Bạch biển đậu (Đậu ván trắng): Vị thuốc Đông y từ món ăn quen thuộc của người Việt

Bạch biển đậu – Khi món ăn dân dã trở thành vị thuốc quý

Bạch biển đậu là tên gọi trong Đông y của đậu ván trắng, một loại đậu quen thuộc trong bữa ăn của người Việt, đặc biệt vào mùa hè với các món chè giải nhiệt. Ít ai ngờ rằng, đằng sau hạt đậu trắng ngà tưởng chừng rất đỗi đời thường ấy lại là một vị thuốc được sử dụng từ lâu đời trong y học cổ truyền, có tác dụng giải độc, kiện tỳ, chống nôn mửa và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý đường tiêu hóa.

Trong Đông y, người xưa vẫn thường nói: “Thuốc quanh ta”. Bạch biển đậu chính là minh chứng rõ nét cho quan niệm này – vừa là thực phẩm, vừa là dược liệu, dễ kiếm, dễ dùng nhưng cần đúng cách.

Đặc điểm thực vật của cây Bạch biển đậu

Bạch biển đậu (Dolichos lablab L. hoặc Dolichos albus Lour.) thuộc họ Cánh bướm (Fabaceae). Đây là cây dây leo, vòng đời từ 1–3 năm, thân mềm, hình trụ, màu xanh, bề mặt có rãnh nhẹ và lông thưa.

Lá kép mọc so le, mỗi lá gồm 3 lá chét hình trứng, mặt trên nhẵn, mặt dưới phủ lông mịn. Hoa mọc thành chùm ở nách lá hoặc đầu cành, màu trắng hoặc tím nhạt, mang đặc trưng của hoa họ đậu.

Quả có dạng lưỡi liềm, dài 7–9 cm, khi non màu xanh nhạt, khi già chuyển vàng. Mỗi quả chứa 2–4 hạt, hạt hình trứng dẹt, màu trắng ngà – chính là bạch biển đậu dùng làm thuốc. Cây ra hoa vào khoảng tháng 4–5, kết quả và thu hoạch hạt vào tháng 9–10.

Phân bố và thu hái

Ở Việt Nam, Bạch biển đậu được trồng rộng rãi từ Bắc vào Nam, tập trung nhiều ở Đồng bằng sông Cửu Long như Tiền Giang, Bến Tre, Hậu Giang, An Giang, Kiên Giang… Cây được trồng vừa để lấy quả làm thực phẩm, vừa để thu hạt già làm thuốc.

Hạt được thu hái khi quả đã chín hoàn toàn, vỏ ngoài vàng khô, sau đó tách lấy hạt, phơi hoặc sấy khô, bảo quản nơi khô ráo, tránh ẩm mốc và ánh nắng trực tiếp.

Thành phần hóa học và dược tính

Theo nhiều nghiên cứu, hạt Bạch biển đậu chứa:

• 22,7% protein
• 1,8% chất béo
• Carbohydrate gồm glucose, saccharose, maltose, raffinose, stachyose
• Các khoáng chất: canxi, phốt pho, sắt
• Vitamin A, B1, B2, C
• Nhiều acid amin quan trọng như lysine, arginine, tryptophan, tyrosine
• Acid pipecolic và phytoagglutinin

Trong Đông y, Bạch biển đậu có vị ngọt, tính hơi ôn, quy kinh Tỳ – Vị, có tác dụng kiện tỳ, hòa trung, giải thử, giải độc.

Công dụng nổi bật của Bạch biển đậu

Từ y học cổ truyền đến các nghiên cứu hiện đại, Bạch biển đậu được ghi nhận với nhiều công dụng:

• Giải cảm nắng, khát nước, mệt mỏi
• Hỗ trợ tỳ vị hư yếu, ăn uống kém, tiêu chảy
• Giảm nôn mửa, ngộ độc thực phẩm
• Hỗ trợ điều trị kiết lỵ, viêm ruột cấp
• Giải độc rượu, độc cá nóc, thạch tín
• Lá và rễ dùng ngoài trong viêm họng, hóc xương, rắn cắn, đau nhức

Cách dùng và liều lượng

• Hạt: dùng sắc hoặc tán bột, 8–16g/ngày
• Rễ: dùng liều cao hơn theo chỉ định
• Lá tươi: giã lấy nước súc họng hoặc uống trong, bã đắp ngoài

Không nên dùng kéo dài liên tục và cần sao vàng hạt trước khi sử dụng để giảm độc tính.

Một số bài thuốc dân gian tiêu biểu

• Ngộ độc thức ăn: Bạch biển đậu giã sống vắt lấy nước uống
• Đau bụng do ăn không tiêu: Bạch biển đậu sao vàng phối hợp hương nhu, hậu phác
• Tiêu khát, tiểu đường: Bạch biển đậu tán bột, kết hợp thiên hoa phấn và mật ong
• Giải độc rượu: 30 hạt giã nát, uống nước cốt

Lưu ý khi sử dụng

• Kiêng dùng cho người tỳ vị hư hàn nặng
• Không dùng khi đang bị thương hàn, sốt rét
• Không dùng hạt sống chưa sao vàng
• Nên tham khảo thầy thuốc Đông y trước khi dùng lâu dài