Khi một hình ảnh do AI tạo ra có thể đánh lừa mắt người
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi cách con người tạo ra và tiếp nhận hình ảnh. Những công cụ tạo ảnh thế hệ mới có thể dựng nên các khung cảnh, nhân vật và sự kiện chưa từng tồn tại, nhưng lại mang dáng vẻ chân thực đến mức người xem khó nhận ra chúng được tạo ra bằng máy tính.
Điều đáng chú ý là công nghệ này không còn dừng lại ở những hình ảnh có dấu hiệu bất thường dễ nhận biết. Nếu trước đây, người xem thường phát hiện ảnh AI thông qua bàn tay méo mó, khuôn mặt thiếu tự nhiên hoặc các chi tiết phi logic, thì hiện nay khoảng cách giữa hình ảnh tổng hợp và ảnh chụp thực tế đang ngày càng thu hẹp.
Một hình ảnh có thể trông giống như được ghi lại bằng máy ảnh chuyên nghiệp, dù toàn bộ khung cảnh chưa từng xuất hiện ngoài đời. Đây là thay đổi quan trọng đối với nhiếp ảnh, báo chí, truyền thông và cả cách xã hội đánh giá độ tin cậy của thông tin hình ảnh.
Trong gần hai thế kỷ, ảnh chụp thường được xem là một dạng bằng chứng trực quan. Khi nhìn thấy một bức ảnh, người xem có xu hướng tin rằng sự vật hoặc sự kiện trong đó đã thực sự tồn tại trước ống kính. Tuy nhiên, sự phát triển của AI đang làm suy yếu giả định này.
Ngày nay, một bức ảnh không còn mặc nhiên chứng minh rằng điều được mô tả đã xảy ra. Trong nhiều trường hợp, nó chỉ có thể được xem như một manh mối cần kiểm chứng thêm.
Từ phoneography đến promptography: Một khái niệm mới trong sáng tạo hình ảnh
Khi giới nhiếp ảnh vẫn chưa hoàn toàn quen thuộc với thuật ngữ “phoneography”, một khái niệm mới đã xuất hiện: “promptography”.
Phoneography thường được dùng để mô tả hoạt động chụp ảnh bằng điện thoại. Trong khi đó, promptography gắn với việc tạo ra hình ảnh thông qua câu lệnh văn bản và các công cụ trí tuệ nhân tạo.
Thuật ngữ promptography được nghệ sĩ thị giác Christian Vinces đặt ra và trở nên được chú ý rộng rãi sau vụ việc liên quan đến Boris Eldagsen. Nghệ sĩ này từng từ chối giải thưởng Sony World Photography Award sau khi tiết lộ rằng tác phẩm của mình được tạo ra bằng AI.
Sự kiện đã mở ra một cuộc tranh luận đáng chú ý trong cộng đồng nhiếp ảnh: nếu một hình ảnh được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo có thể đạt mức chân thực gần như ảnh chụp, chúng ta nên gọi đó là nhiếp ảnh hay một hình thức nghệ thuật hoàn toàn khác?
Câu hỏi này không chỉ liên quan đến cách đặt tên. Nó còn chạm đến bản chất của nhiếp ảnh, tính trung thực của tác phẩm và trách nhiệm của người sáng tạo khi công bố hình ảnh trước công chúng.
Một bức ảnh truyền thống được hình thành từ ánh sáng phản chiếu hoặc phát ra từ vật thể, đi qua hệ thống quang học và được cảm biến máy ảnh ghi nhận. Ngược lại, hình ảnh do AI tạo ra được hình thành từ quá trình xử lý và tổng hợp dữ liệu để mô phỏng thế giới thực.
Hai sản phẩm có thể giống nhau về hình thức, nhưng cách chúng được tạo ra hoàn toàn khác biệt.
AI đang xóa nhòa ranh giới giữa hình ảnh ghi nhận và hình ảnh tưởng tượng
Sự khác biệt căn bản giữa ảnh chụp và ảnh AI nằm ở mối liên hệ với thực tế.
Một bức ảnh truyền thống ghi lại ánh sáng từ một vật thể hoặc khung cảnh đã tồn tại trước ống kính. Dù bức ảnh có thể được chỉnh sửa sau đó, nó vẫn bắt đầu từ một sự kiện hoặc đối tượng có thật.
Trong khi đó, AI có thể tạo ra hình ảnh về một địa điểm chưa từng tồn tại, một con người không có thật hoặc một sự kiện chưa bao giờ diễn ra. Các điểm ảnh được tạo ra nhằm mô phỏng cách thế giới thực thường xuất hiện trước mắt con người.
Vấn đề nảy sinh khi sản phẩm cuối cùng không còn để lộ những dấu hiệu dễ nhận biết của hình ảnh tổng hợp.
Trước đây, những lỗi như ngón tay thừa, bàn tay biến dạng, vật thể bị hòa lẫn hoặc chữ viết vô nghĩa thường khiến ảnh AI trở nên dễ nhận diện. Những hình ảnh như vậy đôi khi còn tạo ra sự hài hước và khiến người xem nhanh chóng phát hiện bản chất nhân tạo.
Nhưng khi công nghệ tiếp tục phát triển, việc dựa vào những lỗi trực quan này không còn là phương pháp đáng tin cậy. Một hình ảnh có thể được xây dựng với ánh sáng, màu sắc, kết cấu, độ sâu và chi tiết rất giống ảnh chụp thực tế.
Điều này khiến người xem phải thay đổi cách tiếp cận. Thay vì chỉ nhìn vào hình ảnh để quyết định thật hay giả, họ cần quan tâm đến nguồn gốc, bối cảnh xuất hiện và thông tin đi kèm.
Thử nghiệm biến ảnh Midjourney thành hình ảnh chân thực bằng Qwen-Image-2.1
Một trong những nội dung đáng chú ý của bài viết gốc là thử nghiệm sử dụng Qwen-Image-2.1 kết hợp với một LoRA tùy chỉnh để chuyển đổi hình ảnh được tạo từ Midjourney thành hình ảnh có phong cách chân thực hơn.
Midjourney là công cụ tạo hình ảnh bằng AI, cho phép người dùng xây dựng tác phẩm thông qua mô tả bằng ngôn ngữ tự nhiên. Người dùng có thể yêu cầu hệ thống tạo ra nhân vật, bối cảnh, ánh sáng hoặc phong cách hình ảnh theo ý tưởng của mình.
Qwen-Image-2.1 được sử dụng trong thử nghiệm như một công cụ xử lý hình ảnh AI. Kết hợp với LoRA tùy chỉnh, quy trình này hướng đến việc thay đổi diện mạo hình ảnh đầu vào, khiến chúng mang cảm giác gần với ảnh chụp thực tế hơn.
LoRA là một phương pháp tinh chỉnh mô hình AI theo hướng bổ sung những đặc điểm hoặc phong cách nhất định mà không nhất thiết phải huấn luyện lại toàn bộ mô hình. Trong lĩnh vực tạo ảnh, LoRA có thể được sử dụng để định hướng phong cách thị giác, đặc điểm nhân vật hoặc cách thể hiện hình ảnh.
Thử nghiệm này cho thấy một hướng phát triển đáng quan tâm: hình ảnh AI không nhất thiết phải được tạo ra hoàn chỉnh chỉ bằng một câu lệnh. Người sáng tạo có thể kết hợp nhiều công cụ và mô hình khác nhau để tiếp tục xử lý, điều chỉnh và nâng cao mức độ chân thực của sản phẩm.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa khả năng kỹ thuật và quyền sử dụng. Việc một công cụ có thể tạo ra hoặc chỉnh sửa hình ảnh không đồng nghĩa với việc người dùng được phép sử dụng sản phẩm đó cho mọi mục đích. Giấy phép của mô hình, dữ liệu đầu vào và điều kiện sử dụng cần được xem xét riêng.
Phần thông tin được cung cấp chưa nêu đầy đủ các điều khoản giấy phép cụ thể của Qwen-Image-2.1 và LoRA tùy chỉnh trong thử nghiệm. Vì vậy, không nên mặc định rằng mọi hình ảnh được tạo ra bằng quy trình này đều có thể sử dụng tự do cho mục đích thương mại hoặc công bố mà không cần điều kiện.
Khi hình ảnh không còn là bằng chứng đáng tin cậy như trước
Một trong những hệ quả lớn nhất của hình ảnh AI là thách thức đối với niềm tin của công chúng.
Trong báo chí, một bức ảnh thường có vai trò quan trọng trong việc minh họa sự kiện. Hình ảnh về một cuộc biểu tình, thiên tai, cuộc họp chính trị hoặc hoạt động kinh tế có thể giúp độc giả hình dung điều đã diễn ra.
Nhưng nếu một hình ảnh được tạo ra bằng AI có thể mô phỏng chính xác bối cảnh của một sự kiện, người tiếp nhận sẽ gặp khó khăn hơn trong việc xác định đâu là tài liệu ghi nhận thực tế và đâu là sản phẩm tưởng tượng.
Rủi ro không chỉ nằm ở việc người xem bị đánh lừa. Một hình ảnh giả có thể được chia sẻ lại nhiều lần, tách khỏi bối cảnh ban đầu và dần được xem như tư liệu thật. Khi đó, việc đính chính trở nên khó khăn hơn, đặc biệt nếu hình ảnh đã lan truyền trên nhiều nền tảng.
Đối với hoạt động xuất bản, vấn đề này đặt ra yêu cầu rõ ràng hơn về quy trình kiểm tra nguồn ảnh. Người làm nội dung cần biết hình ảnh đến từ đâu, được tạo ra như thế nào và có phản ánh một sự kiện thực tế hay không.
Việc công khai rằng hình ảnh được tạo bằng AI cũng ngày càng có ý nghĩa. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan đến sự minh bạch và trách nhiệm với độc giả.
Không phải hình ảnh chân thực nào cũng phản ánh một sự kiện có thật
Điểm đáng suy ngẫm từ sự phát triển của promptography là khả năng tạo ra những hình ảnh chưa từng xảy ra nhưng vẫn có thể thuyết phục người xem.
Một khung cảnh có thể rất hợp lý về ánh sáng, phối cảnh và màu sắc. Nhân vật có thể xuất hiện tự nhiên, trang phục phù hợp với bối cảnh và các chi tiết xung quanh được thể hiện nhất quán. Tuy nhiên, mức độ chân thực về mặt thị giác không chứng minh rằng sự kiện đó đã diễn ra.
Đây là sự khác biệt mà người dùng internet cần ghi nhớ: hình ảnh đẹp không đồng nghĩa với hình ảnh thật, còn hình ảnh giống ảnh chụp không đồng nghĩa với việc nó được ghi lại bằng máy ảnh.
Bài viết gốc cũng nhấn mạnh rằng những hình ảnh được sử dụng trong nội dung thử nghiệm đều do AI tạo ra, ngoại trừ hai hình ảnh tham khảo. Chi tiết này cho thấy ngay cả trong một bài viết bàn về nhiếp ảnh và tính xác thực, hình ảnh minh họa cũng có thể là sản phẩm tổng hợp.
Khi công nghệ tiếp tục tiến bộ, người xem có thể sẽ ngày càng khó nhận biết hình ảnh AI chỉ bằng quan sát thông thường. Vì vậy, việc kiểm tra nguồn gốc và bối cảnh sẽ trở thành một phần quan trọng trong kỹ năng tiếp nhận thông tin.
Tương lai của promptography và trách nhiệm sử dụng AI
Promptography mở ra nhiều cơ hội sáng tạo cho nghệ sĩ, nhà thiết kế, người làm truyền thông và những người không có điều kiện tiếp cận thiết bị nhiếp ảnh chuyên nghiệp.
Chỉ với mô tả bằng văn bản và các công cụ phù hợp, người dùng có thể xây dựng những khung cảnh phức tạp, thử nghiệm nhiều phong cách và tạo ra hình ảnh phục vụ các mục đích sáng tạo khác nhau.
Tuy nhiên, khả năng tạo hình ảnh gần như không giới hạn cũng kéo theo trách nhiệm lớn hơn. Người sáng tạo cần cân nhắc cách công bố sản phẩm, tránh khiến người xem hiểu nhầm hình ảnh mô phỏng là tư liệu ghi nhận sự kiện có thật.
Đặc biệt trong lĩnh vực báo chí, quảng cáo, giáo dục và truyền thông công cộng, tính minh bạch cần được đặt lên hàng đầu. Nếu một hình ảnh được tạo bằng AI nhưng được trình bày như ảnh chụp thực tế, người tiếp nhận có thể đưa ra đánh giá sai lệch về sự kiện hoặc nhân vật liên quan.
Vấn đề không nằm ở việc AI có nên được sử dụng trong sáng tạo hình ảnh hay không. Công nghệ này đã trở thành một phần của hệ sinh thái sáng tạo hiện đại. Điều quan trọng là người sử dụng phải hiểu rõ sản phẩm mình tạo ra, tôn trọng điều khoản giấy phép và không đánh tráo hình ảnh tưởng tượng thành bằng chứng thực tế.
Trong gần 200 năm, ảnh chụp mang lại cho con người cảm giác rằng những gì xuất hiện trong khung hình đã từng tồn tại trước ống kính. Nhưng trong thời đại AI, niềm tin đó không còn có thể được duy trì một cách tuyệt đối.
Một bức ảnh ngày nay có thể là bản ghi của thế giới thực, cũng có thể là sản phẩm của trí tưởng tượng được thuật toán tái tạo. Và đôi khi, chỉ nhìn vào hình ảnh là chưa đủ để biết chúng ta đang đứng trước điều gì.
Câu hỏi về promptography và hình ảnh AI
1. Promptography là gì?
Promptography là thuật ngữ gắn với việc sáng tạo hình ảnh bằng cách sử dụng câu lệnh văn bản và các công cụ trí tuệ nhân tạo. Khái niệm này được nghệ sĩ thị giác Christian Vinces đặt ra và được chú ý rộng rãi sau tranh luận liên quan đến tác phẩm AI của Boris Eldagsen.
2. Ảnh AI khác ảnh chụp truyền thống như thế nào?
Ảnh chụp truyền thống ghi nhận ánh sáng từ vật thể hoặc khung cảnh tồn tại trước ống kính. Trong khi đó, hình ảnh AI được tạo ra bằng quá trình xử lý và tổng hợp dữ liệu nhằm mô phỏng hình ảnh thực tế. Hai loại hình ảnh có thể giống nhau về hình thức nhưng khác biệt về nguồn gốc.
3. Vì sao ảnh AI ngày càng khó nhận biết?
Các công cụ tạo ảnh đang cải thiện khả năng mô phỏng ánh sáng, màu sắc, kết cấu, phối cảnh và chi tiết. Những lỗi trực quan từng giúp người xem nhận diện ảnh AI, chẳng hạn bàn tay méo mó hoặc vật thể bất thường, không còn xuất hiện thường xuyên như trước.
4. Qwen-Image-2.1 và LoRA có thể được sử dụng để làm gì?
Trong thử nghiệm được đề cập, Qwen-Image-2.1 kết hợp với LoRA tùy chỉnh được sử dụng để xử lý hình ảnh từ Midjourney theo hướng tăng cảm giác chân thực. LoRA giúp định hướng một số đặc điểm hoặc phong cách của mô hình mà không cần huấn luyện lại toàn bộ hệ thống.
5. Có thể sử dụng hình ảnh AI cho mục đích thương mại không?
Điều này phụ thuộc vào điều khoản giấy phép của từng công cụ, mô hình, LoRA và các thành phần được sử dụng trong quá trình tạo ảnh. Người dùng cần kiểm tra điều kiện cấp phép cụ thể trước khi khai thác thương mại, thay vì mặc định mọi sản phẩm AI đều được sử dụng tự do.
6. Làm thế nào để hạn chế bị đánh lừa bởi hình ảnh AI?
Không nên chỉ dựa vào cảm nhận thị giác. Người xem cần kiểm tra nguồn đăng tải, bối cảnh, thông tin đi kèm và đối chiếu với những nguồn đáng tin cậy khác. Đối với hình ảnh được dùng làm bằng chứng về một sự kiện, việc xác minh nguồn gốc càng quan trọng.
