, bông móng tay, móng tay lồi, phượng tiên hoa, cấp tính tử. Tên khoa học là Impatiens balsamina L., dược liệu gọi là Herba Impatiens balsamina, thuộc họ Bóng nước (Balsaminaceae).

Đặc điểm sinh trưởng và phân bố

Bóng nước là loài thân cỏ mọc hàng năm, chiều cao trung bình khoảng 30–40 cm. Cây ưa khí hậu nhiệt đới, sinh trưởng mạnh vào mùa hè, thích ẩm nhưng không chịu được úng nước. Đất trồng phù hợp là đất hơi chua, tơi xốp, giàu dinh dưỡng và thoát nước tốt.

Trong tự nhiên, cây sinh sản bằng hạt. Quả khi chín sẽ nứt mạnh và tung hạt đi xa, tạo nên khả năng lan rộng rất nhanh. Ở Việt Nam, Bóng nước được trồng phổ biến làm cảnh ở nhiều gia đình, đồng thời cũng được thu hái để làm thuốc.

Mô tả hình thái thực vật

Lá Bóng nước mọc so le, có cuống, hình mác, đầu nhọn, mép có răng cưa rõ, dài khoảng 7–8 cm.
Hoa mọc ở nách lá, lưỡng tính, không đều, màu sắc đa dạng như trắng, hồng, tím, đỏ. Hoa có 5 lá đài, 5 cánh, 5 nhị, bầu thượng gồm 5 ô, mỗi ô chứa nhiều noãn.

Quả hình bầu dục, có lông nhám, khi còn non màu xanh sẫm, về già nhạt dần. Khi chín, quả nang nổ mạnh, tách thành 5 mảnh xoắn và phát tán hạt.

Bộ phận dùng, thu hái và bảo quản

Trong y học, toàn cây, hoa, hạt và rễ đều có thể làm thuốc:

• Thu hái vào mùa hè – thu
• Có thể dùng tươi hoặc phơi/sấy khô
• Hạt (cấp tính tử) được phơi khô hoàn toàn trước khi dùng

Dược liệu sau chế biến cần được bảo quản kín, để nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp.

Thành phần hóa học nổi bật

Các nghiên cứu cho thấy Bóng nước chứa nhiều hoạt chất sinh học quan trọng:

• Axit p-hydroxybenzoic (kháng khuẩn mạnh)
• Các acid phenolic như axit ferulic, axit caffeic, axit sinapic
• Flavonoid: kaempferol, quercetin
• Trong hoa có lawsone và lawsone methyl ether – hoạt chất kháng nấm
• Hạt chứa gần 18% chất béo, giàu sterol và saponin

Tác dụng theo y học hiện đại

Nghiên cứu dược lý cho thấy:

• Kháng khuẩn, kháng nấm mạnh
• Chống oxy hóa, hỗ trợ ngăn ngừa ung thư
• Có khả năng kích thích co bóp tử cung
• Dịch ép có tác dụng lợi tiểu, tẩy nhẹ

Tác dụng theo y học cổ truyền

Theo Đông y, Bóng nước có tính ôn, hơi độc, quy kinh Can và Tỳ, với các công dụng:

• Trừ thấp, hoạt huyết, thông kinh
• Giảm đau, tiêu viêm
• Hỗ trợ điều trị bế kinh, phong thấp, sưng đau, rắn rết cắn
• Lá còn được dùng gội đầu trị rụng tóc

Cách dùng và liều dùng

• Toàn cây: 4–12 g/ngày, sắc uống
• Hạt: 4–6 g/ngày
• Rễ: 9–15 g/ngày
• Hoa: 1,5–3 g khô hoặc 3–9 g tươi

Một số bài thuốc dân gian tiêu biểu

• Sưng đau do té ngã: Rễ giã nát đắp ngoài
• Bế kinh, kinh nguyệt không đều: Hoa phơi khô sắc uống
• Mụn nhọt, vết thương ngoài da: Hoa tươi giã muối đắp
• Phong thấp: Bóng nước phối hợp ngũ gia bì, uy linh tiên sắc uống

Lưu ý khi sử dụng

• Không dùng cho phụ nữ mang thai
• Tránh dùng chung với thuốc chống đông
• Không sử dụng nếu có tiền sử dị ứng
• Không tự ý dùng kéo dài

Một số câu hỏi về cây bóng nước