Trung Quốc siết xuất khẩu 23 công nghệ AI cốt lõi: Cạnh tranh với Mỹ mở rộng từ chip bán dẫn sang mô hình trí tuệ nhân tạo

Trung Quốc và Mỹ bước vào cuộc cạnh tranh kiểm soát công nghệ AI

Cuộc cạnh tranh giành vị thế dẫn đầu trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) giữa Mỹ và Trung Quốc đang mở rộng vượt ra ngoài ngành công nghiệp bán dẫn. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu nằm ở chip tiên tiến, năng lực tính toán và thiết bị sản xuất bán dẫn, thì hiện nay hai nền kinh tế lớn nhất thế giới còn tìm cách kiểm soát các mô hình AI, dữ liệu huấn luyện và công nghệ cốt lõi đứng sau những hệ thống này.

Ngày 16, Trung Quốc công bố dự thảo sửa đổi danh mục công nghệ bị cấm và hạn chế xuất khẩu, trong đó bổ sung nhiều công nghệ thuộc các lĩnh vực AI, sinh học và năng lượng mặt trời. Động thái này diễn ra trong bối cảnh Mỹ gia tăng các biện pháp ngăn chặn doanh nghiệp Trung Quốc thu thập trái phép dữ liệu đầu ra từ những mô hình AI của Mỹ để phục vụ quá trình phát triển sản phẩm riêng.

Theo giới phân tích, những diễn biến trên cho thấy cạnh tranh AI đang chuyển từ việc giành quyền tiếp cận phần cứng sang kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị công nghệ, bao gồm mô hình, thuật toán, dữ liệu, phương pháp huấn luyện và khả năng chuyển giao công nghệ qua biên giới.

Trong bối cảnh AI ngày càng có vai trò quan trọng đối với kinh tế, quốc phòng và an ninh quốc gia, quyền kiểm soát công nghệ có thể trở thành lợi thế chiến lược không kém năng lực sản xuất chip tiên tiến.

Trung Quốc đề xuất hạn chế xuất khẩu 23 công nghệ AI

Bộ Thương mại và Bộ Khoa học và Công nghệ Trung Quốc công bố dự thảo bổ sung 40 loại công nghệ vào danh mục hàng hóa bị cấm hoặc hạn chế xuất khẩu. Các lĩnh vực được đề cập gồm trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học và năng lượng mặt trời.

Trong tổng số 40 loại công nghệ được đề xuất bổ sung, có 23 loại liên quan đến AI, tương đương 57,5%. Tỷ trọng này cho thấy trí tuệ nhân tạo đang trở thành một trọng tâm đáng kể trong chính sách kiểm soát xuất khẩu công nghệ của Bắc Kinh.

Các hạn chế dự kiến tập trung vào công nghệ cốt lõi của những mô hình AI tiên tiến, bao gồm mô hình có quy mô trên 2.000 tỷ tham số hoặc nằm trong nhóm 10 mô hình hàng đầu thế giới theo một số đánh giá công khai lớn. Theo nội dung bài viết nguồn, các mô hình được nêu có thể thuộc phạm vi chịu tác động gồm Kimi K3 của Moonshot AI và Q1 3.8 Max của Alibaba. Việc một sản phẩm cụ thể có thuộc diện kiểm soát hay không còn phụ thuộc vào nội dung quy định cuối cùng và cách cơ quan chức năng áp dụng tiêu chí.

Phạm vi công nghệ được đề cập không chỉ giới hạn ở bản thân mô hình AI. Trọng số mô hình, mã nguồn, công nghệ thiết kế và huấn luyện, các tác nhân AI hiệu năng cao cùng một số công nghệ thiết kế bán dẫn cũng nằm trong nhóm có thể bị kiểm soát.

Trọng số mô hình là thành phần quan trọng quyết định cách một hệ thống AI xử lý thông tin và tạo ra kết quả. Trong khi đó, mã nguồn, phương pháp thiết kế và quy trình huấn luyện có thể chứa bí quyết kỹ thuật giúp doanh nghiệp xây dựng, tối ưu hóa và triển khai các mô hình có năng lực cạnh tranh.

Nếu các thành phần này được chuyển giao cho đối thủ, bên tiếp nhận có thể tiết kiệm đáng kể thời gian và nguồn lực nghiên cứu. Vì vậy, việc kiểm soát xuất khẩu không chỉ nhằm bảo vệ một sản phẩm cụ thể mà còn hướng đến bảo vệ tri thức kỹ thuật tích lũy trong quá trình phát triển AI.

Bắc Kinh muốn mở rộng người dùng quốc tế nhưng giữ lại công nghệ cốt lõi

Một điểm đáng chú ý trong định hướng của Trung Quốc là sự phân biệt giữa việc cho phép người dùng nước ngoài tiếp cận sản phẩm AI và việc chuyển giao công nghệ nền tảng ra ngoài lãnh thổ.

Theo nội dung được mô tả trong bài viết nguồn, các nhà phát triển nước ngoài vẫn có thể tải xuống những mô hình AI Trung Quốc được công khai và vận hành chúng trên máy chủ của riêng mình. Cách tiếp cận này cho phép doanh nghiệp Trung Quốc tiếp tục mở rộng cộng đồng người dùng quốc tế, đồng thời duy trì khả năng kiểm soát đối với các công nghệ nhạy cảm hơn.

Ngược lại, việc triển khai trực tiếp các mô hình tiên tiến mới trên máy chủ do nhà cung cấp dịch vụ đám mây Mỹ vận hành có thể bị xem là một hình thức chuyển giao công nghệ và thuộc diện hạn chế theo đề xuất.

Sự khác biệt giữa hai cách thức triển khai có ý nghĩa lớn đối với thị trường. Khi người dùng tải một mô hình được công khai về máy chủ riêng, họ có thể tự vận hành trong phạm vi điều kiện cấp phép cho phép. Nhưng khi công nghệ được cung cấp trực tiếp thông qua hạ tầng đám mây ở nước ngoài, quyền kiểm soát đối với nơi vận hành, đối tượng tiếp cận và quá trình phân phối có thể phức tạp hơn.

Một chuyên gia trong ngành AI được dẫn lời cho rằng định hướng này giúp Trung Quốc gia tăng số lượng người dùng AI trên toàn cầu nhưng vẫn kiểm soát những công nghệ cốt lõi tạo nên lợi thế cạnh tranh.

Nói cách khác, Trung Quốc có thể tiếp tục quảng bá và phổ biến các sản phẩm AI của mình mà không nhất thiết phải cho phép chuyển giao mọi thành phần kỹ thuật quan trọng ra nước ngoài.

An ninh quốc gia hay bảo vệ ngành công nghiệp AI trong nước?

Bắc Kinh giải thích rằng các biện pháp kiểm soát nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và ngăn chặn việc lạm dụng AI tiên tiến. Theo lập luận của Bộ Thương mại Trung Quốc, những công nghệ có năng lực cao nếu rơi vào tay các đối tượng xấu có thể bị sử dụng để tấn công cơ sở hạ tầng trọng yếu, hệ thống quốc phòng hoặc các cơ quan chính phủ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng gay gắt, các doanh nghiệp và giới phân tích cũng nhìn nhận chính sách này dưới góc độ bảo vệ lợi thế công nghiệp.

Trước đó, Mỹ liên tục áp dụng các biện pháp hạn chế xuất khẩu một số loại chip tiên tiến và công nghệ liên quan sang Trung Quốc. Những hạn chế này gây sức ép lên khả năng tiếp cận phần cứng phục vụ huấn luyện và vận hành mô hình AI của các doanh nghiệp Trung Quốc.

Bất chấp những trở ngại đó, Trung Quốc vẫn thúc đẩy phát triển chip trong nước và xây dựng các mô hình AI có tính cạnh tranh. Khi năng lực công nghệ nội địa dần được tích lũy, việc hạn chế chuyển giao những thành quả quan trọng ra nước ngoài có thể giúp Bắc Kinh giảm nguy cơ để đối thủ tiếp cận các bí quyết chiến lược.

Theo cách nhìn này, kiểm soát xuất khẩu AI là một phần trong chiến lược bảo vệ tài sản công nghệ quốc gia. Đây cũng là cách các chính phủ có thể sử dụng để duy trì lợi thế cạnh tranh trong những lĩnh vực được xem là quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế và an ninh.

Mỹ cáo buộc doanh nghiệp Trung Quốc thu thập dữ liệu AI trái phép

Trong khi Trung Quốc xem xét siết chuyển giao công nghệ AI ra nước ngoài, Mỹ cũng tăng cường phản ứng trước hoạt động mà nước này gọi là thu thập dữ liệu phản hồi trái phép từ các mô hình AI của Mỹ.

Theo bài viết nguồn, tháng trước, Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ (NSA), Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) và Cơ quan An ninh mạng và Cơ sở hạ tầng Mỹ (CISA) đã công bố báo cáo chung, cáo buộc sáu công ty AI Trung Quốc tham gia hoạt động thu thập dữ liệu từ các mô hình của Mỹ trên quy mô công nghiệp.

Các cáo buộc tập trung vào phương thức khai thác lượng lớn câu trả lời do những hệ thống AI tạo ra, sau đó sử dụng dữ liệu này để huấn luyện hoặc cải thiện mô hình của riêng mình. Theo lập luận của phía Mỹ, hoạt động như vậy có thể giúp đối thủ tái tạo một phần năng lực của mô hình tiên tiến mà không phải đầu tư tương ứng vào quá trình nghiên cứu và phát triển.

Phương pháp thường được gọi là “chưng cất mô hình” (model distillation) có thể mang lại lợi ích hợp pháp trong một số trường hợp. Về kỹ thuật, phương pháp này sử dụng đầu ra của một mô hình lớn để huấn luyện mô hình nhỏ hơn, giúp giảm chi phí vận hành hoặc cải thiện hiệu quả. Tuy nhiên, việc thu thập dữ liệu bằng cách vượt qua biện pháp kiểm soát truy cập, vi phạm điều khoản sử dụng hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có thể làm phát sinh những vấn đề pháp lý và thương mại nghiêm trọng.

Do đó, cần phân biệt bản thân kỹ thuật chưng cất mô hình với hành vi thu thập dữ liệu trái phép bị cáo buộc. Việc một cơ quan chính phủ đưa ra cáo buộc không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp bị nêu tên đã bị xác định vi phạm thông qua một phán quyết pháp lý cuối cùng.

Theo bài viết nguồn, vào tháng 7 năm ngoái, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo Washington có thể xem xét các biện pháp trừng phạt và đưa hoạt động sao chép trái phép công nghệ, nếu cấu thành hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, vào phạm vi hạn chế thương mại.

Những cảnh báo này cho thấy Washington không chỉ quan tâm đến việc chip tiên tiến được bán cho ai mà còn chú trọng cách các mô hình AI của Mỹ được truy cập, khai thác và sử dụng để phát triển công nghệ cạnh tranh.

Cạnh tranh AI Mỹ – Trung có thể chia đôi hệ sinh thái toàn cầu

Nếu cả hai nước tiếp tục mở rộng kiểm soát đối với công nghệ AI, thị trường toàn cầu có thể phải đối mặt với sự phân chia rõ nét hơn theo quốc gia xuất xứ và hệ sinh thái công nghệ.

Trong ngành bán dẫn, các biện pháp hạn chế xuất khẩu đã buộc nhiều doanh nghiệp phải đánh giá lại nguồn cung chip, địa điểm sản xuất và khả năng tiếp cận thiết bị công nghệ. Khi những biện pháp tương tự mở rộng sang mô hình AI, doanh nghiệp có thể phải cân nhắc thêm nhiều yếu tố trước khi lựa chọn một hệ thống.

Các tiêu chí đó có thể bao gồm hiệu năng, giá sử dụng, quốc gia phát triển mô hình, nơi lưu trữ và xử lý dữ liệu, khả năng triển khai trên máy chủ ở nước ngoài, điều kiện cấp phép và nguy cơ thay đổi chính sách trong tương lai.

Ví dụ, một doanh nghiệp muốn triển khai AI cho hoạt động tài chính, chăm sóc khách hàng hoặc phân tích dữ liệu có thể không chỉ lựa chọn mô hình dựa trên độ chính xác và chi phí. Họ còn cần xem xét liệu mô hình có được phép vận hành trong hạ tầng công nghệ của mình hay không, dữ liệu có phải chuyển qua biên giới hay không và việc sử dụng có bị ảnh hưởng bởi quy định xuất khẩu hoặc kiểm soát thương mại.

Điều này có thể làm tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian triển khai và buộc các công ty đa quốc gia xây dựng nhiều phương án công nghệ song song. Những doanh nghiệp có quy mô lớn và nguồn lực pháp lý dồi dào có thể thích ứng tốt hơn, trong khi các công ty nhỏ có nguy cơ chịu áp lực chi phí cao hơn.

Mặt khác, sự phân chia hệ sinh thái cũng có thể thúc đẩy các quốc gia đầu tư mạnh hơn vào mô hình nội địa, hạ tầng dữ liệu và công nghệ AI tự chủ. Điều này tạo ra cơ hội cho một số nhà cung cấp trong nước, nhưng đồng thời có thể hạn chế khả năng tương tác giữa các nền tảng và làm giảm lợi ích từ việc chia sẻ tri thức xuyên biên giới.

Điều gì khiến cuộc cạnh tranh mô hình AI quan trọng như cuộc đua bán dẫn?

Chip tiên tiến cung cấp năng lực tính toán cần thiết để huấn luyện và vận hành AI. Tuy nhiên, phần cứng chỉ là một phần của hệ thống. Năng lực của mô hình còn phụ thuộc vào dữ liệu, kiến trúc, phương pháp huấn luyện, trọng số và những kỹ thuật tối ưu hóa do đội ngũ phát triển tích lũy.

Một mô hình mạnh có thể tạo ra lợi thế trong lập trình, phân tích thông tin, tự động hóa công việc và vận hành các tác nhân AI có khả năng thực hiện nhiều bước liên tiếp. Những năng lực này có thể được ứng dụng trong doanh nghiệp, nghiên cứu khoa học, dịch vụ số và nhiều lĩnh vực kinh tế khác.

Vì vậy, nếu chỉ kiểm soát chip mà không bảo vệ mô hình, dữ liệu và bí quyết kỹ thuật, một quốc gia vẫn có thể đối mặt với nguy cơ đối thủ tiếp cận hoặc tái tạo một phần năng lực AI thông qua những con đường khác.

Ngược lại, việc hạn chế quá mức khả năng tiếp cận công nghệ cũng có thể làm giảm cơ hội thương mại hóa quốc tế, hạn chế hợp tác nghiên cứu và khiến doanh nghiệp mất đi một phần thị trường tiềm năng.

Đây là bài toán mà cả Mỹ và Trung Quốc đều phải giải quyết: vừa bảo vệ công nghệ có giá trị chiến lược, vừa duy trì sức cạnh tranh thương mại trong một thị trường AI toàn cầu đang phát triển nhanh.

Doanh nghiệp và nhà đầu tư cần theo dõi những yếu tố nào?

Các đề xuất kiểm soát xuất khẩu công nghệ AI có thể ảnh hưởng đến nhiều nhóm doanh nghiệp, từ nhà phát triển mô hình, nhà cung cấp dịch vụ đám mây đến công ty bán dẫn và đơn vị triển khai AI.

Thứ nhất, cần theo dõi nội dung cuối cùng của danh mục công nghệ bị hạn chế. Dự thảo và tiêu chí đề xuất chưa nhất thiết phản ánh đầy đủ phạm vi áp dụng sau khi quy định được hoàn thiện.

Thứ hai, cần đánh giá điều khoản cấp phép và quyền sử dụng mô hình. Doanh nghiệp sử dụng mô hình tải xuống, mô hình thông qua API hoặc dịch vụ đám mây có thể chịu những điều kiện khác nhau.

Thứ ba, cần kiểm tra vị trí lưu trữ dữ liệu và hạ tầng vận hành. Những quy định liên quan đến chuyển giao công nghệ xuyên biên giới có thể ảnh hưởng đến kế hoạch triển khai tại nhiều thị trường.

Thứ tư, cần theo dõi các biện pháp phản ứng của Mỹ và Trung Quốc. Nếu Washington mở rộng danh sách hạn chế thương mại hoặc Bắc Kinh bổ sung thêm công nghệ vào danh mục kiểm soát, các doanh nghiệp có thể phải điều chỉnh nhà cung cấp, quy trình huấn luyện và chiến lược phát triển sản phẩm.

Đối với nhà đầu tư, diễn biến này có thể tác động đến kỳ vọng tăng trưởng, chi phí nghiên cứu và triển vọng doanh thu của các công ty AI, điện toán đám mây và bán dẫn. Tuy nhiên, không thể kết luận một doanh nghiệp sẽ hưởng lợi hoặc chịu thiệt hại chỉ dựa trên thông báo kiểm soát xuất khẩu. Tác động thực tế còn phụ thuộc vào danh mục sản phẩm, thị trường, khả năng thay thế công nghệ và mức độ phụ thuộc vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Kết luận

Việc Trung Quốc đề xuất hạn chế xuất khẩu 23 công nghệ AI, cùng với các biện pháp của Mỹ nhằm ngăn chặn hoạt động thu thập dữ liệu AI trái phép bị cáo buộc, cho thấy cuộc cạnh tranh giữa hai nước đang bước sang giai đoạn mới.

Trọng tâm không còn chỉ là ai sở hữu chip mạnh hơn, mà còn là ai kiểm soát mô hình, dữ liệu, phương pháp huấn luyện và quyền tiếp cận công nghệ cốt lõi. Trong dài hạn, những chính sách này có thể định hình lại cách các doanh nghiệp lựa chọn, triển khai và thương mại hóa AI trên toàn cầu.

Đối với thị trường quốc tế, thách thức lớn nhất là cân bằng giữa an ninh công nghệ và tính mở của hệ sinh thái AI. Nếu các biện pháp kiểm soát tiếp tục mở rộng, xuất xứ công nghệ và khả năng chuyển giao xuyên biên giới có thể trở thành yếu tố quan trọng ngang với hiệu năng và chi phí khi doanh nghiệp quyết định đầu tư vào trí tuệ nhân tạo.

Nguồn tham khảo: Nội dung bài viết gốc do người dùng cung cấp; bài viết được biên tập lại theo hướng báo chí chuyên sâu. Các nội dung về dự thảo và cáo buộc cần được đối chiếu với thông báo chính thức khi sử dụng như thông tin thời sự đã xác minh.

Câu hỏi về cạnh tranh công nghệ Mỹ – Trung

1. Trung Quốc đang đề xuất hạn chế bao nhiêu công nghệ AI?

Theo nội dung bài viết nguồn, Trung Quốc đề xuất bổ sung 40 loại công nghệ vào danh mục bị cấm hoặc hạn chế xuất khẩu, trong đó có 23 loại liên quan đến trí tuệ nhân tạo.

2. Những công nghệ AI nào có thể nằm trong diện kiểm soát?

Các nhóm được đề cập gồm trọng số mô hình, mã nguồn, công nghệ thiết kế và huấn luyện mô hình, tác nhân AI hiệu năng cao cùng một số công nghệ thiết kế bán dẫn. Phạm vi cụ thể còn phụ thuộc quy định cuối cùng.

3. Vì sao mô hình AI có trên 2.000 tỷ tham số được chú ý?

Quy mô tham số là một chỉ số phản ánh kích thước mô hình, dù không tự nó quyết định toàn bộ năng lực. Những mô hình rất lớn có thể chứa nhiều giá trị nghiên cứu và kỹ thuật, khiến việc chuyển giao công nghệ liên quan trở thành vấn đề chiến lược.

4. Trung Quốc có cấm hoàn toàn người dùng nước ngoài sử dụng AI của mình không?

Không thể hiểu đề xuất theo cách đó. Bài viết nguồn cho biết các mô hình được công khai vẫn có thể được người dùng nước ngoài tải xuống và vận hành trên máy chủ riêng, trong khi việc chuyển giao một số công nghệ tiên tiến có thể chịu hạn chế.

5. “Chưng cất mô hình AI” là gì?

Đây là kỹ thuật dùng đầu ra của mô hình lớn để hỗ trợ huấn luyện mô hình khác, thường nhằm giảm chi phí hoặc cải thiện hiệu quả. Kỹ thuật này không mặc nhiên bất hợp pháp; vấn đề phát sinh khi dữ liệu bị thu thập trái phép hoặc hoạt động vi phạm điều khoản sử dụng và quyền sở hữu trí tuệ.

6. Mỹ cáo buộc điều gì đối với một số công ty AI Trung Quốc?

Theo bài viết nguồn, các cơ quan Mỹ cáo buộc sáu công ty AI Trung Quốc thu thập dữ liệu phản hồi từ mô hình Mỹ trên quy mô lớn. Đây là cáo buộc được nêu trong báo cáo, không nên mặc nhiên xem là kết luận pháp lý cuối cùng đối với từng doanh nghiệp.

7. Cạnh tranh AI Mỹ – Trung có thể ảnh hưởng đến doanh nghiệp toàn cầu ra sao?

Doanh nghiệp có thể phải đánh giá kỹ hơn quốc gia xuất xứ của mô hình, điều kiện cấp phép, nơi xử lý dữ liệu, khả năng triển khai trên máy chủ ở nước ngoài và rủi ro từ các biện pháp hạn chế thương mại.

8. Nhà đầu tư nên quan tâm điều gì trong diễn biến này?

Nhà đầu tư nên theo dõi quy định cuối cùng, phản ứng chính sách của hai nước, chi phí tuân thủ và mức độ phụ thuộc công nghệ của từng doanh nghiệp. Không nên suy luận rằng mọi công ty AI hoặc bán dẫn đều hưởng lợi từ các biện pháp kiểm soát.