Cây Canh Châu – Vị Thuốc Dân Gian Hỗ Trợ Điều Trị Sởi Hiệu Quả Được Lưu Truyền Từ Y Học Cổ Truyền

Cây Canh châu – từ cây cảnh đến vị thuốc quý trong dân gian

Canh châu là loài cây không xa lạ với nhiều vùng quê Việt Nam. Không chỉ được trồng làm cảnh nhờ dáng cây nhỏ gọn, lá xanh quanh năm, Canh châu còn được dân gian sử dụng như một vị thuốc giải nhiệt, phòng bệnh sởi và hỗ trợ điều trị nhiều chứng bệnh ngoài da. Từ thời danh y Tuệ Tĩnh đến Hải Thượng Lãn Ông, Canh châu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc cổ truyền với tên gọi Xích chu đằng hay Sơn minh trà.

Trong bối cảnh bệnh sởi có khả năng lây lan nhanh và để lại biến chứng nguy hiểm nếu không được chăm sóc đúng cách, việc tìm hiểu lại những vị thuốc dân gian an toàn, dễ tiếp cận như Canh châu đang nhận được sự quan tâm trở lại.

1. Tổng quan về cây Canh châu

1.1. Tên gọi và phân loại

• Tên thường gọi: Canh châu, Kim châu, Trân châu, Sơn minh trà, Xích chu đằng
• Tên khoa học: Sageretia theezans (L.) Brongn.
• Họ thực vật: Táo ta (Rhamnaceae)

1.2. Đặc điểm hình thái

Canh châu là cây bụi nhỏ, phân cành nhiều, trên cành thường có gai ngắn. Cành non có lông tơ mịn, cành già nhẵn và sẫm màu hơn. Lá mọc so le hoặc gần đối, phiến lá hình bầu dục hoặc trái xoan, mép có răng cưa nhỏ, mặt trên sẫm màu, mặt dưới nhạt hơn với gân nổi rõ.

Hoa Canh châu mọc thành cụm ở đầu cành hoặc kẽ lá, hoa nhỏ màu trắng. Quả hình cầu, khi chín có màu tím đen, vị chua ngọt nhẹ, có thể ăn được.

1.3. Phân bố sinh thái

Canh châu ưa sáng và ẩm, thường mọc ven đồi, bờ nương rẫy, quanh làng hoặc ven rừng. Ở Việt Nam, cây phân bố chủ yếu tại miền Bắc và miền Trung, ít gặp ở miền Nam. Ngoài ra, Canh châu còn mọc nhiều tại miền Nam Trung Quốc và một số khu vực châu Á.

2. Bộ phận dùng và thành phần hóa học

Các bộ phận được sử dụng làm thuốc gồm lá, cành và rễ. Theo kinh nghiệm dân gian, rễ thường được thu hái vào mùa đông, trong khi lá và cành thu vào mùa xuân – hạ, sau đó phơi khô hoặc sấy để dùng dần.

Nghiên cứu bước đầu cho thấy Canh châu chứa một số hoạt chất như friedelin, taraxasterol, daucosterol, acid syringic và acid glucosyringic – những hợp chất có liên quan đến tác dụng chống viêm và thanh nhiệt.

3. Tính vị và công dụng theo Y học cổ truyền

Theo Đông y, Canh châu có:

• Vị: đắng, hơi chua
• Tính: mát
• Tác dụng: thanh nhiệt, giải độc, lương huyết

Dược liệu này được dùng để hỗ trợ điều trị các chứng ban sởi, mụn nhọt, lở loét, sưng đau, bong gân và vết thương chậm lành. Ngoài ra, nước lá Canh châu hãm uống hằng ngày còn được xem như một loại “trà mát” giúp giải khát và phòng ngừa sởi trong dân gian.

4. Một số bài thuốc dân gian từ cây Canh châu

Hỗ trợ điều trị sởi, sốt, khát nước

Canh châu (lá và cành), tầm gửi cây khế, sắn dây, cam thảo dây, hương nhu, hoắc hương.
Sắc uống ngày 2 lần, kết hợp nấu nước lá Canh châu để tắm.

Chữa sởi chậm mọc

Rễ Canh châu sắc uống trong ngày, chia 2–3 lần.

Chữa mụn nhọt, lở ngứa

Canh châu phối hợp hạ khô thảo, bồ công anh, rễ cỏ xước, lá đơn đỏ, sắc uống trong 5 ngày.

Giải khát, phòng sởi

Lá Canh châu kết hợp lá vối, nấu nước uống thay trà hằng ngày.

5. Lưu ý khi sử dụng Canh châu

• Người tỳ vị hư hàn, hay tiêu chảy không nên dùng
• Phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi sử dụng
• Canh châu không thay thế thuốc điều trị y khoa, chỉ nên dùng hỗ trợ

6. Góc nhìn khoa học hiện đại

Hiện nay, các công dụng của Canh châu chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian và y học cổ truyền. Y học hiện đại vẫn chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn để khẳng định hiệu quả điều trị sởi. Vì vậy, việc sử dụng cần thận trọng và có tư vấn chuyên môn.