Máy xúc Trung Quốc thoát bóng Nhật Bản và Mỹ: Từ phụ thuộc linh kiện đến tham vọng tự chủ công nghệ

Trong nhiều năm, ngành máy móc xây dựng Trung Quốc đứng trước một nghịch lý đáng chú ý: quốc gia này là một trong những trung tâm sản xuất và tiêu thụ máy móc xây dựng lớn nhất thế giới, nhưng lại phụ thuộc đáng kể vào các linh kiện cốt lõi nhập khẩu.

Các tập đoàn như XCMG và Sany Heavy Industry đã xây dựng được vị thế lớn trên thị trường máy xúc, máy móc công trình và thiết bị khai thác mỏ. Những sản phẩm này không chỉ phục vụ thị trường nội địa mà còn được xuất khẩu tới nhiều quốc gia.

Tuy nhiên, đằng sau những chiếc máy xúc có kích thước lớn và năng lực vận hành mạnh mẽ lại từng tồn tại một điểm yếu quan trọng: công nghệ lõi.

Câu nói phổ biến rằng “động cơ phụ thuộc vào Mỹ và hệ thống thủy lực phụ thuộc vào Nhật Bản” phần nào phản ánh thực trạng của ngành máy xúc Trung Quốc trong quá khứ. Nhiều mẫu máy xúc từng phải sử dụng động cơ, bơm thủy lực và van thủy lực từ các thương hiệu nước ngoài.

Theo nội dung nguồn, có thời điểm chi phí nhập khẩu linh kiện chính chiếm hơn 40% tổng chi phí sản xuất máy xúc, trong khi các doanh nghiệp nước ngoài thu được gần 70% lợi nhuận của ngành.

Điều này đặt ra câu hỏi lớn: Nếu Trung Quốc đã có năng lực sản xuất máy xúc quy mô lớn, tại sao lại mất nhiều thời gian như vậy để làm chủ các linh kiện cốt lõi?

Khởi đầu muộn khiến ngành máy xúc Trung Quốc phụ thuộc công nghệ

Một trong những nguyên nhân quan trọng nằm ở lịch sử phát triển tương đối muộn của ngành máy móc xây dựng Trung Quốc.

Theo nội dung được cung cấp, năm 1954 Trung Quốc chế tạo chiếc máy xúc cơ khí đầu tiên dựa trên công nghệ của Liên Xô. Trong khi đó, các quốc gia châu Âu và Mỹ đã bắt đầu sản xuất máy xúc hàng loạt từ sau Thế chiến I.

Khoảng cách công nghệ ban đầu khiến ngành máy móc xây dựng Trung Quốc phải đi sau thế giới trong thời gian dài.

Trong giai đoạn đầu của quá trình công nghiệp hóa, Trung Quốc cũng thiếu vốn, công nghệ và nhân lực kỹ thuật. Việc tự phát triển động cơ hoặc hệ thống thủy lực chính xác cao đòi hỏi chi phí lớn, thời gian dài và quá trình thử nghiệm phức tạp.

Trong bối cảnh cần nhanh chóng phát triển cơ sở hạ tầng, lựa chọn mua linh kiện hoàn thiện từ nước ngoài được xem là giải pháp thực tế hơn.

Cách làm này giúp các nhà sản xuất nhanh chóng mở rộng quy mô, giảm tỷ lệ hỏng hóc và đưa máy móc ra thị trường. Nhưng đồng thời, nó cũng tạo ra sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp nước ngoài.

Vì sao động cơ và thủy lực khó tự chủ?

Một chiếc máy xúc không đơn giản chỉ là sự kết hợp của khung máy, cần xúc và động cơ. Hai hệ thống đặc biệt quan trọng là động cơ và hệ thống thủy lực.

Động cơ phải đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu: công suất cao, hoạt động ổn định trong thời gian dài, chịu tải lớn, tiết kiệm nhiên liệu và có tuổi thọ cao.

Trong khi đó, hệ thống thủy lực quyết định trực tiếp đến khả năng điều khiển cần, gầu, tay cần và nhiều chuyển động khác của máy xúc.

Bơm thủy lực, van thủy lực và các linh kiện liên quan đòi hỏi độ chính xác gia công rất cao. Chỉ một sai lệch nhỏ trong quá trình sản xuất cũng có thể ảnh hưởng tới độ nhạy, độ ổn định và hiệu suất vận hành.

Vì vậy, việc làm chủ công nghệ máy xúc không thể chỉ dựa vào khả năng lắp ráp.

Nó đòi hỏi sự tích lũy lâu dài trong nhiều lĩnh vực như khoa học vật liệu, gia công chính xác, công nghệ đốt cháy, điều khiển điện tử và thuật toán.

Đây cũng là lý do các doanh nghiệp Trung Quốc từng có thể nhanh chóng xây dựng những chiếc máy xúc hoàn chỉnh nhưng lại gặp nhiều khó khăn hơn khi phát triển những linh kiện nhỏ nằm sâu bên trong hệ thống.

Động cơ Nhật Bản từng chiếm vị trí quan trọng

Trong một thời gian dài, động cơ Nhật Bản giữ vai trò rất lớn trên thị trường máy xúc Trung Quốc.

Theo nội dung nguồn, một số mẫu máy xúc của Sany Heavy Industry từng sử dụng động cơ Yanmar ở phân khúc nhỏ, Mitsubishi Heavy Industries ở phân khúc trung bình và Isuzu ở phân khúc lớn. Một số sản phẩm của Yuchai cũng từng sử dụng động cơ Nhật Bản trong thời gian dài.

Lý do không đơn thuần nằm ở thương hiệu.

Máy xúc thường phải hoạt động trong môi trường khắc nghiệt như mỏ than, công trường xây dựng, hầm mỏ và các dự án cơ sở hạ tầng. Một sự cố động cơ không chỉ gây chi phí sửa chữa mà còn có thể khiến toàn bộ dây chuyền thi công phải dừng lại.

Do đó, độ tin cậy có giá trị đặc biệt cao.

Trong bối cảnh động cơ nội địa chưa đạt được mức độ ổn định và khả năng chịu tải tương đương, các nhà sản xuất Trung Quốc có lý do để tiếp tục sử dụng động cơ nhập khẩu.

Weichai và Yuchai mở cuộc đua làm chủ động cơ

Bước ngoặt xuất hiện khi các doanh nghiệp Trung Quốc bắt đầu đầu tư mạnh vào nghiên cứu và phát triển công nghệ động cơ.

Những cái tên như Weichai, Yuchai, Shanghai Diesel Engine và FAW Jiefang Power lần lượt tăng cường năng lực nghiên cứu, từng bước phá vỡ sự phụ thuộc trước đây vào công nghệ nước ngoài.

Theo nguồn được cung cấp, động cơ diesel thương mại của Weichai đã đạt hiệu suất nhiệt trên 50%, đồng thời sản lượng và doanh số động cơ mang thương hiệu này vượt 1 triệu chiếc vào năm 2020.

Đáng chú ý hơn là việc Weichai phát triển động cơ dành cho các ứng dụng khai thác mỏ hạng nặng.

Động cơ khai thác mỏ cỡ lớn do doanh nghiệp này phát triển đã trải qua hơn 18.000 giờ kiểm chứng thực tế tại mỏ than lộ thiên Heidaigou ở Nội Mông. Theo nội dung nguồn, hiệu suất và độ ổn định được đánh giá tương đương với các sản phẩm hàng đầu quốc tế.

Yuchai cũng được đề cập với các dòng động cơ có phản hồi nhanh, độ rung và tiếng ồn thấp, mô-men xoắn tốt ở vòng tua thấp và khả năng chịu quá tải cao.

Theo nguồn, động cơ dòng F của Yuchai có thể tiết kiệm khoảng 5-8% nhiên liệu so với một số đối thủ Nhật Bản trong những điều kiện được đề cập.

Nếu những năng lực này tiếp tục được mở rộng, động cơ nội địa sẽ không chỉ giúp các hãng máy xúc giảm chi phí mà còn làm giảm đáng kể sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng nước ngoài.

Thủy lực: “pháo đài” khó chinh phục hơn

Nếu động cơ là trái tim cung cấp năng lượng thì hệ thống thủy lực có thể xem là một trong những bộ phận quyết định khả năng vận hành chính xác của máy xúc.

Đây cũng là lĩnh vực mà các doanh nghiệp Nhật Bản từng có lợi thế rất lớn.

Thay vì cố gắng ngay lập tức cạnh tranh ở những sản phẩm phức tạp nhất, một số doanh nghiệp Trung Quốc lựa chọn chiến lược đi từng bước.

Hengli Hydraulics là một ví dụ được đề cập trong nguồn. Doanh nghiệp này bắt đầu từ xi lanh thủy lực, nơi yêu cầu công nghệ thấp hơn tương đối so với những linh kiện chính xác cao cấp.

Sau đó, công ty tập trung cải thiện vật liệu, quy trình sản xuất, độ chính xác gia công và kiểm soát chất lượng.

Khi nền tảng công nghệ được củng cố, doanh nghiệp tiếp tục tiến vào các lĩnh vực khó hơn như bơm thủy lực và van thủy lực.

Chiến lược này cho thấy một đặc điểm quan trọng của quá trình công nghiệp hóa: làm chủ công nghệ thường không diễn ra trong một bước nhảy duy nhất mà được xây dựng từ hàng loạt bước tiến nhỏ.

Máy xúc Trung Quốc đã thực sự tự chủ hoàn toàn?

Câu trả lời cần được nhìn nhận một cách thận trọng.

Theo nguồn, máy xúc sản xuất tại Trung Quốc hiện đã giảm đáng kể sự phụ thuộc vào linh kiện nhập khẩu, đặc biệt ở nhóm động cơ và một phần hệ thống thủy lực. Máy xúc cỡ nhỏ đã sử dụng rộng rãi động cơ nội địa, trong khi các phân khúc trung và lớn cũng đang đẩy nhanh quá trình chuyển đổi.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa khoảng cách công nghệ đã hoàn toàn biến mất.

Trong những lĩnh vực như thủy lực siêu chính xác, vật liệu đặc biệt cao cấp và một số thuật toán điều khiển cốt lõi, các thương hiệu nước ngoài vẫn có lợi thế tích lũy lâu dài.

Đây là điểm cần phân biệt rõ giữa tự chủ chuỗi cung ứng và dẫn đầu tuyệt đối về công nghệ.

Trung Quốc đã có lợi thế lớn về quy mô sản xuất, hệ sinh thái công nghiệp và thị trường nội địa. Những yếu tố này tạo điều kiện để doanh nghiệp thử nghiệm sản phẩm nhanh hơn, thu thập phản hồi từ người dùng và tiếp tục cải tiến.

Nhưng để vượt lên hoàn toàn ở phân khúc cao cấp, quá trình nghiên cứu và kiểm chứng vẫn cần thêm thời gian.

Lợi thế lớn nhất của Trung Quốc là cả một hệ sinh thái công nghiệp

Điểm đáng chú ý nhất của ngành máy xúc Trung Quốc không chỉ nằm ở một doanh nghiệp hay một loại linh kiện.

Lợi thế thực sự nằm ở chuỗi cung ứng hoàn chỉnh.

Từ vật liệu, động cơ, hệ thống thủy lực, linh kiện điện tử, hệ thống điều khiển cho tới lắp ráp máy hoàn chỉnh, Trung Quốc đang sở hữu một hệ sinh thái sản xuất quy mô rất lớn.

Thêm vào đó, nhu cầu cơ sở hạ tầng và khai thác mỏ trong nước tạo ra một thị trường thử nghiệm khổng lồ.

Các nhà sản xuất có thể nhanh chóng đưa sản phẩm vào vận hành thực tế, phát hiện điểm yếu và điều chỉnh thiết kế.

Nguồn cũng cho rằng bên cạnh động cơ và thủy lực, các doanh nghiệp Trung Quốc đang tăng cường năng lực trong những lĩnh vực như hệ thống điều khiển, điện khí hóa và năng lượng mới.

Điều này có thể mở ra giai đoạn cạnh tranh mới của ngành máy móc xây dựng.

Từ “lắp ráp” đến làm chủ công nghệ

Câu chuyện của máy xúc Trung Quốc thực chất phản ánh một quá trình rộng hơn của ngành sản xuất nước này.

Giai đoạn đầu, lợi thế chủ yếu đến từ quy mô, chi phí và năng lực sản xuất hàng loạt. Khi thị trường phát triển, vấn đề lớn hơn bắt đầu xuất hiện: làm thế nào để kiểm soát những phần có giá trị gia tăng cao nhất?

Động cơ, thủy lực, hệ thống điều khiển và vật liệu chính xác chính là những mắt xích như vậy.

Nếu các doanh nghiệp nội địa có thể tiếp tục thay thế linh kiện nhập khẩu mà vẫn duy trì độ bền, hiệu suất và độ tin cậy, giá trị kinh tế giữ lại trong nước sẽ tăng lên.

Quan trọng hơn, các nhà sản xuất sẽ có quyền chủ động lớn hơn trước biến động của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ góc nhìn này, sự phát triển của máy xúc Trung Quốc không chỉ là câu chuyện về một loại máy móc xây dựng. Nó còn là câu chuyện về cách một ngành công nghiệp chuyển từ phụ thuộc vào công nghệ bên ngoài sang xây dựng năng lực công nghệ của chính mình.

Từ một ngành công nghiệp khởi đầu muộn và từng phụ thuộc đáng kể vào linh kiện nhập khẩu, máy xúc Trung Quốc đang trải qua một quá trình thay đổi sâu rộng.

Sự xuất hiện của các doanh nghiệp động cơ như Weichai, Yuchai, Shanghai Diesel Engine hay các nhà sản xuất thủy lực như Hengli Hydraulics cho thấy quá trình nội địa hóa không còn dừng ở việc lắp ráp máy hoàn chỉnh.

Điểm quan trọng nhất là Trung Quốc đang cố gắng kiểm soát ngày càng nhiều mắt xích có giá trị cao trong chuỗi sản xuất.

Khoảng cách công nghệ với các thương hiệu quốc tế vẫn tồn tại ở một số lĩnh vực chuyên biệt. Tuy nhiên, lợi thế về quy mô sản xuất, thị trường nội địa, chuỗi cung ứng và tốc độ đầu tư nghiên cứu đang tạo nền tảng để ngành máy móc xây dựng Trung Quốc tiếp tục tiến lên.

Từ vị trí “sản xuất máy xúc nhưng phụ thuộc linh kiện nước ngoài”, ngành công nghiệp này đang hướng tới mô hình mới: tự chủ công nghệ, kiểm soát chuỗi cung ứng và cạnh tranh trực tiếp ở những phân khúc cao cấp hơn.

Đó có thể là thay đổi quan trọng nhất đối với ngành máy xúc Trung Quốc trong những năm tới.

Những câu hỏi thường gặp về máy xúc Trung Quốc

Máy xúc Trung Quốc trước đây phụ thuộc vào những linh kiện nào?

Theo nội dung nguồn, hai nhóm linh kiện quan trọng nhất là động cơ và hệ thống thủy lực. Động cơ cao cấp từng phụ thuộc đáng kể vào các thương hiệu nước ngoài, trong khi bơm và van thủy lực chính xác là lĩnh vực mà các doanh nghiệp Nhật Bản có lợi thế lâu năm.

Máy xúc Trung Quốc hiện đã dùng động cơ nội địa chưa?

Có. Theo nguồn, động cơ nội địa hiện đã được sử dụng rộng rãi trong máy xúc cỡ nhỏ tại Trung Quốc. Các dòng máy cỡ trung và cỡ lớn cũng đang tăng tốc quá trình chuyển đổi sang động cơ sản xuất trong nước.

Trung Quốc đã vượt Nhật Bản về công nghệ thủy lực chưa?

Chưa thể khẳng định một cách tuyệt đối. Nguồn cho rằng các doanh nghiệp Trung Quốc đã đạt những bước tiến đáng kể và phá vỡ một phần thế độc quyền trước đây, nhưng trong các lĩnh vực thủy lực siêu chính xác, các thương hiệu nước ngoài vẫn có lợi thế công nghệ tích lũy lâu dài.

Vì sao tự sản xuất linh kiện cốt lõi lại quan trọng?

Bởi linh kiện cốt lõi quyết định một phần lớn giá trị của máy móc. Tự chủ giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài, chủ động hơn về chi phí, nguồn cung và khả năng cải tiến sản phẩm.

Tương lai ngành máy xúc Trung Quốc sẽ đi theo hướng nào?

Theo nội dung nguồn, ngành này nhiều khả năng tiếp tục hướng tới các phân khúc cao cấp hơn, đồng thời tăng cường tự động hóa, trí tuệ hóa, điện khí hóa và sử dụng năng lượng mới. Mục tiêu cuối cùng là thu hẹp khoảng cách công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.