Bắc Kinh Siết Chặt Quỹ Đầu Tư Công Nghệ: Lộ Rõ Điểm Yếu Trong Cỗ Máy Cấp Vốn Hàng Nghìn Tỷ Nhân Dân Tệ

Trong nhiều năm qua, Trung Quốc đã xây dựng một hệ thống hỗ trợ công nghệ quy mô lớn nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo và cạnh tranh với Mỹ. Tuy nhiên, những diễn biến mới đây liên quan đến Dreame Technology – nhà sản xuất robot hút bụi hàng đầu thế giới – đang cho thấy nhiều lỗ hổng trong cơ chế cấp vốn công nghệ dựa trên nguồn lực nhà nước.

Chỉ trong cùng một ngày, chính quyền địa phương tại Trung Quốc yêu cầu các doanh nghiệp công khai mức độ liên quan tài chính với Dreame Technology, trong khi Hội đồng Nhà nước Trung Quốc ban hành quy định mới nhằm siết chặt hoạt động của ngành quỹ đầu tư tư nhân trị giá tới 23.000 tỷ nhân dân tệ.

Động thái này phản ánh nỗ lực của Bắc Kinh trong việc kiểm soát các rủi ro đang gia tăng từ mô hình đầu tư vốn nhà nước vào các doanh nghiệp công nghệ.

Khi chính quyền địa phương trở thành nhà đầu tư mạo hiểm

Khác với Mỹ – nơi chính phủ chủ yếu hỗ trợ doanh nghiệp thông qua ưu đãi thuế, trợ cấp hoặc các chương trình mua sắm công – Trung Quốc lại lựa chọn cách tiếp cận trực tiếp hơn.

Chính quyền các cấp không chỉ hỗ trợ chính sách mà còn tham gia sở hữu cổ phần trong các doanh nghiệp công nghệ thông qua các quỹ hướng dẫn của chính phủ và quỹ đầu tư nhà nước.

Sau cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài từ đầu thập niên 2020 khiến nguồn thu từ đất đai sụt giảm mạnh, nhiều địa phương đã chuyển hướng sang mô hình đầu tư vốn cổ phần. Mục tiêu là vừa hỗ trợ phát triển công nghệ, vừa tạo nguồn thu mới từ lợi nhuận đầu tư.

Tuy nhiên, cách làm này cũng dẫn đến những hệ lụy đáng kể.

Theo các chuyên gia của Eurasia Group, nhiều địa phương đang cạnh tranh nhau để rót vốn vào các ngành được xem là chiến lược. Cuộc đua này khiến nguồn lực bị phân tán, đầu tư chồng chéo và làm gia tăng rủi ro tín dụng đối với ngân sách nhà nước.

Dreame Technology và tham vọng xây dựng đế chế công nghệ

Dreame Technology được xem là một trong những câu chuyện tăng trưởng nổi bật nhất của ngành công nghệ Trung Quốc.

Theo IDC, công ty đã trở thành nhà sản xuất robot hút bụi lớn nhất thế giới tính theo doanh thu trong quý I năm nay, nhờ mở rộng mạnh mẽ tại thị trường châu Âu và Mỹ.

Tuy nhiên, tham vọng của Dreame không dừng lại ở thiết bị gia dụng.

Kể từ khi thành lập năm 2017, công ty đã xây dựng mạng lưới gần 1.000 doanh nghiệp liên kết hoạt động trong hàng loạt lĩnh vực như:

• Xe điện
• Điện thoại thông minh
• Robot hình người
• Trà sữa
• Công nghệ vệ tinh
• Thiết bị AI

Nhà sáng lập Yu Hao từng tuyên bố mong muốn xây dựng hệ sinh thái có khả năng trở thành doanh nghiệp trị giá 100 nghìn tỷ USD đầu tiên trong lịch sử nhân loại.

Tốc độ mở rộng quá nhanh này hiện đang trở thành tâm điểm chú ý của giới quản lý.

Hàng tỷ USD vốn nhà nước đổ vào Dreame

Một trong những nguyên nhân khiến Dreame bị giám sát chặt chẽ là tỷ lệ tham gia rất lớn của nguồn vốn công.

Theo truyền thông Trung Quốc, khoảng 80% tài sản của quỹ đầu tư Sky Factory – đơn vị liên quan đến Dreame – đến từ các quỹ công nghiệp của chính quyền địa phương.

Hầu hết 29 quỹ đầu tư trong hệ sinh thái này đều có sự góp vốn từ nhà nước và trải rộng trên hơn 10 thành phố khác nhau.

Điều này cho thấy mức độ phụ thuộc lớn vào nguồn vốn công trong quá trình phát triển doanh nghiệp.

Khi các dự án thành công, chính quyền địa phương có thể thu về lợi nhuận đáng kể. Nhưng ngược lại, nếu thất bại, người chịu rủi ro cuối cùng vẫn là ngân sách nhà nước.

“Vốn kiên nhẫn” và những mặt trái

Các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc thường gọi nguồn tiền hỗ trợ công nghệ là “vốn kiên nhẫn” – tức dòng vốn chấp nhận thời gian hoàn vốn dài để nuôi dưỡng các ngành chiến lược như:

• Bán dẫn
• Trí tuệ nhân tạo
• Robot
• Công nghệ sinh học
• Năng lượng mới

Tuy nhiên, mô hình này cũng tạo ra động lực khiến nhiều doanh nghiệp cố gắng “đóng gói” hình ảnh của mình sao cho phù hợp với ưu tiên chính sách để dễ dàng tiếp cận nguồn vốn.

Theo các chuyên gia tại Gavekal Dragonomics, nhiều chính quyền địa phương thiếu kinh nghiệm đánh giá công nghệ chuyên sâu nên khó phân biệt giữa các doanh nghiệp có năng lực thực sự và các dự án mang tính đầu cơ.

Một ví dụ điển hình là dự án sản xuất chip tại Vũ Hán năm 2021, gây thiệt hại khoảng 15 tỷ nhân dân tệ cho nhà nước.

Hơn 2.100 quỹ hướng dẫn của chính phủ và nguy cơ đầu tư trùng lặp

Theo số liệu chính thức, đến cuối năm 2025, Trung Quốc đã thành lập hơn 2.100 quỹ hướng dẫn của chính phủ với tổng mục tiêu huy động vốn vượt 11.000 tỷ nhân dân tệ.

Số lượng quỹ khổng lồ này giúp thúc đẩy đổi mới sáng tạo nhưng cũng kéo theo nhiều vấn đề:

• Đầu tư trùng lặp giữa các địa phương.
• Cạnh tranh thu hút doanh nghiệp bằng mọi giá.
• Thiếu cơ chế giám sát thống nhất.
• Lãng phí nguồn lực công.
• Tăng áp lực nợ địa phương.

Các chuyên gia ví von rằng Singapore có một quỹ Temasek quốc gia, còn tại Trung Quốc gần như mỗi cấp chính quyền đều sở hữu một “Temasek riêng”.

Bắc Kinh bắt đầu siết lại cuộc chơi

Những quy định mới của Hội đồng Nhà nước Trung Quốc cho thấy chính quyền trung ương đang muốn đưa hoạt động đầu tư công nghệ trở lại quỹ đạo.

Các biện pháp đáng chú ý bao gồm:

• Kiểm soát chặt việc thành lập quỹ đầu tư mới.
• Hạn chế quỹ cấp huyện tự ý triển khai.
• Tăng cường minh bạch dòng vốn.
• Nâng cấp cơ chế giám sát lên cấp thành phố và tỉnh.
• Yêu cầu công khai cấu trúc đầu tư của các quỹ lớn.

Mục tiêu là giảm thiểu các khoản đầu tư mang tính phong trào và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn công.

Mô hình “rải rộng và chờ thành công”

Dù còn nhiều bất cập, mô hình đầu tư công nghệ của Trung Quốc vẫn tạo ra nhiều thành công đáng kể.

Những khoản đầu tư sớm vào các doanh nghiệp như Nio hay các nhà sản xuất chip trong nước đã góp phần hình thành các trung tâm công nghệ mới như Hợp Phì.

Theo các chuyên gia kinh tế, chiến lược của Trung Quốc giống như phương pháp “phun thuốc và cầu nguyện” – đầu tư trên diện rộng, chấp nhận tỷ lệ thất bại cao để đổi lấy một số ít doanh nghiệp có thể bứt phá toàn cầu.

Vụ việc liên quan đến Dreame được xem là một phần trong chu kỳ quen thuộc của chính sách công nghiệp Trung Quốc: khuyến khích mở rộng mạnh mẽ, chấp nhận lãng phí ở giai đoạn đầu, sau đó tăng cường kiểm soát khi quy mô đã đủ lớn.

Vụ việc Dreame Technology đang trở thành phép thử quan trọng đối với mô hình đầu tư công nghệ của Trung Quốc. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ với Mỹ ngày càng gay gắt, Bắc Kinh phải tìm cách cân bằng giữa việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo và kiểm soát rủi ro tài chính. Những quy định mới cho thấy giai đoạn tăng trưởng bằng mọi giá có thể đang dần khép lại, nhường chỗ cho một hệ thống đầu tư được giám sát chặt chẽ và chú trọng hiệu quả hơn.