Xạ can – Vị thuốc quý trị ho, viêm họng trong Đông y: Công dụng, bài thuốc và lưu ý khi dùng

Xạ can – vị thuốc vừa đẹp về hình dáng, vừa quý về giá trị y học

Trong tự nhiên, không nhiều loài cây hội tụ được cả vẻ đẹp hình thái lẫn giá trị dược liệu như cây rẻ quạt. Với những bông hoa sáu cánh màu vàng cam điểm đốm tía, loài cây này không chỉ mang ý nghĩa biểu trưng cho sự sinh sôi, phát triển mà còn là một vị thuốc Đông y lâu đời mang tên Xạ can, được sử dụng phổ biến trong điều trị các bệnh liên quan đến hầu họng và đường hô hấp.

Theo y học cổ truyền, Xạ can là vị thuốc có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm và khử đờm, đặc biệt hiệu quả với các chứng viêm họng, ho kéo dài, bạch hầu và sưng đau vùng cổ họng.

1. Đặc điểm thực vật của cây Xạ can

1.1. Mô tả hình thái

Xạ can là cây thân thảo sống lâu năm, có thân rễ phát triển mạnh, bò ngang dưới mặt đất. Thân cây mảnh, lá mọc thẳng đứng, chiều cao có thể đạt tới 1m.

Lá Xạ can hình mác dài, bản hẹp, có bẹ, mọc xếp sít nhau thành hai dãy như nan quạt. Lá dài khoảng 20–40cm, rộng 15–20mm, gân song song, tạo hình dáng rất đặc trưng.

Hoa mọc thành cụm, cuống dài từ 20–40cm. Cánh hoa màu vàng cam, trên có đốm tía, bao hoa dài khoảng 6cm. Quả nang hình trứng, có ba van, chứa nhiều hạt nhỏ màu xanh đen, bóng.

1.2. Phân bố

Xạ can sinh trưởng tốt ở khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. Cây phân bố nhiều tại các quốc gia châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Triều Tiên, Lào.

Tại Việt Nam, Xạ can được trồng và mọc hoang ở nhiều địa phương như Hà Nội, Ninh Bình, Hòa Bình, Lào Cai, Huế, TP.HCM và Cần Thơ. Cây dễ trồng, thường được nhân giống bằng cách tách mầm từ cây mẹ, thời điểm trồng thích hợp nhất là mùa xuân.

2. Bộ phận dùng – thu hái – chế biến

2.1. Bộ phận dùng

Thân rễ (còn gọi là củ Xạ can) là bộ phận chính được dùng làm thuốc. Thân rễ cong queo, có đốt ngắn, màu vàng nhạt hoặc vàng nâu, ruột trắng, cứng, có mùi thơm nhẹ.

2.2. Thu hái

Thời điểm thu hoạch tốt nhất là vào mùa xuân hoặc mùa thu. Dược liệu đạt chất lượng phải chắc, không mốc, không thâm đen, không xốp.

2.3. Chế biến

Theo Trung y, thân rễ Xạ can sau khi thu hái được ngâm nước vo gạo qua đêm, sau đó nấu với lá tre khoảng ba giờ rồi phơi khô.

Theo kinh nghiệm dân gian Việt Nam, Xạ can có thể dùng tươi để giã với muối ngậm trị viêm họng hoặc bào mỏng, phơi khô để tán bột hoặc sắc uống.

2.4. Bảo quản

Dược liệu cần được bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc và mối mọt.

3. Thành phần hóa học

Các nghiên cứu cho thấy thân rễ Xạ can chứa nhiều hoạt chất sinh học quan trọng như Iridin, Irigenin, Tectorigenin, Tectoridin, Belamcanidin, Irisflorentin và Noririsflorentin. Đây là nền tảng cho các tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn và long đờm của vị thuốc này.

4. Tác dụng dược lý nổi bật của Xạ can

Xạ can đã được ghi nhận nhiều tác dụng dược lý quan trọng:

• Kháng vi sinh, ức chế liên cầu khuẩn, khuẩn bạch hầu và thương hàn
• Kháng viêm, giảm sưng đau
• Giải nhiệt, hạ sốt
• Tăng tiết nước bọt, hỗ trợ điều hòa nội tiết
• Khử đờm, cải thiện hô hấp

5. Công dụng trong điều trị

Theo Đông y, Xạ can có vị đắng, tính hàn, quy vào kinh Can và Phế, thường được dùng để:

• Trị viêm họng, đau họng, khản tiếng
• Chữa ho, long đờm
• Điều trị bạch hầu, viêm hạch, lao hạch
• Giải độc, tiêu mụn nhọt
• Hỗ trợ điều trị phù thũng, lợi niệu

Liều dùng thông thường từ 3–6g mỗi ngày.

6. Một số bài thuốc tiêu biểu từ Xạ can

Nhiều bài thuốc cổ truyền sử dụng Xạ can để chữa ho, tắc họng, báng bụng, viêm họng cấp và bạch hầu. Tiêu biểu như bài Xạ Can Ma Hoàng Thang trong Kim Quỹ Yếu Lược hay các phương thuốc dân gian dùng Xạ can tươi giã lấy nước uống để thông tiện và giải độc.

7. Lưu ý khi sử dụng Xạ can

Xạ can có tính lạnh, không phù hợp với người tạng hàn, cơ thể suy nhược hoặc hay tiêu chảy. Không nên dùng kéo dài hoặc lạm dụng liều cao. Phụ nữ mang thai và người có bệnh lý gan tỳ nên thận trọng, tốt nhất cần tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi sử dụng.

Một số câu hỏi về thảo dược xạ can