Trí tuệ nhân tạo (AI) đang được kỳ vọng sẽ tạo ra một cuộc cách mạng năng suất mới, nhưng Jamie Dimon, CEO JPMorgan Chase, cho rằng xã hội cần chuẩn bị nghiêm túc cho mặt trái của quá trình chuyển đổi này.
Theo Dimon, AI chắc chắn sẽ làm biến mất một số công việc, thay đổi nhiều công việc khác và có khả năng tạo ra những nghề nghiệp mới. Vấn đề không nằm ở việc có nên triển khai AI hay không, mà là xã hội sẽ thích ứng với tốc độ thay đổi đó như thế nào.
Trong một cuộc thảo luận tại cuộc họp thường niên của Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, Thụy Sĩ, hồi tháng Giêng, Dimon đưa ra quan điểm khá thẳng thắn: doanh nghiệp không thể làm ngơ trước AI bởi các đối thủ cạnh tranh và các quốc gia khác chắc chắn sẽ tận dụng công nghệ này.
Nhưng ông đồng thời cảnh báo rằng AI có thể phát triển nhanh hơn khả năng thích nghi của xã hội. Nếu hàng triệu người lao động bị thay thế hoặc giảm thu nhập trong thời gian quá ngắn, tác động kinh tế có thể chuyển thành vấn đề xã hội.
Jamie Dimon: AI sẽ làm mất việc, thay đổi việc và tạo việc mới
Khi được hỏi về khả năng AI tác động sâu rộng đến thị trường lao động, bao gồm kịch bản một phần lớn các công việc văn phòng cấp thấp có thể biến mất trong vòng 1-5 năm, Dimon không tập trung vào việc đưa ra một con số cụ thể về số lượng việc làm bị mất.
Thay vào đó, CEO JPMorgan nhấn mạnh rằng doanh nghiệp và chính phủ cần chuẩn bị trước cho một thị trường lao động có thể thay đổi nhanh chóng.
Theo ông, ba khả năng có thể xảy ra song song: một số công việc sẽ biến mất, một số công việc sẽ thay đổi và những công việc mới có thể xuất hiện.
Quan điểm này phản ánh một trong những tranh luận lớn nhất xung quanh AI hiện nay. Công nghệ thường không đơn giản chỉ thay thế toàn bộ con người. Trong nhiều trường hợp, AI có thể tự động hóa một phần nhiệm vụ, thay đổi yêu cầu kỹ năng hoặc khiến một vị trí cần ít nhân lực hơn.
Điều đó có nghĩa là tác động của AI đối với thị trường lao động có thể diễn ra theo nhiều cấp độ khác nhau.
Một nhân viên có thể không mất việc ngay lập tức, nhưng công việc của họ có thể thay đổi đáng kể. Một doanh nghiệp có thể không đóng cửa bộ phận, nhưng có thể giảm số lượng nhân viên cần thiết để hoàn thành cùng một khối lượng công việc.
“Đừng nhắm mắt làm ngơ” trước AI
Dimon cho rằng doanh nghiệp không có nhiều lựa chọn nếu AI thực sự giúp tăng năng suất và giảm chi phí.
Ông từng nhấn mạnh rằng các công ty không thể chỉ hy vọng một thế giới không có AI. Nếu một doanh nghiệp không áp dụng công nghệ trong khi đối thủ cạnh tranh triển khai mạnh, doanh nghiệp đó có thể mất lợi thế.
Tương tự, nếu một quốc gia không tận dụng AI, những quốc gia khác có thể vượt lên về năng suất, công nghệ và năng lực cạnh tranh.
Vì vậy, theo cách nhìn của Dimon, câu hỏi quan trọng không phải là có nên sử dụng AI hay không mà là làm thế nào để sử dụng AI mà không tạo ra một cú sốc quá lớn đối với người lao động.
Đây là điểm khiến cảnh báo của ông khác với những quan điểm chỉ tập trung vào năng suất.
AI có thể giúp doanh nghiệp làm được nhiều việc hơn với ít nhân lực hơn. Nhưng nếu quá trình đó diễn ra quá nhanh, người lao động có thể không đủ thời gian để học kỹ năng mới, chuyển sang ngành nghề khác hoặc tìm được công việc có mức thu nhập tương đương.
AI có thể phát triển nhanh hơn xã hội
Một trong những cảnh báo đáng chú ý nhất của Dimon là AI có thể phát triển “quá nhanh so với xã hội”.
Khi công nghệ tiến bộ nhanh hơn hệ thống đào tạo, thị trường lao động và chính sách an sinh, khoảng cách giữa những người hưởng lợi từ AI và những người bị ảnh hưởng tiêu cực có thể ngày càng lớn.
Trong trường hợp đó, Dimon cho rằng chính phủ và doanh nghiệp cần phối hợp để đào tạo lại người lao động, hỗ trợ quá trình di chuyển nghề nghiệp và cung cấp một số hình thức hỗ trợ thu nhập trong giai đoạn chuyển tiếp.
Ông nhắc tới chương trình Trade Adjustment Assistance, một chương trình liên bang Mỹ từng được thiết kế để hỗ trợ những người lao động mất việc do tác động của thương mại quốc tế.
Theo Dimon, chương trình này đã được triển khai không hiệu quả và không nên lặp lại những hạn chế tương tự khi xã hội phải đối mặt với tác động từ AI.
Nếu AI tạo ra một làn sóng thay đổi việc làm quy mô lớn, ông cho rằng lần này cần có một kế hoạch thực sự có khả năng giúp người lao động thích nghi.
Vì sao Jamie Dimon lấy nghề lái xe tải làm ví dụ?
Để minh họa cho mức độ nghiêm trọng của quá trình chuyển đổi, Dimon đưa ra một kịch bản giả định liên quan đến nghề lái xe tải.
Theo ông, Mỹ hiện có khoảng 2 triệu xe tải thương mại. Về lâu dài, AI và công nghệ tự động hóa có thể giúp xe tải vận hành với mức độ can thiệp của con người thấp hơn nhiều, thậm chí có thể tiến tới mô hình vận hành gần như tự động.
Nếu thành công, công nghệ này có thể mang lại nhiều lợi ích.
Xe tự hành có thể giúp giảm tai nạn do lỗi con người, tăng hiệu quả vận chuyển, tối ưu hóa hoạt động logistics và giảm một phần lượng khí thải.
Nhưng Dimon đặt ra một câu hỏi quan trọng: Điều gì sẽ xảy ra với hàng triệu người đang sống bằng nghề lái xe nếu công nghệ thay đổi ngành này quá nhanh?
Ông đưa ra ví dụ giả định rằng một tài xế có thu nhập 150.000 USD mỗi năm có thể phải chuyển sang một công việc chỉ mang lại 25.000 USD mỗi năm.
Dimon cho rằng nếu sự chuyển đổi diễn ra đồng thời đối với 2 triệu người, cú sốc thu nhập có thể rất lớn và dẫn tới “bất ổn xã hội”.
Cần nhấn mạnh rằng 150.000 USD và 25.000 USD chỉ là những con số giả định mà Dimon sử dụng để minh họa. Đây không phải tuyên bố rằng mức lương trung bình thực tế của tài xế xe tải Mỹ hiện ở mức 150.000 USD, cũng không phải dự báo rằng họ chắc chắn sẽ chỉ kiếm được 25.000 USD sau khi AI phát triển.
“Không thể sa thải 2 triệu tài xế xe tải vào ngày mai”
Giải pháp mà Dimon đề xuất không phải là ngăn chặn AI.
Thay vào đó, ông cho rằng quá trình chuyển đổi cần được thực hiện theo từng giai đoạn.
Nếu công nghệ có khả năng thay đổi một ngành nghề lớn, doanh nghiệp và chính phủ có thể cần tạo ra một khoảng thời gian để người lao động chuẩn bị, đào tạo lại và tìm kiếm cơ hội mới.
Dimon nhấn mạnh rằng không thể đơn giản sa thải hàng triệu người trong thời gian ngắn mà không tính đến hậu quả kinh tế và xã hội.
Một cách tiếp cận từng bước có thể cho phép doanh nghiệp vẫn tận dụng được lợi ích của AI nhưng giảm cú sốc đối với thị trường lao động.
Ở cấp địa phương, các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đào tạo lại nhân viên cũng có thể đóng vai trò quan trọng.
Một người lái xe tải có thể không còn làm công việc lái xe truyền thống trong tương lai, nhưng có thể chuyển sang quản lý đội xe, vận hành hệ thống tự động, bảo trì, logistics hoặc các vị trí liên quan đến công nghệ.
Vấn đề là xã hội cần thời gian và nguồn lực để thực hiện quá trình chuyển đổi đó.
JPMorgan cũng có thể có ít nhân viên hơn vì AI
Quan điểm của Dimon không chỉ áp dụng cho các ngành nghề bên ngoài JPMorgan.
Khi được hỏi liệu JPMorgan có thể có ít nhân viên hơn trong vòng 5 năm tới do AI hay không, ông thừa nhận khả năng này hoàn toàn có thể xảy ra.
Dimon cho biết ngân hàng không có ý định lập tức sa thải nhân viên chỉ vì AI xuất hiện.
Tuy nhiên, nếu AI giúp tăng năng suất đáng kể, nhu cầu nhân sự trong một số bộ phận có thể giảm theo thời gian.
Đây là một ví dụ cho thấy AI có thể tác động đến cả những ngành vốn được xem là có kỹ năng cao.
Ngân hàng, tài chính, luật, kế toán, công nghệ và các công việc văn phòng khác đều có thể chịu ảnh hưởng khi AI có khả năng xử lý dữ liệu, viết báo cáo, phân tích tài liệu và tự động hóa những nhiệm vụ lặp lại.
AI có thể tạo ra việc làm mới nhưng không đảm bảo thu nhập tương đương
Một trong những vấn đề phức tạp nhất của AI là việc làm mới có thể xuất hiện nhưng không nhất thiết có cùng mức thu nhập hoặc yêu cầu kỹ năng với những công việc bị thay thế.
Đây chính là khoảng trống mà Dimon đặc biệt quan tâm.
Nếu một công việc có thu nhập cao biến mất nhưng công việc mới chỉ trả mức lương thấp hơn đáng kể, tổng số việc làm của nền kinh tế có thể không giảm quá mạnh nhưng đời sống của một bộ phận người lao động vẫn bị ảnh hưởng.
Do đó, chỉ nhìn vào tỷ lệ thất nghiệp có thể chưa đủ để đánh giá tác động của AI.
Các chỉ số như tiền lương, năng suất, chất lượng công việc, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp và mức độ bất bình đẳng thu nhập cũng sẽ trở nên quan trọng.
Người lao động cần chuẩn bị gì trước làn sóng AI?
Không ai có thể dự đoán chính xác nghề nghiệp nào sẽ biến mất hoặc công việc nào sẽ được tạo ra trong 5-10 năm tới.
Tuy nhiên, người lao động có thể chuẩn bị bằng cách nâng cao kỹ năng, học cách sử dụng AI và duy trì khả năng chuyển đổi nghề nghiệp.
Về tài chính cá nhân, việc xây dựng quỹ dự phòng, kiểm soát nợ và duy trì một cấu trúc chi tiêu phù hợp cũng có thể giúp giảm áp lực nếu thu nhập thay đổi.
Điều quan trọng là không nên xây dựng kế hoạch tài chính dựa trên giả định rằng thu nhập hiện tại sẽ luôn được duy trì.
AI không phải yếu tố duy nhất có thể làm thay đổi thu nhập. Suy thoái kinh tế, tự động hóa, thay đổi ngành nghề, tái cấu trúc doanh nghiệp và những biến động khác cũng có thể ảnh hưởng đến công việc.
Bài toán lớn hơn: AI và sự phân bổ của cải
Cảnh báo của Jamie Dimon cuối cùng không chỉ là câu chuyện về việc mất việc.
Đó còn là câu chuyện về cách lợi ích từ AI được phân bổ trong nền kinh tế.
Nếu AI giúp doanh nghiệp tạo ra năng suất cao hơn, lợi ích có thể thuộc về cổ đông, doanh nghiệp và người lao động sở hữu những kỹ năng cần thiết để vận hành công nghệ.
Nhưng nếu một bộ phận lớn người lao động không thể chuyển sang các công việc mới có mức thu nhập tương đương, khoảng cách thu nhập có thể gia tăng.
Đây là lý do tại sao đào tạo lại, giáo dục, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và chính sách thu nhập có thể trở thành những vấn đề quan trọng song song với việc phát triển AI.
AI sẽ thay đổi thị trường lao động, nhưng tốc độ mới là vấn đề
Những cảnh báo của Jamie Dimon cho thấy cuộc tranh luận về AI đang bước sang một giai đoạn mới.
Trong giai đoạn đầu, câu hỏi thường là liệu AI có đủ khả năng thay thế con người hay không. Nhưng khi công nghệ ngày càng mạnh, câu hỏi quan trọng hơn có thể là AI sẽ thay đổi nền kinh tế nhanh đến mức nào.
Một công nghệ có thể mang lại năng suất cao hơn và giảm chi phí cho doanh nghiệp, nhưng nếu hàng triệu người lao động không có đủ thời gian để thích nghi, quá trình chuyển đổi có thể tạo ra những chi phí xã hội đáng kể.
Ví dụ về tài xế xe tải mà Dimon đưa ra cho thấy vấn đề không đơn giản là “AI tốt hay xấu”. Công nghệ tự lái có thể giúp giảm tai nạn và nâng cao hiệu quả logistics, nhưng việc thay đổi một ngành nghề lớn cần được thực hiện theo cách có tính đến người lao động.
Trong tương lai, khả năng thích nghi có thể trở thành một trong những kỹ năng quan trọng nhất của người lao động.
Doanh nghiệp cần chuẩn bị cho việc tái đào tạo nhân sự. Chính phủ cần xây dựng các chính sách hỗ trợ chuyển đổi hiệu quả hơn. Còn người lao động cần chủ động nâng cao kỹ năng và chuẩn bị tài chính cho những thay đổi mà không ai có thể dự báo hoàn toàn chính xác.
AI có thể là một trong những công nghệ tạo ra năng suất lớn nhất trong lịch sử hiện đại. Nhưng như cảnh báo của Dimon, cách xã hội quản lý quá trình chuyển đổi có thể quan trọng không kém bản thân công nghệ.
Nguồn tham khảo: Nội dung được biên tập dựa trên thông tin được cung cấp về phát biểu của Jamie Dimon tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos và các nhận định liên quan đến tác động của AI đối với việc làm, thu nhập và thị trường lao động.
Lưu ý: Các mức 150.000 USD và 25.000 USD trong bài là ví dụ giả định được Jamie Dimon sử dụng để minh họa, không phải số liệu về mức lương trung bình thực tế của tài xế xe tải. Nội dung mang tính thông tin, không phải tư vấn tài chính.
Câu hỏi về lời cảnh báo của Jamie Dimon về AI và việc làm
Jamie Dimon nói gì về tác động của AI đối với việc làm?
CEO JPMorgan cho rằng AI sẽ làm mất một số việc làm, thay đổi những công việc khác và có thể tạo ra các công việc mới. Ông cho rằng quá trình này khó tránh khỏi nhưng cần được quản lý để người lao động có thời gian thích nghi.
Jamie Dimon có cho rằng AI sẽ khiến hàng loạt người thất nghiệp ngay lập tức không?
Không. Trọng tâm trong cảnh báo của ông là tốc độ chuyển đổi. Dimon cho rằng nếu AI được triển khai quá nhanh khiến hàng triệu người mất việc hoặc giảm thu nhập trong thời gian ngắn, hậu quả xã hội có thể rất lớn.
Con số 150.000 USD và 25.000 USD có phải mức lương thực tế của tài xế xe tải?
Không. Đây là ví dụ giả định do Dimon đưa ra để minh họa cú sốc thu nhập tiềm tàng khi một công việc có thu nhập cao bị thay thế bởi một công việc có thu nhập thấp hơn.
JPMorgan có thể giảm nhân sự vì AI không?
Dimon cho biết JPMorgan không có kế hoạch lập tức sa thải nhân viên chỉ vì AI, nhưng ông thừa nhận ngân hàng có thể có ít nhân viên hơn trong khoảng 5 năm tới nếu công nghệ giúp tăng năng suất.
AI có phải chỉ gây mất việc làm?
Không nhất thiết. AI có thể tự động hóa một số nhiệm vụ, thay đổi công việc hiện tại và tạo ra những vai trò mới. Thách thức là người lao động có thể cần những kỹ năng khác và mức thu nhập của công việc mới có thể không giống công việc cũ.
