Cát sâm là gì? Công dụng, tác dụng và bài thuốc từ vị thuốc được quý như sâm

Cát sâm – từ cây thuốc dân gian đến dược liệu tiềm năng

Trong kho tàng dược liệu truyền thống Việt Nam, cát sâm là cái tên quen thuộc với người dân vùng trung du, miền núi phía Bắc. Nhờ có hình dáng củ giống sắn nhưng lại mang nhiều công dụng bồi bổ cơ thể, vị thuốc này được dân gian gọi là “sâm nam” và sử dụng phổ biến trong các bài thuốc chữa ho, viêm phế quản, suy nhược và mệt mỏi kéo dài.

Không chỉ được ghi nhận trong y học cổ truyền, những năm gần đây, y học hiện đại cũng bắt đầu quan tâm đến cát sâm khi phát hiện nhiều hoạt chất sinh học có giá trị, đặc biệt là nhóm flavonoid và polysaccharide có khả năng kháng viêm, chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch.

1. Mô tả dược liệu cát sâm

Tên gọi khác: Sâm nam, Sâm chuột, Ngưu đại lực, Sơn liên ngẫu, Đại lực thự
Tên khoa học: Millettia speciosa Champ.
Họ thực vật: Cánh bướm (Fabaceae)

Cát sâm là cây thân gỗ nhỡ, cành mọc tựa, rễ phát triển thành củ mẫm, vị hơi ngọt, tính mát. Lá kép lông chim lẻ, lá non phủ lông mềm màu xanh xám. Hoa mọc thành chùy, màu trắng đến hơi tím, ra hoa từ tháng 6–8 và kết quả từ tháng 9–12.

Phân bố – thu hái

Tại Việt Nam, cát sâm mọc hoang và được trồng ở nhiều tỉnh miền Bắc như Bắc Giang, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hòa Bình, Lạng Sơn… Rễ củ thường được thu hoạch từ cây trên 1 năm tuổi vào mùa thu – đông, sau đó rửa sạch, thái mỏng và phơi hoặc sấy khô.

Bộ phận dùng: Rễ củ.

2. Thành phần hóa học đáng chú ý

Các nghiên cứu cho thấy rễ cát sâm chứa:

• Flavonoid (formononetin, maackiain, baptigenin…)
• β-sitosterol, lupeol
• Polysaccharide sinh học (MSCP2) có tác dụng điều hòa miễn dịch
• Alkaloid, saponin triterpen, phenolic glycoside

Những hợp chất này được xem là nền tảng tạo nên tác dụng kháng viêm, chống mệt mỏi và bảo vệ gan của dược liệu.

3. Tác dụng dược lý theo nghiên cứu

Nhiều thử nghiệm cho thấy chiết xuất cát sâm có các tác dụng:

• Kháng viêm, kháng khuẩn và kháng virus
• Chống oxy hóa, giảm stress oxy hóa
• Chống suy nhược, mệt mỏi kéo dài
• Bảo vệ gan, giảm men gan ALT – AST

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng cần thêm nghiên cứu lâm sàng để đánh giá đầy đủ hiệu quả và độ an toàn khi dùng lâu dài.

4. Công dụng và liều dùng theo Đông y

Theo y học cổ truyền, cát sâm có vị ngọt, tính bình, quy kinh Phế – Tỳ – Thận.

Công dụng chính

• Bổ phế, nhuận phế, giảm ho
• Thanh nhiệt, giải khát
• Bổ trung ích khí, chống suy nhược
• Hỗ trợ đau lưng, phong thấp, mệt mỏi do lao lực

Liều dùng tham khảo:

• Ngày dùng 15–30g, có thể đến 40g, dạng sắc hoặc bột.

5. Một số bài thuốc kinh nghiệm tiêu biểu

• Chữa ho khan, ho dai dẳng: Cát sâm + mạch môn + thiên môn + tang bạch bì
• Bồi bổ cơ thể suy nhược: Cát sâm kết hợp đinh lăng và sinh địa
• Thanh nhiệt, khát nước, sốt nhẹ: Cát sâm + cát căn + cam thảo

Các bài thuốc thường dùng liên tục 7–15 ngày để cảm nhận hiệu quả.

6. Lưu ý và kiêng kỵ khi sử dụng

• Không dùng cho người không thuộc thể âm hư, phế táo
• Phụ nữ mang thai, người bệnh mạn tính nên tham khảo ý kiến thầy thuốc
• Không tự ý dùng liều cao hoặc kéo dài

Cát sâm là dược liệu bản địa quý, kết hợp hài hòa giữa kinh nghiệm dân gian và giá trị khoa học hiện đại. Tuy chưa thể thay thế các loại sâm cao cấp, nhưng với tính bổ mát, dễ dùng, cát sâm xứng đáng được xem là lựa chọn hỗ trợ sức khỏe an toàn nếu sử dụng đúng cách.

Một số câu hỏi về cát sâm