Vụ tranh chấp gia đình Buss và Lakers: Bài học đắt giá cho giới nhà giàu khi lập quỹ tín thác

Việc chuyển giao một doanh nghiệp trị giá hàng tỷ USD cho thế hệ kế tiếp tưởng như là cách hoàn hảo để duy trì tài sản gia đình. Tuy nhiên, câu chuyện của gia đình cố doanh nhân Jerry Buss và Los Angeles Lakers cho thấy một kế hoạch thừa kế được thiết kế để bảo vệ tài sản đôi khi vẫn có thể tạo ra những mâu thuẫn nghiêm trọng giữa các thành viên.

Jerry Buss từng muốn Los Angeles Lakers tiếp tục thuộc sở hữu gia đình sau khi ông qua đời. Nhưng nhiều năm sau, kế hoạch đó đang đứng trước một cuộc tranh chấp pháp lý khi các con của ông bất đồng về tương lai của phần cổ phần còn lại trong đội bóng NBA.

Năm trong số sáu người con trưởng thành của Jerry Buss muốn bán phần sở hữu còn lại của gia đình tại Lakers. Trong khi đó, Jeanie Buss, người hiện giữ vai trò chủ tịch hội đồng quản trị và là nhân vật đứng đầu hoạt động của đội bóng, phản đối quyết định này.

Theo các luật sư chuyên về di chúc, quỹ tín thác và tài sản gia đình, vụ việc là một ví dụ điển hình cho những vấn đề mà các gia đình siêu giàu có thể phải đối mặt khi chuyển giao doanh nghiệp cho thế hệ sau.

Tranh chấp Lakers bắt nguồn từ đâu?

Jerry Buss qua đời vào năm 2013. Trước đó, ông đã xây dựng kế hoạch để quyền sở hữu Lakers tiếp tục nằm trong gia đình. Cổ phần kiểm soát được chia đều cho sáu người con, trong khi Jeanie Buss được lựa chọn để tiếp tục giữ vai trò lãnh đạo đội bóng.

Theo nội dung được đề cập trong hồ sơ và các thông tin truyền thông, năm người con còn lại muốn bán phần cổ phần gia đình tại Lakers. Giá trị của đội bóng được định giá khoảng 12,5 tỷ USD trong một giao dịch riêng biệt gần đây.

Jeanie Buss lại cho rằng các anh chị em không có quyền pháp lý để đơn phương từ bỏ quyền sở hữu theo cách đó. Bà đã phản đối vụ bán và tìm cách ngăn chặn giao dịch thông qua tòa án California.

ESPN đưa tin Jeanie Buss cũng yêu cầu tòa án loại hai anh chị em là Janie và Joey Buss khỏi vai trò đồng quản lý quỹ tín thác gia đình đang nắm giữ cổ phần tại Lakers.

Điều đáng chú ý nằm ở chính cấu trúc quỹ tín thác mà Jerry Buss thiết lập.

Điều khoản “người cuối cùng còn lại” có thể gây tác dụng ngược

Quỹ tín thác được cho là có một điều khoản theo nguyên tắc “người cuối cùng còn lại”. Theo mô tả trước đây của Janie Buss với ESPN, khi một người con qua đời, phần lợi ích của người đó có thể chuyển cho những người anh chị em còn sống thay vì trực tiếp chuyển cho con cái của họ.

Về lý thuyết, cơ chế này giúp hạn chế số lượng người trở thành cổ đông. Nếu không có giới hạn, doanh nghiệp gia đình có thể xuất hiện hàng chục cổ đông chỉ sau vài thế hệ.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: cơ chế bảo vệ doanh nghiệp có thể đồng thời tạo ra sự bất bình trong gia đình.

Steven Fox, đối tác tại Buchalter, cho rằng việc cha mẹ muốn kiểm soát số lượng cổ đông trong một doanh nghiệp gia đình là điều khá phổ biến. Tuy nhiên, ông cho rằng điều khoản kiểu “người cuối cùng còn lại” là tương đối bất thường vì có thể khiến con cái của một người thừa kế bị thiệt nếu cha hoặc mẹ của họ qua đời sớm.

Điều này cho thấy một bài học quan trọng: kế hoạch thừa kế không chỉ cần tính đến quyền sở hữu hiện tại mà còn phải dự đoán quan hệ gia đình qua nhiều thế hệ.

Vì sao doanh nghiệp gia đình dễ phát sinh tranh chấp?

Theo các chuyên gia được CNBC dẫn lời, tình huống của gia đình Buss có những đặc điểm rất đặc biệt vì Lakers là một thương hiệu thể thao hàng đầu và có giá trị hàng tỷ USD.

Tuy nhiên, bản chất vấn đề lại không hề hiếm.

Một doanh nghiệp gia đình khi chuyển từ thế hệ sáng lập sang thế hệ thứ hai thường phải giải quyết ít nhất ba câu hỏi:

• Ai có quyền kiểm soát doanh nghiệp?
• Các thành viên trong gia đình được hưởng lợi ích kinh tế như thế nào?
• Nếu một người muốn bán còn những người khác muốn giữ thì ai có quyền quyết định?

Nếu ba câu hỏi này không được trả lời rõ ràng từ trước, tranh chấp có thể kéo dài nhiều năm.

Sean Weissbart, đối tác tại Blank Rome LLP, nhận định những tranh chấp liên quan đến kế vị có thể xuất hiện ngày càng nhiều khi một lượng tài sản lớn được chuyển giao từ thế hệ Baby Boomer sang con cái.

Đối với giới siêu giàu, vấn đề thậm chí còn phức tạp hơn bởi tài sản có thể bao gồm doanh nghiệp tư nhân, cổ phần niêm yết, bất động sản, quỹ đầu tư và các tài sản khó chia nhỏ.

Bài học 1: Dùng bảo hiểm nhân thọ để bù đắp cho thế hệ sau

Một trong những giải pháp được các luật sư đưa ra là sử dụng bảo hiểm nhân thọ để giải quyết mâu thuẫn giữa việc duy trì quyền kiểm soát doanh nghiệp và đảm bảo quyền lợi kinh tế cho những người thừa kế.

Ý tưởng khá đơn giản.

Thay vì chia nhỏ cổ phần doanh nghiệp cho toàn bộ con cháu, quỹ tín thác có thể mua bảo hiểm nhân thọ cho những người con của người sáng lập.

Khi một người con qua đời, cổ phần doanh nghiệp có thể tiếp tục nằm trong tay những người còn sống hoặc được duy trì trong một cấu trúc sở hữu tập trung. Trong khi đó, con cái của người đã mất nhận được tiền mặt từ khoản bảo hiểm.

Cách làm này có thể giải quyết một vấn đề rất phổ biến: người thừa kế không nhất thiết phải sở hữu cổ phần để nhận được giá trị kinh tế từ tài sản gia đình.

Trong trường hợp khoản bảo hiểm không đủ, quỹ tín thác có thể sử dụng một giấy nợ có bảo đảm. Khoản tiền này có thể được trả dần theo thời gian và thanh toán đầy đủ nếu doanh nghiệp được bán.

Như vậy, một người có thể không tham gia quyền kiểm soát công ty nhưng vẫn nhận được lợi ích tài chính tương xứng.

Bài học 2: Tách quyền kinh tế khỏi quyền quản lý

Một sai lầm phổ biến trong lập kế hoạch thừa kế là cho rằng chia tài sản đều đồng nghĩa với chia quyền quyết định đều.

Hai khái niệm này thực tế hoàn toàn khác nhau.

Trong trường hợp của Jerry Buss, quyền sở hữu kiểm soát được chia đều cho sáu người con, trong khi Jeanie Buss được lựa chọn để tiếp tục đứng đầu Lakers.

Các luật sư cho rằng đây là một vấn đề mà nhiều gia đình giàu có phải đối mặt: cha mẹ muốn đối xử công bằng với tất cả con cái nhưng đồng thời cũng hiểu rằng chỉ một hoặc hai người có thể thực sự phù hợp để điều hành doanh nghiệp.

Sean Weissbart cho rằng một phương án là phân chia lợi ích kinh tế tương đối đồng đều nhưng trao quyền biểu quyết và quản lý cho người có năng lực nhất.

Đây là nguyên tắc rất đáng chú ý đối với doanh nghiệp gia đình:

Công bằng về tài sản không nhất thiết phải đồng nghĩa với bình đẳng tuyệt đối về quyền điều hành.

Một doanh nghiệp trị giá hàng tỷ USD có thể cần một người ra quyết định nhanh chóng thay vì phải chờ nhiều thành viên gia đình đạt được đồng thuận.

Quỹ tín thác có thể đóng vai trò “bộ đệm” giữa các thành viên

Theo Steven Fox và Sean Weissbart, một giải pháp khác là đưa doanh nghiệp vào một quỹ tín thác chung.

Thay vì mỗi người con trực tiếp sở hữu và quản lý một phần doanh nghiệp, tài sản có thể được tập trung trong quỹ tín thác.

Một người con phù hợp có thể được chỉ định làm người quản lý quỹ và chịu trách nhiệm đối với các quyết định kinh doanh. Trong một số trường hợp, gia đình cũng có thể bổ nhiệm một đồng quản lý độc lập, chẳng hạn chuyên gia từ ngân hàng hoặc thành viên của một ủy ban tư vấn.

Nếu doanh nghiệp được bán, số tiền thu được có thể được phân bổ lại vào các quỹ tín thác riêng dành cho từng người con.

Cách tiếp cận này tạo ra một lớp ngăn cách giữa quyền quản lý doanh nghiệp và quyền hưởng lợi từ tài sản.

Tuy nhiên, nó cũng có nhược điểm.

Nếu một số thành viên cùng bỏ phiếu chống lại một người, người bị thiểu số có thể cảm thấy bị gạt khỏi gia đình. Theo Fox, đây là nguy cơ khiến những mâu thuẫn kinh doanh biến thành mâu thuẫn cá nhân kéo dài suốt đời.

Có nên chia quyền điều hành đều cho tất cả con cái?

Không phải luật sư nào cũng đồng ý rằng nên tập trung quyền kiểm soát vào một người.

George Taylor, đối tác tại Brinkley Morgan, cho rằng một phương án khác là trao quyền bình đẳng cho từng người con. Mỗi người có thể quản lý một quỹ tín thác cá nhân với phần lợi ích bằng nhau và những quyết định quan trọng được đưa ra dựa trên nguyên tắc đa số.

Cách này có ưu điểm là hạn chế cảm giác một người con được “ưu ái” hơn những người khác.

Nhưng nhược điểm là nguy cơ xuất hiện phe nhóm.

Khi một doanh nghiệp có sáu người đồng sở hữu, chỉ cần bốn người thống nhất với nhau là có thể tạo ra một bên chiếm đa số. Nếu hai người còn lại phản đối, tranh chấp rất dễ phát sinh.

Vì vậy, không có một mô hình duy nhất phù hợp với mọi gia đình.

Bài học 3: Có thể tốt hơn nếu không để người thân điều hành doanh nghiệp

Một trong những quan điểm đáng chú ý nhất của Steven Fox là: cách tốt nhất để bảo vệ doanh nghiệp gia đình đôi khi là không cho thành viên gia đình trực tiếp làm việc trong doanh nghiệp.

Ông kể về một gia đình sở hữu doanh nghiệp trị giá hàng tỷ USD đã duy trì hoạt động đến thế hệ thứ tư. Điểm đặc biệt là không thành viên nào trong gia đình được phép làm việc cho công ty.

Trước đó, thế hệ thứ hai từng tranh chấp quyền kiểm soát công ty tại tòa án trong khoảng một thập niên. Sau đó, thế hệ thứ ba đã sửa đổi thỏa thuận cổ đông vào những năm 1980 nhằm loại bỏ các thành viên gia đình khỏi hoạt động điều hành.

Mô hình này không phù hợp với mọi doanh nghiệp.

Đặc biệt, một đội bóng như Lakers mang lại không chỉ giá trị tài chính mà còn danh tiếng, quyền lực và vị thế xã hội. Vì vậy, việc yêu cầu các thành viên gia đình đứng ngoài hoạt động của đội bóng có thể rất khó thực hiện.

Nhưng đối với các doanh nghiệp sản xuất, bán lẻ, công nghệ hoặc đầu tư, đây có thể là một lựa chọn đáng cân nhắc.

Không có “lá bùa” nào ngăn con cái kiện nhau

Một trong những kết luận đáng chú ý từ các luật sư là không có cấu trúc quỹ tín thác nào có thể đảm bảo tuyệt đối rằng con cháu sẽ không đưa tranh chấp ra tòa.

Một số văn bản tín thác có thể yêu cầu hòa giải trước khi kiện tụng hoặc đưa ra những điều khoản nhằm hạn chế quyền thừa kế nếu người thụ hưởng khởi kiện.

Nhưng trên thực tế, hiệu lực của những điều khoản này phụ thuộc vào luật pháp và hoàn cảnh cụ thể.

Quan trọng hơn, tài sản thừa kế thường tạo ra một tâm lý rất khác so với tài sản do chính một người gây dựng.

Người sáng lập doanh nghiệp đã trải qua quá trình xây dựng từ con số không, chấp nhận rủi ro và chịu trách nhiệm về những quyết định khó khăn. Trong khi đó, thế hệ sau có thể chỉ nhìn thấy thành quả cuối cùng.

Đó chính là lý do những tranh chấp về thừa kế đôi khi trở nên gay gắt hơn nhiều so với tranh chấp giữa các đối tác kinh doanh thông thường.

Vụ gia đình Buss mang lại bài học gì cho giới nhà giàu?

Câu chuyện của gia đình Buss cho thấy một kế hoạch thừa kế tốt không chỉ cần trả lời câu hỏi “ai được bao nhiêu?”, mà còn phải trả lời “ai có quyền làm gì?”

Đối với các gia đình sở hữu doanh nghiệp lớn, một kế hoạch toàn diện có thể cần xem xét:

1. Phân tách quyền sở hữu và quyền biểu quyết.
2. Xác định rõ người có năng lực điều hành doanh nghiệp.
3. Thiết lập cơ chế giải quyết khi các thành viên không đồng thuận.
4. Sử dụng bảo hiểm nhân thọ để bù đắp quyền lợi cho những người không trực tiếp sở hữu doanh nghiệp.
5. Thiết lập quỹ tín thác và cơ chế quản lý độc lập nếu cần thiết.
6. Xây dựng quy định rõ về việc bán, chuyển nhượng hoặc mua lại cổ phần.
7. Cân nhắc việc hạn chế thành viên gia đình tham gia trực tiếp vào hoạt động điều hành.
8. Định kỳ rà soát kế hoạch thừa kế khi gia đình, tài sản và doanh nghiệp thay đổi.

Điều quan trọng nhất là kế hoạch cần được thiết kế khi các thành viên vẫn còn quan hệ tốt với nhau. Nếu chỉ bắt đầu xử lý vấn đề sau khi người sáng lập qua đời, mọi điều khoản đều có thể trở thành tâm điểm của tranh chấp.

Tranh chấp giữa các thành viên gia đình Buss xoay quanh Los Angeles Lakers cho thấy ngay cả một gia đình có kế hoạch thừa kế được chuẩn bị từ trước vẫn có thể đối mặt với những mâu thuẫn khó lường.

Jerry Buss muốn Lakers tiếp tục thuộc về gia đình. Nhưng khi thế hệ tiếp theo có những quan điểm khác nhau về việc giữ hay bán tài sản, chính cấu trúc được thiết kế để bảo vệ quyền sở hữu gia đình lại trở thành một phần của cuộc tranh chấp.

Đối với giới giàu có, bài học không nằm ở việc lựa chọn quỹ tín thác hay chia cổ phần theo tỷ lệ nào. Bài học quan trọng hơn là phải dự đoán trước những tình huống có thể xảy ra sau khi người sáng lập không còn trực tiếp kiểm soát doanh nghiệp.

Một kế hoạch thừa kế hiệu quả cần xác định rõ ai sở hữu, ai quản lý, ai được hưởng lợi và chuyện gì xảy ra nếu các bên không đồng thuận.

Khi tài sản gia đình lên tới hàng trăm triệu hoặc hàng tỷ USD, một điều khoản được viết thiếu chính xác có thể tạo ra hậu quả kéo dài qua nhiều thế hệ. Vì vậy, đối với các gia đình sở hữu doanh nghiệp lớn, lập kế hoạch thừa kế không chỉ là vấn đề phân chia tài sản mà còn là bài toán về quản trị, quyền lực và sự bền vững của gia đình.