Ké đầu ngựa – Vị thuốc Đông y giàu iod hỗ trợ điều trị bướu cổ, viêm xoang và bệnh viêm nhiễm

Ké đầu ngựa – dược liệu mọc hoang nhưng giá trị y học không hề nhỏ

Ké đầu ngựa là loài cây mọc hoang rất phổ biến tại Việt Nam, thường xuất hiện ở bờ ruộng, bãi đất trống hay ven đường. Tuy nhiên, trong y học cổ truyền, đây lại là vị thuốc quan trọng, đặc biệt được biết đến với công dụng hỗ trợ điều trị bướu cổ nhờ hàm lượng iod tự nhiên cao.

Theo các thư tịch Đông y, ké đầu ngựa còn được gọi là Thương nhĩ tử, thuộc nhóm thuốc tân ôn giải biểu – chuyên dùng trong các chứng bệnh do phong hàn, ngoại tà xâm nhập. Nhờ sự kết hợp giữa kinh nghiệm dân gian và các nghiên cứu hiện đại, vị thuốc này ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong chăm sóc sức khỏe.

Ké đầu ngựa là gì?

• Tên gọi khác: Xương nhĩ, thương nhĩ, mac nháng (Tày), phắc ma
• Tên khoa học: Xanthium strumarium L.
• Họ thực vật: Cúc (Asteraceae)
• Tên dược liệu: Fructus Xanthii strumarii
• Bộ phận dùng: Quả (Thương nhĩ tử) và toàn cây (Thương nhĩ thảo)

Trong đó, quả ké đầu ngựa là bộ phận được sử dụng phổ biến nhất do có dược tính cao.

Đặc điểm sinh trưởng và phân bố

Ké đầu ngựa có nguồn gốc từ châu Mỹ, sau đó lan rộng ra nhiều vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới. Tại Việt Nam, cây phân bố từ miền núi, trung du đến đồng bằng, tập trung nhiều ở các tỉnh phía Bắc từ Nghệ An trở ra.

Cây ưa sáng, ưa ẩm, sinh trưởng nhanh vào mùa hè và tàn lụi dần sau khi kết quả vào mùa thu. Quả có nhiều gai móc, dễ bám vào lông động vật hoặc quần áo người, giúp phát tán hạt đi xa.

Mô tả thực vật

Ké đầu ngựa là cây thân thảo, cao khoảng 1,5–2m. Thân có khía rãnh, màu xanh lục, phủ lông cứng. Lá mọc so le, phiến lá hình tam giác, thường chia 3–5 thùy, mép lá răng cưa không đều.

Hoa mọc thành cụm ở kẽ lá hoặc đầu cành, màu xanh nhạt. Quả là quả bế đôi, hình trứng, có hai sừng nhọn ở đầu và nhiều gai móc xung quanh – đặc điểm rất dễ nhận biết của cây.

Thu hoạch, bào chế và bảo quản

• Thu hoạch quả: Từ tháng 5–9, khi quả già
• Sơ chế: Cắt cả cành, phơi khô, đập lấy quả, loại bỏ tạp chất
• Toàn cây: Phơi hoặc sấy ở 40–45°C

Dược liệu cần bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp để không làm giảm hoạt chất.

Thành phần hóa học nổi bật

Ké đầu ngựa chứa nhiều hoạt chất có giá trị:

• 30% chất béo
• Alcaloid, saponin, glucozit
• Sesquiterpen lacton (xanthinin, xanthumin, xanthatin)
• Hàm lượng iod cao: 220–230 microgam/1g quả

Đặc biệt, khi cô đặc thành cao, hàm lượng iod còn tăng cao hơn, lý giải vì sao ké đầu ngựa thường được dùng trong dự phòng và hỗ trợ điều trị bướu cổ.

Tác dụng theo Y học hiện đại

• Kháng khuẩn, kháng viêm
• Hạ sốt, lợi tiểu
• Ổn định đường huyết
• Ức chế thần kinh trung ương, giảm căng thẳng
• Hỗ trợ điều trị bướu cổ nhờ iod tự nhiên

Công dụng theo Y học cổ truyền

Theo Đông y, ké đầu ngựa có vị ngọt nhạt, hơi đắng, tính ấm, hơi độc, quy vào kinh Phế. Công dụng chính:

• Làm ra mồ hôi, giải cảm phong hàn
• Tiêu độc, giảm đau, sát trùng
• Trị viêm mũi xoang, đau đầu, đau răng
• Hỗ trợ điều trị bướu cổ, mụn nhọt, lở loét

Cách dùng và liều lượng

• Quả: 6–12g/ngày
• Cành và lá: 10–16g/ngày
• Cao thương nhĩ: 6–8g/ngày
• Thương nhĩ hoàn: 16–20g/ngày

Có thể dùng sắc uống, làm cao, viên hoàn hoặc dùng ngoài da.

Một số bài thuốc tiêu biểu

• Hỗ trợ điều trị bướu cổ: Ké đầu ngựa 15g + Xạ đen 40g, sắc uống
• Trị viêm xoang: Ké đầu ngựa phối hợp Bạch chỉ, Tân di, Bạc hà
• Giảm đau nhức xương khớp: Ké đầu ngựa kết hợp Lá lốt, Ngưu tất

Lưu ý và kiêng kỵ

• Không dùng cho phụ nữ mang thai
• Không dùng quả đã mọc mầm
• Người thiếu máu, đau đầu do huyết hư không nên dùng
• Tránh dùng chung với thịt heo khi cơ địa mẫn cảm

Một số câu hỏi về quả ké đầu ngựa