Bill Gates cảnh báo AI có thể gây biến động lớn: Thế giới vẫn chưa có kế hoạch ứng phó

Tỷ phú Bill Gates đang đưa ra một cảnh báo đáng chú ý về mặt trái của cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI): thế giới có thể đang bước vào một giai đoạn biến động xã hội, chính trị và kinh tế rất lớn nhưng chưa có một kế hoạch đầy đủ để ứng phó.

Trong một bài luận mới, đồng sáng lập Microsoft cho rằng AI có thể trở thành một trong những công nghệ có sức thay đổi xã hội mạnh mẽ nhất trong lịch sử. Công nghệ này có khả năng nâng cao năng suất, thúc đẩy đổi mới và giải quyết những vấn đề toàn cầu, nhưng đồng thời cũng có thể khiến hàng loạt công việc bị thay thế.

Theo Gates, AI thậm chí có thể trở thành “công cụ san bằng bất bình đẳng vĩ đại nhất từng được phát minh”, nhưng cũng có nguy cơ trở thành “nguồn gốc tồi tệ nhất của sự bất công” nếu quá trình chuyển đổi không được quản lý phù hợp.

Điều khiến ông lo ngại không chỉ là số lượng việc làm có thể biến mất. Vấn đề lớn hơn nằm ở tốc độ thay đổi.

Nếu AI và robot phát triển nhanh hơn khả năng đào tạo lại người lao động, thị trường việc làm có thể không đủ thời gian để hấp thụ những người bị thay thế.

AI có thể tác động tới cả lao động trí óc lẫn lao động chân tay

Theo Bill Gates, những thay đổi do AI tạo ra có thể khác với nhiều cuộc cách mạng công nghệ trước đây.

Trong các giai đoạn chuyển đổi công nghệ trước, một số nghề nghiệp biến mất nhưng đồng thời những ngành nghề mới cũng xuất hiện. Người lao động có thể chuyển sang những công việc mới được tạo ra nhờ công nghệ.

Tuy nhiên, Gates cho rằng AI có khả năng thay thế các nhiệm vụ nhận thức của con người ở tốc độ rất nhanh.

Điều này đặc biệt đáng chú ý đối với nhóm lao động văn phòng.

Các lĩnh vực như bán hàng, hỗ trợ khách hàng, kỹ thuật phần mềm và trợ lý pháp lý có thể nằm trong nhóm chịu ảnh hưởng sớm khi các doanh nghiệp ngày càng đưa AI vào quy trình làm việc.

Không dừng lại ở đó, AI còn có thể thực hiện những nhiệm vụ chuyên môn hơn như đánh giá khoản vay, phân tích dữ liệu hoặc phân loại bệnh nhân.

Điều này đặt ra một câu hỏi lớn: nếu AI có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều nhiệm vụ mà trước đây cần con người thực hiện, người lao động sẽ chuyển sang đâu?

Gates cho rằng đây chính là một trong những vấn đề mà các chính phủ cần chuẩn bị từ sớm.

Robot giá rẻ có thể tạo thêm áp lực lên người lao động

Không chỉ AI phần mềm, sự kết hợp giữa AI và robot cũng được Bill Gates đặc biệt quan tâm.

Robot đang ngày càng có khả năng thực hiện nhiều nhiệm vụ phức tạp hơn, trong khi chi phí triển khai có xu hướng giảm khi công nghệ phát triển và được sản xuất ở quy mô lớn.

Điều này có thể tạo ra sức ép không chỉ với nhân viên văn phòng mà cả lao động chân tay.

Gates đưa ra một hình dung đáng chú ý: những người cần nhiều thời gian nhất để thích nghi với thay đổi lại có thể là những người có ít thời gian nhất để chuẩn bị.

Chẳng hạn, một nhân viên kế toán có thể phải đối mặt với nguy cơ bị thay thế bởi hệ thống tự động, trong khi một người lao động nhận 20 USD mỗi giờ có thể phải cạnh tranh với một robot có chi phí vận hành tương đương 10 USD mỗi giờ.

Vấn đề vì thế không đơn thuần là “AI có lấy mất việc hay không”.

Câu hỏi quan trọng hơn là ai sẽ chịu tác động trước, người lao động có bao nhiêu thời gian để chuyển đổi và xã hội sẽ hỗ trợ họ như thế nào.

Bill Gates lo ngại một “vòng luẩn quẩn” do AI và robot tạo ra

Một trong những cảnh báo đáng chú ý nhất của Gates là khả năng hình thành một “vòng luẩn quẩn” trong quá trình doanh nghiệp ứng dụng AI.

Khi một công ty sử dụng AI và robot để giảm chi phí sản xuất, nâng hiệu suất hoặc giảm giá bán, các đối thủ có thể buộc phải làm điều tương tự để duy trì khả năng cạnh tranh.

Khi ngày càng nhiều doanh nghiệp áp dụng tự động hóa, nhu cầu đối với một số loại lao động có thể giảm.

Quá trình này lại tạo động lực để doanh nghiệp tiếp tục đầu tư vào công nghệ nhằm giảm chi phí.

Một chu kỳ có thể hình thành:

AI phát triển → doanh nghiệp tự động hóa → nhu cầu lao động giảm ở một số nhiệm vụ → cạnh tranh về chi phí tăng → doanh nghiệp tiếp tục đầu tư AI và robot.

Nếu quá trình đào tạo lại người lao động không theo kịp, sự thay đổi có thể tạo ra những xáo trộn đáng kể trong xã hội.

Đây là lý do Gates cho rằng các chính phủ không thể chỉ quan sát thị trường và chờ những vấn đề xuất hiện rồi mới phản ứng.

Người trẻ có thể là nhóm chịu ảnh hưởng đặc biệt

Một vấn đề khác được Bill Gates đề cập là khả năng những người trẻ tuổi gặp khó khăn hơn khi bước vào thị trường lao động.

Thông thường, những công việc cấp thấp hoặc vị trí dành cho người mới vào nghề là nơi người lao động tích lũy kinh nghiệm trước khi tiến lên các vị trí cao hơn.

Nhưng nếu AI có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ cơ bản với chi phí thấp hơn, doanh nghiệp có thể giảm nhu cầu tuyển dụng nhân sự mới cho những công việc này.

Điều đó có thể tạo ra một nghịch lý.

Người trẻ cần việc làm để tích lũy kinh nghiệm, nhưng nếu các công việc đầu vào bị tự động hóa, họ lại khó có cơ hội bắt đầu sự nghiệp.

Về lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng tới cả hệ thống đào tạo, giáo dục và thị trường lao động.

Bill Gates: Chưa có kế hoạch đầy đủ cho kỷ nguyên AI

Điểm nổi bật trong bài luận của Gates là quan điểm cho rằng thế giới chưa chuẩn bị đầy đủ cho những biến động sắp tới.

Ông cho rằng quá trình chuyển đổi sang kỷ nguyên AI, ngay cả trong điều kiện tốt nhất, vẫn có thể trở thành một trong những thời kỳ hỗn loạn nhất trong lịch sử nhân loại.

Gates đặt câu hỏi về khả năng ứng phó của các nhà lãnh đạo, chuyên gia và cộng đồng.

Theo ông, hiện chưa có đủ bằng chứng cho thấy các bên liên quan đang giải quyết những thách thức này một cách thỏa đáng.

Điều đáng lo ngại là AI đang phát triển nhanh hơn tốc độ xây dựng chính sách ở nhiều nơi.

Công nghệ có thể được triển khai trong doanh nghiệp chỉ trong vài tháng, trong khi việc thay đổi hệ thống giáo dục, luật lao động, thuế hoặc mạng lưới an sinh xã hội có thể mất nhiều năm.

Khoảng cách giữa tốc độ công nghệ và tốc độ chính sách vì vậy có thể trở thành một trong những vấn đề lớn nhất của kỷ nguyên AI.

Nhưng Bill Gates không chỉ nhìn thấy rủi ro

Dù đưa ra cảnh báo mạnh mẽ, Gates không cho rằng AI chỉ mang đến những tác động tiêu cực.

Ngược lại, ông vẫn tin rằng AI có thể trở thành công cụ mạnh mẽ để giải quyết những thách thức lớn nhất của thế giới.

Một số lĩnh vực được ông nhấn mạnh gồm:

• Phát triển năng lượng sạch đáng tin cậy.
• Chống biến đổi khí hậu.
• Tăng năng suất nông nghiệp.
• Sản xuất đủ lương thực.
• Cải thiện y tế.
• Hỗ trợ xóa bỏ hoặc kiểm soát các dịch bệnh.
• Thúc đẩy đổi mới trong những lĩnh vực kỹ thuật khó.

Điều này tạo nên một bức tranh hai mặt về AI.

Một mặt, AI có thể làm thay đổi thị trường lao động với tốc độ chưa từng có.

Mặt khác, chính công nghệ đó có thể giúp con người giải quyết những vấn đề mà trước đây rất khó hoặc tốn kém để xử lý.

Vấn đề theo Gates không phải là ngăn AI phát triển, mà là làm thế nào để xã hội có thể kiểm soát quá trình chuyển đổi và phân bổ lợi ích từ công nghệ một cách công bằng hơn.

Gates đề xuất thành lập các cơ quan quốc gia để quản lý AI

Theo Bill Gates, các chính phủ cần xây dựng những cơ chế mới để phối hợp chính sách liên quan đến AI.

Các cơ quan này có thể cần xem xét đồng thời nhiều lĩnh vực, bao gồm:

Việc làm, thuế, năng lượng, bầu cử, y tế công cộng, hệ thống tài chính và an ninh quốc gia.

Điểm quan trọng là AI không chỉ là vấn đề công nghệ.

Khi AI tác động đến việc làm, nó trở thành vấn đề kinh tế.

Khi AI được sử dụng trong y tế, nó trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng.

Khi AI tác động đến thông tin và bầu cử, nó trở thành vấn đề chính trị.

Khi AI được sử dụng trong hệ thống tài chính hoặc quốc phòng, nó trở thành vấn đề an ninh.

Do đó, việc quản lý AI chỉ bởi một cơ quan công nghệ có thể không đủ.

Gates cho rằng cần một cơ chế phối hợp rộng hơn để các chính sách không bị chia cắt giữa quá nhiều cơ quan khác nhau.

Vì sao Gates muốn có một tổ chức AI quốc tế?

Theo Gates, ngay cả khi một quốc gia có thể giải quyết tốt những vấn đề AI trong phạm vi nội bộ, nước đó vẫn không thể hoàn toàn tránh khỏi các rủi ro xuyên biên giới.

AI không bị giới hạn bởi biên giới quốc gia.

Một mô hình có thể được phát triển ở một nước, vận hành trên máy chủ tại một nước khác và được sử dụng bởi hàng triệu người trên toàn cầu.

Do đó, các tiêu chuẩn và nguyên tắc quản lý AI cũng có thể cần một cơ chế phối hợp quốc tế.

Gates đề xuất xây dựng một tổ chức quốc tế mới về AI, có thể tham khảo một số mô hình hợp tác quốc tế hiện có.

Ông nhắc đến những ví dụ như cơ chế kiểm tra quốc tế đối với vũ khí hạt nhân, hệ thống quản lý hàng không quốc tế và các thỏa thuận bảo vệ tầng ozone.

Theo lập luận này, một tổ chức toàn cầu về AI có thể cần kết hợp những yếu tố của cả ba mô hình trên, đồng thời phát triển thêm các cơ chế phù hợp với đặc thù của trí tuệ nhân tạo.

Quan điểm của Gates đã thay đổi như thế nào?

Cảnh báo mới nhất của Gates đáng chú ý bởi trước đây ông từng thể hiện quan điểm rất tích cực về AI.

Ông từng gọi AI là “thành tựu công nghệ vĩ đại nhất trong cuộc đời tôi”, đồng thời nhấn mạnh rằng công nghệ này có tầm ảnh hưởng sâu rộng và khó có thể đánh giá hết ý nghĩa.

Như vậy, những cảnh báo hiện nay không đồng nghĩa với việc Gates phủ nhận tiềm năng của AI.

Ngược lại, có thể thấy ông đang nhìn AI từ hai góc độ cùng lúc: tiềm năng tạo ra tiến bộ rất lớn và nguy cơ gây ra những xáo trộn rất lớn.

Đây cũng là điểm khiến lập luận của Gates đáng chú ý.

Nếu AI chỉ là một công nghệ có hại, giải pháp sẽ đơn giản hơn: hạn chế hoặc cấm sử dụng.

Nhưng AI có thể mang lại những lợi ích rất lớn trong y tế, năng lượng, nông nghiệp và khoa học. Vì vậy, thách thức thực sự là tìm cách khai thác lợi ích mà không để chi phí xã hội vượt quá khả năng thích nghi.

AI sẽ là công cụ san bằng bất bình đẳng hay nguồn gốc bất công?

Đây có lẽ là câu hỏi quan trọng nhất đằng sau cảnh báo của Bill Gates.

AI có thể giúp một bác sĩ tiếp cận nhiều dữ liệu hơn, hỗ trợ một nông dân tối ưu hóa sản xuất, giúp doanh nghiệp nhỏ tự động hóa những công việc trước đây cần cả một đội ngũ và tạo ra những công cụ giáo dục có khả năng cá nhân hóa.

Nhưng cùng lúc, AI cũng có thể khiến một số kỹ năng trở nên ít giá trị hơn, làm giảm nhu cầu lao động trong một số ngành và tạo khoảng cách mới giữa những người có khả năng sử dụng công nghệ với những người không có cơ hội tiếp cận.

Vì vậy, AI tự nó không quyết định kết quả cuối cùng.

Cách xã hội thiết kế chính sách, giáo dục, thuế, thị trường lao động và mạng lưới an sinh mới có thể quyết định AI trở thành công cụ mở rộng cơ hội hay trở thành nguồn tạo ra bất bình đẳng.

Bill Gates từng nhìn AI chủ yếu qua lăng kính của một bước tiến công nghệ. Trong cảnh báo mới, ông đang nhấn mạnh thêm một vấn đề khác: con người phải chuẩn bị cho những hệ quả xã hội của chính bước tiến đó.

Nếu AI thực sự bước vào một giai đoạn phát triển nhanh hơn khả năng thích nghi của xã hội, câu hỏi không còn là liệu công nghệ có thay đổi thế giới hay không.

Những câu hỏi thường gặp về cảnh báo AI của Bill Gates

Bill Gates đang cảnh báo điều gì về AI?

Ông cảnh báo AI có thể gây ra những biến động lớn về xã hội, chính trị và kinh tế, đặc biệt nếu tốc độ tự động hóa vượt quá khả năng đào tạo lại và chuyển đổi nghề nghiệp của người lao động.

AI có thể thay thế những công việc nào?

Theo nội dung Gates đề cập, các công việc văn phòng như bán hàng, hỗ trợ khách hàng, kỹ thuật phần mềm và trợ lý pháp lý có thể chịu tác động sớm. AI cũng có thể đảm nhiệm những nhiệm vụ như phân tích dữ liệu, đánh giá khoản vay và phân loại bệnh nhân.

Robot có lấy mất việc của lao động chân tay không?

Gates cho rằng đây cũng là một rủi ro. Khi robot ngày càng có năng lực cao hơn và chi phí giảm, nhiều công việc lao động chân tay có thể chịu áp lực tự động hóa.

Bill Gates có phản đối AI không?

Không. Gates đồng thời nhấn mạnh AI có thể thúc đẩy những tiến bộ quan trọng trong năng lượng sạch, nông nghiệp, y tế và nhiều thách thức toàn cầu.

Gates đề xuất giải pháp gì?

Ông cho rằng cần các cơ quan quốc gia có khả năng phối hợp chính sách liên quan đến việc làm, thuế, năng lượng, y tế, tài chính và an ninh; đồng thời cần một tổ chức quốc tế mới để giải quyết những rủi ro AI có tính xuyên biên giới.

Vì sao cần tổ chức quốc tế về AI?

Bởi AI hoạt động xuyên biên giới và những tác động của công nghệ không dừng lại trong phạm vi một quốc gia. Gates cho rằng cần một cơ chế hợp tác toàn cầu tương tự một số mô hình quốc tế đã được sử dụng trong hàng không, kiểm soát vũ khí hạt nhân và bảo vệ môi trường.