Uống 2–3 tách cà phê mỗi ngày có thể liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn, nhưng decaf thì sao?

Cà phê từ lâu đã được nghiên cứu không chỉ vì khả năng giúp tỉnh táo mà còn bởi những tác động tiềm tàng đối với sức khỏe não bộ. Một nghiên cứu quy mô lớn được công bố trên JAMA năm 2026 tiếp tục thu hút sự chú ý khi phát hiện rằng những người uống nhiều cà phê có caffeine có nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ thấp hơn so với nhóm uống ít nhất.

Đáng chú ý, kết quả không xuất hiện tương tự ở cà phê không chứa caffeine. Điều này khiến một câu hỏi được đặt ra: liệu caffeine có phải là một trong những thành phần đóng vai trò quan trọng trong mối liên hệ giữa cà phê và sức khỏe nhận thức?

Nghiên cứu không chứng minh rằng uống cà phê có thể ngăn ngừa hoặc điều trị chứng sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, dữ liệu dài hạn trên hơn 131.000 người cung cấp thêm một bằng chứng đáng chú ý về mối liên hệ giữa thói quen tiêu thụ caffeine và sức khỏe nhận thức.

Nghiên cứu theo dõi hơn 131.000 người trong tối đa 43 năm

Nghiên cứu được thực hiện dựa trên dữ liệu từ hai đoàn hệ sức khỏe lớn tại Mỹ gồm Nurses’ Health Study (NHS) và Health Professionals Follow-up Study (HPFS).

Tổng cộng 131.821 người được đưa vào phân tích. Trong đó, nhóm NHS gồm 86.606 phụ nữ và nhóm HPFS gồm 45.215 nam giới. Những người tham gia không mắc ung thư, bệnh Parkinson hoặc chứng sa sút trí tuệ tại thời điểm bắt đầu được đưa vào phân tích.

Các nhà nghiên cứu theo dõi tình trạng sức khỏe và chế độ ăn uống của họ trong thời gian rất dài, lên tới 43 năm. Thời gian theo dõi trung vị là 36,8 năm.

Trong toàn bộ giai đoạn theo dõi, có 11.033 trường hợp sa sút trí tuệ mới được ghi nhận.

Điểm đáng chú ý là các nhà nghiên cứu không chỉ xem xét lượng cà phê nói chung mà còn tách riêng:

• Cà phê có caffeine.
• Cà phê không caffeine.
• Trà có caffeine.
• Tổng lượng caffeine tiêu thụ.

Cách phân loại này giúp nghiên cứu trả lời một câu hỏi quan trọng: liệu lợi ích quan sát được đến từ bản thân cà phê hay có thể liên quan nhiều hơn đến caffeine?

Nhóm uống nhiều cà phê có caffeine có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn

Khi chia người tham gia thành các nhóm dựa trên lượng cà phê có caffeine tiêu thụ, nhóm có mức tiêu thụ cao nhất có kết quả đáng chú ý.

Sau khi điều chỉnh nhiều yếu tố liên quan, nhóm thuộc nhóm 25% tiêu thụ cà phê có caffeine cao nhất có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn khoảng 18% so với nhóm 25% tiêu thụ thấp nhất.

Cụ thể, tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ được tính toán ở nhóm tiêu thụ thấp nhất là khoảng 330 trường hợp trên 100.000 người-năm, trong khi nhóm tiêu thụ cao nhất là khoảng 141 trường hợp trên 100.000 người-năm.

Mô hình thống kê sau điều chỉnh cho thấy hazard ratio ở nhóm tiêu thụ cao nhất so với thấp nhất là 0,82, với khoảng tin cậy 95% từ 0,76 đến 0,89.

Nói cách khác, dữ liệu cho thấy mối liên hệ nghịch chiều giữa lượng cà phê có caffeine và nguy cơ sa sút trí tuệ.

Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý rằng đây là nghiên cứu quan sát, không phải thử nghiệm lâm sàng trong đó các nhà nghiên cứu chỉ định một nhóm phải uống cà phê và nhóm khác không uống. Vì vậy, kết quả chỉ cho thấy mối liên hệ thống kê chứ chưa thể khẳng định cà phê là nguyên nhân trực tiếp làm giảm nguy cơ sa sút trí tuệ.

2–3 tách cà phê mỗi ngày là mức nổi bật trong phân tích

Một trong những điểm được quan tâm nhất của nghiên cứu là phân tích liều lượng.

Các nhà nghiên cứu nhận thấy mối liên hệ thuận lợi nhất với nguy cơ sa sút trí tuệ xuất hiện ở mức khoảng 2–3 tách cà phê có caffeine mỗi ngày.

Nghiên cứu định nghĩa một tách là khoảng 8 ounce, tương đương 237 ml. Đây là điểm cần lưu ý khi so sánh với thói quen uống cà phê tại Việt Nam, bởi kích thước ly cà phê có thể rất khác nhau. Một ly cà phê lớn tại quán không nhất thiết tương đương một khẩu phần 237 ml được sử dụng trong nghiên cứu.

Vì vậy, không nên hiểu kết quả theo cách đơn giản rằng “càng uống nhiều cà phê càng tốt cho não”.

Thực tế, nghiên cứu cho thấy mối liên hệ nổi bật nhất nằm ở mức tiêu thụ vừa phải, thay vì đưa ra bằng chứng rằng việc liên tục tăng lượng caffeine sẽ tiếp tục mang lại lợi ích.

Trà có caffeine cũng cho kết quả tương tự

Không chỉ cà phê, trà có caffeine cũng được phát hiện có mối liên hệ với nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn.

Trong nghiên cứu, nhóm có mức tiêu thụ trà cao hơn có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn nhóm tiêu thụ thấp nhất. Khi so sánh nhóm tiêu thụ cao nhất với thấp nhất, hazard ratio là khoảng 0,86.

Phân tích liều lượng cho thấy mức tiêu thụ khoảng 1–2 tách trà có caffeine mỗi ngày nằm trong khoảng có sự khác biệt rõ hơn về nguy cơ và suy giảm nhận thức.

Điều này khiến các nhà nghiên cứu chú ý đến khả năng caffeine có thể đóng vai trò trong mối liên hệ giữa đồ uống chứa caffeine và sức khỏe não bộ.

Tuy nhiên, trà và cà phê chứa rất nhiều hợp chất khác nhau. Vì vậy, chưa thể kết luận caffeine là yếu tố duy nhất chịu trách nhiệm.

Cà phê decaf lại không cho thấy lợi ích tương tự

Đây có lẽ là phát hiện đáng chú ý nhất của nghiên cứu.

Nếu chỉ nhìn vào những nghiên cứu trước đây, người đọc có thể nghĩ rằng “cà phê” nói chung có thể liên quan đến sức khỏe nhận thức tốt hơn. Nhưng khi các nhà nghiên cứu tách cà phê có caffeine và cà phê không caffeine thành hai nhóm riêng biệt, kết quả trở nên khác nhau.

Cà phê không caffeine không có mối liên hệ đáng kể với nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn.

Phân tích về chức năng nhận thức cũng không cho thấy bằng chứng rằng việc uống nhiều cà phê decaf mang lại lợi thế tương tự như cà phê có caffeine.

Điều này không có nghĩa cà phê decaf gây hại cho não.

Nó chỉ có nghĩa rằng trong tập dữ liệu và phương pháp phân tích của nghiên cứu, các nhà nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ giảm nguy cơ sa sút trí tuệ rõ ràng đối với cà phê không caffeine.

Sự khác biệt này đặc biệt quan trọng vì nó mở ra giả thuyết rằng caffeine có thể là một trong những thành phần góp phần vào mối liên hệ quan sát được.

Người uống cà phê có caffeine cũng ít báo cáo suy giảm nhận thức hơn

Nghiên cứu không chỉ xem xét chẩn đoán sa sút trí tuệ.

Các nhà khoa học còn đánh giá tình trạng suy giảm nhận thức chủ quan, tức là mức độ người tham gia cảm nhận khả năng ghi nhớ hoặc suy nghĩ của bản thân đang giảm sút.

Ở nhóm uống nhiều cà phê có caffeine nhất, tỷ lệ suy giảm nhận thức chủ quan được ghi nhận là khoảng 7,8%, so với 9,5% ở nhóm thấp nhất.

Sau điều chỉnh, tỷ lệ hiện mắc suy giảm nhận thức chủ quan ở nhóm cao nhất thấp hơn nhóm thấp nhất với prevalence ratio khoảng 0,85.

Ở nhóm NHS, các nhà nghiên cứu cũng thực hiện những bài kiểm tra nhận thức khách quan qua điện thoại, bao gồm bài đánh giá trạng thái nhận thức và các chỉ số nhận thức tổng thể.

Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ nhiều cà phê có caffeine có điểm số tốt hơn ở một số thước đo. Tuy nhiên, không phải mọi chỉ số đều đạt ý nghĩa thống kê.

Điều này cho thấy tác động quan sát được, nếu có, không phải là một sự thay đổi lớn về năng lực nhận thức mà có xu hướng ở mức khiêm tốn.

Caffeine có thể là yếu tố quan trọng, nhưng chưa thể kết luận

Các tác giả nghiên cứu cho rằng kết quả làm tăng khả năng caffeine có thể là một yếu tố góp phần vào tác dụng bảo vệ thần kinh được quan sát thấy.

Tuy nhiên, chính nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng cần thêm nghiên cứu để xác định thành phần nào thực sự có vai trò và thông qua cơ chế sinh học nào.

Đây là điểm rất quan trọng khi diễn giải kết quả.

Cà phê không chỉ chứa caffeine. Trong cà phê còn có nhiều hợp chất sinh học khác. Trà cũng chứa caffeine cùng nhiều hợp chất thực vật khác.

Vì vậy, việc cà phê có caffeine cho kết quả khác với decaf không tự động chứng minh rằng caffeine là nguyên nhân duy nhất.

Có thể tồn tại những yếu tố khác liên quan đến thói quen uống cà phê, lối sống, chế độ ăn uống hoặc đặc điểm của những người thường xuyên tiêu thụ caffeine.

Không nên biến kết quả nghiên cứu thành “thuốc chống mất trí nhớ”

Một tiêu đề kiểu “uống cà phê để ngăn ngừa mất trí nhớ” có thể khiến người đọc hiểu quá mức so với bằng chứng thực tế.

Nghiên cứu này không chứng minh rằng cà phê có thể ngăn ngừa bệnh Alzheimer hoặc điều trị chứng sa sút trí tuệ.

Các nhà nghiên cứu theo dõi thói quen tiêu thụ đồ uống và quan sát kết quả sức khỏe theo thời gian. Đây là thiết kế nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu, rất hữu ích để phát hiện mối liên hệ dài hạn nhưng không thể xác lập quan hệ nhân quả chắc chắn như một thử nghiệm can thiệp được thiết kế riêng cho câu hỏi đó.

Ngoài ra, những người uống nhiều cà phê và những người uống ít cà phê có thể khác nhau về nhiều khía cạnh.

Dù các mô hình thống kê đã điều chỉnh nhiều yếu tố gây nhiễu, vẫn có khả năng tồn tại những yếu tố chưa được đo lường hoặc chưa được loại bỏ hoàn toàn.

Do đó, cách diễn giải thận trọng nhất là:

Uống cà phê có caffeine ở mức vừa phải có liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn trong nghiên cứu này, nhưng chưa thể nói rằng cà phê trực tiếp ngăn ngừa chứng sa sút trí tuệ.

Vậy người không uống cà phê có cần bắt đầu uống?

Không nhất thiết.

Nếu một người không thích cà phê hoặc không dung nạp caffeine, nghiên cứu này không cung cấp cơ sở để khuyến nghị họ bắt đầu uống cà phê chỉ nhằm phòng ngừa sa sút trí tuệ.

Tương tự, người đang uống cà phê cũng không nên tự động tăng lượng tiêu thụ với mục tiêu “bảo vệ não”.

Sức khỏe nhận thức chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố trong thời gian dài, bao gồm tuổi tác, sức khỏe tim mạch, hoạt động thể chất, giấc ngủ, chế độ ăn uống, hút thuốc, rượu bia và nhiều yếu tố khác.

Cà phê, nếu có vai trò, chỉ nên được xem là một phần trong bức tranh rộng hơn.

Người nhạy cảm với caffeine cần đặc biệt lưu ý

Caffeine có thể gây tác động khác nhau ở từng người. Một số người có thể cảm thấy tỉnh táo hơn sau khi uống, trong khi người khác có thể gặp khó ngủ, bồn chồn hoặc tim đập nhanh.

Do đó, việc uống cà phê vào cuối ngày có thể không phù hợp với người nhạy cảm với caffeine hoặc đang gặp vấn đề về giấc ngủ.

Đây cũng là lý do không nên đơn giản hóa kết quả nghiên cứu thành một công thức cố định cho tất cả mọi người.

Một người có thể uống 2 tách cà phê mỗi ngày mà không gặp vấn đề gì, trong khi người khác có thể cảm thấy khó chịu với lượng caffeine thấp hơn nhiều.

Điều quan trọng nhất: nhìn cà phê trong bức tranh sức khỏe tổng thể

Nghiên cứu trên JAMA mang lại một dữ liệu đáng chú ý: cà phê có caffeine và trà có caffeine có mối liên hệ với nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn, trong khi cà phê decaf không cho thấy mối liên hệ tương tự.

Mức tiêu thụ khoảng 2–3 tách cà phê có caffeine hoặc 1–2 tách trà mỗi ngày là khoảng được ghi nhận có sự khác biệt rõ hơn trong phân tích.

Nhưng điều đó không biến cà phê thành một phương pháp điều trị hay thuốc phòng ngừa bệnh Alzheimer.

Điểm đáng giá nhất của nghiên cứu có lẽ nằm ở câu hỏi mà nó mở ra: nếu caffeine thực sự đóng vai trò trong sức khỏe nhận thức, cơ chế nào đứng phía sau và liệu thành phần nào khác trong cà phê cũng tham gia vào quá trình này?

Các tác giả cho rằng cần thêm nghiên cứu để trả lời những câu hỏi đó.

Trong khi chờ đợi các thử nghiệm và nghiên cứu cơ chế sâu hơn, người đọc có thể xem kết quả này như một bằng chứng khoa học bổ sung về mối quan hệ giữa thói quen uống cà phê, caffeine và sức khỏe não bộ, thay vì coi đây là lời khuyên phải uống cà phê để phòng ngừa sa sút trí tuệ.

Nguồn tham khảo

• Zhang Y, Liu Y, Li Y và cộng sự. Coffee and Tea Intake, Dementia Risk, and Cognitive Function. JAMA. 2026;335(11):961–974.
• PubMed: nghiên cứu đoàn hệ về cà phê, trà, caffeine và nguy cơ sa sút trí tuệ.

Lưu ý: Nội dung mang tính thông tin, không thay thế tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Người có bệnh lý tim mạch, rối loạn giấc ngủ, nhạy cảm với caffeine hoặc đang sử dụng thuốc nên trao đổi với chuyên gia y tế về lượng caffeine phù hợp.

Uống 2–3 tách cà phê mỗi ngày có giúp ngăn ngừa mất trí nhớ không?

Trả lời: Chưa thể khẳng định.

Nghiên cứu trên 131.821 người cho thấy nhóm tiêu thụ nhiều cà phê có caffeine có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn khoảng 18% so với nhóm tiêu thụ thấp nhất. Mức liên hệ nổi bật nhất được quan sát ở khoảng 2–3 tách cà phê có caffeine mỗi ngày.

Tuy nhiên, đây là mối liên hệ trong một nghiên cứu quan sát, không phải bằng chứng cho thấy cà phê trực tiếp ngăn ngừa sa sút trí tuệ.

Cà phê không caffeine có tác dụng tương tự không?

Trả lời: Nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ đáng kể giữa cà phê decaf và nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn.

Đây là một trong những phát hiện đáng chú ý vì nó khác với kết quả của cà phê có caffeine. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa cà phê decaf có hại cho não. Nó chỉ cho thấy nghiên cứu chưa tìm thấy mối liên hệ bảo vệ tương tự.

Trà có caffeine thì sao?

Trả lời: Trà có caffeine cũng cho thấy mối liên hệ với nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn.

Trong nghiên cứu, nhóm tiêu thụ trà cao nhất có nguy cơ thấp hơn nhóm tiêu thụ thấp nhất, với mức khác biệt đáng chú ý hơn ở khoảng 1–2 tách trà mỗi ngày.

Tuy nhiên, tương tự cà phê, đây vẫn là bằng chứng quan sát và không chứng minh rằng trà trực tiếp phòng ngừa sa sút trí tuệ.

Có nên uống thật nhiều cà phê để bảo vệ não?

Trả lời: Không nên suy luận như vậy từ nghiên cứu.

Kết quả nổi bật nhất được quan sát ở mức tiêu thụ vừa phải, khoảng 2–3 tách cà phê có caffeine mỗi ngày. Nghiên cứu không đưa ra bằng chứng rằng việc liên tục tăng lượng caffeine sẽ tạo ra lợi ích tương ứng.

Ngoài ra, khả năng dung nạp caffeine khác nhau giữa từng người và uống quá nhiều có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ hoặc gây các triệu chứng không mong muốn ở một số người.