EU mở cửa cho Canada trở thành thành viên liên kết đầu tiên giữa lúc chiến tranh thương mại Mỹ leo thang

Liên minh châu Âu (EU) đang phát đi tín hiệu mạnh mẽ về việc mở rộng và làm sâu sắc hơn quan hệ với Canada, khi Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đề xuất mở cánh cửa để Ottawa trở thành thành viên liên kết đầu tiên của EU.

Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh Canada tìm cách củng cố các quan hệ kinh tế và an ninh với châu Âu giữa lúc cuộc chiến thương mại với Mỹ ngày càng căng thẳng. Nếu được triển khai, mô hình thành viên liên kết có thể trở thành một khuôn khổ hợp tác mới, nằm giữa quan hệ đối tác thông thường và tư cách thành viên đầy đủ.

Phát biểu tại Strasbourg, Pháp, trong bài diễn văn thường niên về tình hình Liên minh châu Âu, bà Ursula von der Leyen cho biết EU muốn đưa quan hệ với Canada lên “mức cao nhất có thể”.

Bà trực tiếp gửi thông điệp tới Thủ tướng Canada Mark Carney, người có mặt tại sự kiện và dự kiến phát biểu trước các nhà lập pháp châu Âu vào ngày hôm sau.

“Thưa ông Mark, chúng ta cần khẩn trương định hình lại các mối quan hệ đối tác của mình”, bà von der Leyen nói, đồng thời đề xuất mở cửa để Canada trở thành thành viên liên kết đầu tiên của EU.

Canada có thể trở thành thành viên liên kết đầu tiên của EU

Điểm đáng chú ý trong đề xuất của EU là Canada không tìm kiếm tư cách thành viên đầy đủ.

Trước đó, Thủ tướng Mark Carney từng nói Ottawa muốn xây dựng một “liên minh an ninh và kinh tế độc nhất vô nhị” với châu Âu, nhưng không đặt mục tiêu trở thành thành viên đầy đủ của EU.

Điều này phản ánh một mô hình hợp tác linh hoạt hơn. Canada vẫn duy trì chủ quyền và các thể chế riêng, trong khi có thể tăng cường liên kết với châu Âu về thương mại, đầu tư, an ninh, công nghệ và các vấn đề chiến lược.

Đối với EU, việc Canada trở thành thành viên liên kết đầu tiên cũng có thể mở ra một cách tiếp cận mới trong quan hệ với các quốc gia bên ngoài châu Âu.

Trong nhiều năm, EU chủ yếu phát triển quan hệ đối tác thông qua các hiệp định thương mại, hiệp định chính trị và các cơ chế hợp tác chuyên ngành. Một mô hình “thành viên liên kết” có thể tạo ra mức độ hội nhập sâu hơn mà không nhất thiết dẫn tới việc quốc gia đối tác trở thành thành viên chính thức.

Căng thẳng thương mại với Mỹ thúc đẩy Canada tìm đối tác mới

Đề xuất của EU xuất hiện vào thời điểm quan hệ kinh tế giữa Canada và Mỹ chịu nhiều sức ép.

Canada có nền kinh tế gắn kết chặt chẽ với thị trường Mỹ, đặc biệt trong thương mại hàng hóa, năng lượng, ô tô, sản xuất và chuỗi cung ứng Bắc Mỹ. Tuy nhiên, các chính sách thuế quan của chính quyền Tổng thống Donald Trump đã tạo thêm áp lực buộc Ottawa phải tìm kiếm những thị trường và đối tác mới.

Canada từng tuyên bố sẽ đáp trả các mức thuế quan của Mỹ theo nguyên tắc tương ứng 1:1.

Trong bối cảnh đó, việc mở rộng quan hệ với EU mang ý nghĩa không chỉ về thương mại mà còn liên quan đến chiến lược giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất.

Đây là một vấn đề đặc biệt quan trọng đối với Canada bởi Mỹ từ lâu vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của nước này.

Việc tăng cường quan hệ với châu Âu có thể giúp Ottawa mở rộng mạng lưới đối tác kinh tế, đồng thời tạo thêm lựa chọn trong các lĩnh vực như công nghệ, năng lượng, quốc phòng, khoáng sản quan trọng và chuỗi cung ứng.

EU và Canada đã có nền tảng thương mại từ CETA

Quan hệ kinh tế giữa EU và Canada không bắt đầu từ đề xuất thành viên liên kết.

Hai bên đã có Hiệp định Kinh tế và Thương mại Toàn diện EU-Canada (CETA). Hiệp định được áp dụng tạm thời từ năm 2017 và đã loại bỏ 99% các dòng thuế quan đối với hàng hóa theo lộ trình của thỏa thuận.

CETA tạo nền tảng quan trọng để hai nền kinh tế tăng cường trao đổi hàng hóa, dịch vụ và đầu tư.

Từ góc độ này, đề xuất mới của bà von der Leyen có thể được xem là bước mở rộng từ quan hệ thương mại sang một khuôn khổ hợp tác rộng hơn.

Bà cho rằng EU và Canada có thể chuyển từ CETA sang một “liên minh vì tương lai”, qua đó hình thành một không gian chung về thịnh vượng và an ninh kinh tế.

Điều này cho thấy phạm vi hợp tác được kỳ vọng không chỉ giới hạn ở việc giảm thuế quan.

AI, biến đổi khí hậu và an ninh Bắc Cực nằm trong chương trình hợp tác

Theo bà von der Leyen, EU và Canada có nhiều quan điểm tương đồng về các vấn đề quốc tế và có thể hợp tác trong nhiều lĩnh vực.

Các chủ đề được đề cập gồm:

• Trí tuệ nhân tạo.
• Biến đổi khí hậu.
• Địa chính trị.
• An ninh Bắc Cực.
• An ninh kinh tế.
• Thương mại và đầu tư.
• Chuỗi cung ứng chiến lược.

Trong số này, Bắc Cực có ý nghĩa đặc biệt đối với Canada và châu Âu.

Canada sở hữu lãnh thổ rộng lớn tại khu vực Bắc Cực, trong khi nhiều quốc gia thành viên EU cũng có lợi ích chiến lược, kinh tế và an ninh liên quan đến khu vực này.

Khi cạnh tranh địa chính trị tại Bắc Cực ngày càng được chú ý, hợp tác giữa Ottawa và châu Âu có thể mở rộng từ thương mại sang các vấn đề an ninh và chiến lược dài hạn.

Vì sao đề xuất thành viên liên kết được xem là bước tiến đáng chú ý?

Holger Schmieding, nhà kinh tế trưởng của Berenberg, nhận định với CNBC rằng đây thực sự là một bước tiến lớn trong quan hệ giữa EU và Canada.

Theo ông, châu Âu đang cố gắng công khai thiết lập các quan hệ đối tác mới hoặc tăng cường quan hệ với những quốc gia có cùng định hướng.

Schmieding cho rằng điều này không nhất thiết nhằm chống lại Mỹ. Thay vào đó, ông mô tả đây là nỗ lực giúp châu Âu giảm mức độ phụ thuộc vào Mỹ và Trung Quốc bằng cách mở rộng hợp tác với các nền dân chủ khác.

Cách tiếp cận này phản ánh một thay đổi rộng hơn trong chiến lược kinh tế của châu Âu.

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nền kinh tế lớn, EU phải đối mặt với câu hỏi về cách duy trì khả năng tự chủ trong những lĩnh vực quan trọng, đồng thời vẫn duy trì quan hệ thương mại với các đối tác lớn.

EU từng thận trọng với mô hình thành viên linh hoạt

Đề xuất dành cho Canada càng đáng chú ý bởi EU trước đây từng tương đối thận trọng với các hình thức thành viên linh hoạt.

Đầu năm nay, Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã thúc đẩy ý tưởng để EU xem xét mô hình thành viên liên kết dành cho Ukraine.

Việc Canada được đề xuất trở thành quốc gia đầu tiên theo mô hình này có thể mở ra tiền lệ cho những cách thức hợp tác mới giữa EU và các quốc gia bên ngoài châu Âu.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa đề xuất chính trị và một cơ chế đã được thiết lập. Việc Canada có thể trở thành thành viên liên kết sẽ còn phụ thuộc vào quá trình đàm phán, thiết kế thể chế và thỏa thuận cụ thể giữa hai bên.

Nói cách khác, tuyên bố của bà von der Leyen là tín hiệu chính trị quan trọng nhưng không đồng nghĩa Canada ngay lập tức trở thành một phần của EU.

Canada và ý tưởng về “các cường quốc tầm trung”

Ý tưởng tăng cường quan hệ giữa Canada và EU cũng phù hợp với quan điểm rộng hơn mà Thủ tướng Mark Carney từng trình bày.

Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos hồi đầu năm, ông Carney nói về vai trò của các quốc gia được gọi là “cường quốc tầm trung”.

Theo quan điểm này, những quốc gia không sở hữu quy mô địa chính trị tương đương các siêu cường có thể tăng sức mạnh bằng cách phối hợp với nhau, thay vì phụ thuộc quá lớn vào một hoặc hai trung tâm quyền lực.

Canada có nền kinh tế lớn, nguồn tài nguyên phong phú và vị trí địa chiến lược đặc biệt, nhưng đồng thời có mức độ liên kết kinh tế rất cao với Mỹ.

Việc tăng cường hợp tác với EU vì vậy có thể giúp Ottawa mở rộng mạng lưới đối tác.

Phần Lan từng đề cập khả năng EU mở rộng mạnh

Trước đề xuất của bà von der Leyen, Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb từng đưa ra một tầm nhìn rộng hơn về tương lai của EU.

Hồi tháng 6, ông Stubb cho rằng EU nên “nghĩ lớn” và có thể xem xét một Liên minh châu Âu với số lượng thành viên lớn hơn đáng kể.

Ông đề cập Canada, Anh, Thổ Nhĩ Kỳ, Na Uy và Iceland như những quốc gia có thể được cân nhắc trong một cấu trúc châu Âu mở rộng.

Trong một phát biểu ngày 3/6, ông Stubb thậm chí đặt ra câu hỏi liệu Canada có thể trở thành một phần của châu Âu thay vì tiếp tục gắn kết sâu hơn với Mỹ, trong bối cảnh những tuyên bố của ông Trump về Canada.

Những phát biểu này cho thấy ý tưởng về một cấu trúc EU linh hoạt hơn không hoàn toàn xuất hiện đột ngột.

Canada không phải quốc gia duy nhất EU muốn tăng cường quan hệ

Bernd Lange, Chủ tịch Ủy ban Thương mại của Nghị viện châu Âu, cho rằng trong bối cảnh chính sách của Mỹ khó dự đoán và Trung Quốc tiếp tục thúc đẩy chính sách công nghiệp mạnh mẽ, EU cần tăng cường quan hệ với các quốc gia dân chủ.

Ông xem Canada là một ví dụ quan trọng nhưng đồng thời cho rằng EU nên thúc đẩy quan hệ kinh tế với nhiều quốc gia khác, trong đó có Brazil, Indonesia, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Cách tiếp cận này cho thấy vấn đề không chỉ là quan hệ EU-Canada mà còn liên quan tới một chiến lược đa dạng hóa quan hệ kinh tế rộng hơn của châu Âu.

Mục tiêu là tạo ra nhiều lựa chọn hơn về thị trường, nguồn cung, đầu tư và đối tác công nghệ.

“Nếu không mạnh, bạn sẽ trở thành một phần của thực đơn”

Lange nhấn mạnh rằng các quốc gia cần hợp tác và xây dựng sức mạnh tập thể để có vị thế tốt hơn trên bàn đàm phán quốc tế.

Thông điệp này phản ánh một thực tế địa kinh tế đang thay đổi: quy mô thị trường, khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng và sức mạnh đàm phán ngày càng đóng vai trò quan trọng trong chính sách thương mại.

Đối với EU, Canada có nhiều điểm bổ sung đáng chú ý.

Canada sở hữu nguồn tài nguyên tự nhiên lớn, năng lượng, khoáng sản quan trọng, năng lực công nghệ và vị trí chiến lược tại Bắc Cực. EU lại có một thị trường tiêu dùng lớn, nền công nghiệp phát triển và mạng lưới quan hệ thương mại rộng khắp.

Một quan hệ sâu sắc hơn có thể tạo thêm không gian cho hai bên hợp tác về chuỗi cung ứng và đầu tư.

Thành viên liên kết có giống thành viên EU đầy đủ?

Không.

Tư cách thành viên đầy đủ của EU đi kèm một loạt quyền và nghĩa vụ theo hệ thống pháp lý, chính trị và thể chế của Liên minh.

Trong khi đó, “thành viên liên kết” theo đề xuất hiện tại là một mô hình hợp tác mới cần được định hình cụ thể.

Canada cũng không đề xuất trở thành thành viên đầy đủ của EU. Mục tiêu được Thủ tướng Carney nêu trước đó là xây dựng quan hệ kinh tế và an ninh sâu rộng hơn với châu Âu.

Do đó, nếu mô hình này được thiết lập, nội dung cụ thể của quyền lợi, nghĩa vụ và mức độ tham gia của Canada sẽ là vấn đề cần đàm phán.

Một bước chuyển trong quan hệ EU – Canada

Đề xuất đưa Canada trở thành thành viên liên kết đầu tiên của EU là một tín hiệu đáng chú ý trong bối cảnh thương mại và địa chính trị toàn cầu đang thay đổi.

Đối với Canada, quan hệ sâu sắc hơn với châu Âu có thể mở thêm lựa chọn về thương mại, đầu tư, công nghệ, năng lượng và an ninh trong lúc Ottawa đối mặt với sức ép từ quan hệ kinh tế với Mỹ.

Đối với EU, Canada là một đối tác có nhiều điểm tương đồng về thể chế và lợi ích chiến lược, đồng thời sở hữu nguồn tài nguyên và vị trí địa chính trị quan trọng.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đề xuất thành viên liên kết mới là định hướng chính trị, chưa phải một thỏa thuận hoàn tất. Những nội dung cụ thể về quyền, nghĩa vụ và mức độ hội nhập của Canada sẽ cần được hai bên xác định thông qua các bước đàm phán tiếp theo.

Điểm đáng chú ý hơn cả có thể nằm ở xu hướng rộng hơn: EU và Canada đều đang tìm cách xây dựng thêm các mối quan hệ kinh tế và an ninh trong một thế giới mà các chuỗi cung ứng, chính sách thuế quan và quan hệ giữa các cường quốc ngày càng khó dự đoán.

Những câu về thương mại Canada

Canada có sắp trở thành thành viên chính thức của EU không?

Không. Đề xuất hiện tại nói về thành viên liên kết, không phải tư cách thành viên đầy đủ. Canada trước đó cũng bày tỏ mong muốn xây dựng quan hệ kinh tế và an ninh đặc biệt với EU thay vì trở thành thành viên chính thức.

Vì sao EU muốn tăng cường quan hệ với Canada?

Các lý do được nêu gồm sự tương đồng về nhiều vấn đề quốc tế, nhu cầu tăng cường an ninh kinh tế, đa dạng hóa quan hệ thương mại và hợp tác trong các lĩnh vực như AI, biến đổi khí hậu và Bắc Cực.

CETA là gì?

CETA là Hiệp định Kinh tế và Thương mại Toàn diện giữa EU và Canada. Hiệp định được áp dụng tạm thời từ năm 2017 và tạo nền tảng quan trọng cho quan hệ thương mại song phương.

Chiến tranh thương mại Mỹ ảnh hưởng thế nào đến động thái này?

Căng thẳng thương mại với Mỹ tạo động lực để Canada tìm kiếm và củng cố các đối tác kinh tế khác. Đồng thời, EU cũng đang tìm cách đa dạng hóa quan hệ thương mại và giảm sự phụ thuộc quá lớn vào một số nền kinh tế lớn.

Canada có phải quốc gia châu Âu không?

Không. Canada là quốc gia Bắc Mỹ. Đề xuất “thành viên liên kết” được xem là một hình thức hợp tác đặc biệt với một quốc gia bên ngoài EU, chứ không biến Canada thành một quốc gia châu Âu về mặt địa lý.