Tòa án Tối cao Mỹ xem xét vụ sa thải Lisa Cook: Phép thử lịch sử đối với tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang

Tòa án Tối cao Hoa Kỳ trong tuần này sẽ bước vào một trong những vụ việc nhạy cảm nhất liên quan đến hệ thống tài chính – tiền tệ quốc gia trong nhiều thập kỷ: tranh chấp xoay quanh nỗ lực của cựu Tổng thống Donald Trump nhằm sa thải Thống đốc Cục Dự trữ Liên bang (Fed) Lisa Cook. Không chỉ dừng lại ở số phận của một cá nhân, vụ án còn được giới pháp lý, kinh tế và thị trường xem là phép thử trực diện đối với tính độc lập của ngân hàng trung ương Mỹ.

Theo kế hoạch, các thẩm phán Tòa án Tối cao sẽ nghe phần tranh luận miệng vào thứ Tư, tập trung vào việc liệu Tổng thống có quyền sa thải một Thống đốc Fed hay không, cũng như ranh giới pháp lý của khái niệm “vì lý do chính đáng” được quy định trong Đạo luật Dự trữ Liên bang. Đây là vấn đề chưa từng được kiểm chứng trong thực tế, bởi kể từ khi Fed được thành lập năm 1913, chưa có tổng thống nào trực tiếp sa thải một thành viên hội đồng quản trị của ngân hàng trung ương.

Nguồn cơn vụ việc bắt đầu từ tháng 8, khi ông Trump thông qua một bài đăng trên mạng xã hội tuyên bố sa thải bà Lisa Cook, với cáo buộc bà có hành vi gian lận thế chấp. Bà Cook, người phụ nữ da đen đầu tiên giữ cương vị Thống đốc Fed và được Tổng thống Joe Biden bổ nhiệm, đã bác bỏ hoàn toàn các cáo buộc, đồng thời đệ đơn kiện, cho rằng hành động của ông Trump vi phạm luật liên bang. Lập luận trung tâm của bà Cook là: luật chỉ cho phép sa thải các Thống đốc Fed khi có “lý do chính đáng”, chứ không phải dựa trên quyết định tùy tiện mang động cơ chính trị.

Câu hỏi lớn được đặt ra trước Tòa án Tối cao là liệu một tòa án có đa số thẩm phán theo khuynh hướng bảo thủ có tiếp tục bảo vệ nguyên tắc độc lập của Fed hay không. Trong nhiều thập kỷ, các đời tổng thống Mỹ, dù thuộc đảng nào, đều tránh can thiệp trực tiếp vào nhân sự và quyết định chính sách tiền tệ của Fed, bởi đây được xem là nền tảng giúp ngân hàng trung ương thiết lập lãi suất dựa trên lợi ích dài hạn của nền kinh tế và thị trường lao động, thay vì chu kỳ chính trị ngắn hạn.

Thực tế, vào cuối tháng 5 năm ngoái, chính Tòa án Tối cao đã phát tín hiệu quan trọng khi cho rằng các thành viên hội đồng quản trị Fed, bao gồm cả Chủ tịch Jerome Powell, được bảo vệ khỏi việc bị tổng thống sa thải. Trong phán quyết đó, dù cho phép sa thải các thành viên của một số cơ quan liên bang khác như Ủy ban Quan hệ Lao động Quốc gia, các thẩm phán lại nhấn mạnh Fed là một “thực thể bán tư nhân có cấu trúc độc đáo” và có “truyền thống lịch sử riêng biệt”.

Tuy nhiên, bức tranh pháp lý trở nên phức tạp hơn khi chỉ một tháng trước, Tòa án Tối cao đã nghe tranh luận trong một vụ kiện khác liên quan đến nỗ lực của ông Trump nhằm loại bỏ bà Rebecca Slaughter khỏi Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC). Trong vụ việc đó, tòa phát tín hiệu có thể ra phán quyết với tỷ lệ 6-3 nghiêng về phe bảo thủ, qua đó bác bỏ đạo luật hạn chế quyền sa thải thành viên FTC của tổng thống. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng Fed, dù có vị thế đặc biệt, cũng có thể trở thành mục tiêu tiếp theo.

Về mặt pháp lý, Điều 10 của Đạo luật Dự trữ Liên bang quy định rõ rằng mỗi Thống đốc Fed có nhiệm kỳ 14 năm và chỉ có thể bị bãi nhiệm sớm hơn “vì lý do chính đáng” bởi tổng thống. Tuy nhiên, luật không định nghĩa chi tiết thế nào là “lý do chính đáng”. Theo các tiền lệ pháp lý, thuật ngữ này thường được hiểu là kém hiệu quả trong công việc, sao nhãng nhiệm vụ hoặc có hành vi sai trái nghiêm trọng. Chính các tiêu chí mơ hồ này sẽ là trọng tâm phân tích của Tòa án Tối cao trong phiên tranh luận.

Luật sư của bà Cook nhấn mạnh rằng cần tồn tại một cơ chế “kiểm soát có ý nghĩa” đối với quyền sa thải của tổng thống. Nếu không, bất kỳ tổng thống nào trong tương lai cũng có thể loại bỏ một Thống đốc Fed chỉ dựa trên những cáo buộc chưa được kiểm chứng, đe dọa trực tiếp đến sự ổn định và uy tín của chính sách tiền tệ Mỹ.

Trước đó, Thẩm phán Tòa án Quận Hoa Kỳ Jia Cobb đã chặn đứng nỗ lực sa thải bà Cook, cho rằng cáo buộc gian lận thế chấp không đáp ứng tiêu chuẩn “có lý do chính đáng”. Phán quyết này sau đó cũng được Tòa Phúc thẩm Liên bang khu vực Quận Columbia giữ nguyên với tỷ lệ 2-1. Phiên điều trần sắp tới tại Tòa án Tối cao chủ yếu xoay quanh câu hỏi kỹ thuật: có nên tạm dừng phán quyết của thẩm phán Cobb, cho phép việc sa thải có hiệu lực, hay tiếp tục duy trì hiện trạng trong khi vụ kiện gốc vẫn được xét xử.

Vụ kiện diễn ra trong bối cảnh ông Trump gia tăng sức ép buộc Fed giảm lãi suất. Các luật sư của bà Cook cho rằng cáo buộc gian lận chỉ là cái cớ, còn động cơ thực sự là quan điểm chính sách tiền tệ độc lập của bà. Năm ngoái, ông Trump cũng liên tục công kích Chủ tịch Fed Jerome Powell, yêu cầu hạ lãi suất mạnh tay hơn. Đáng chú ý, Bộ Tư pháp Mỹ còn mở cuộc điều tra hình sự đối với ông Powell liên quan đến lời khai trước Thượng viện về dự án cải tạo trụ sở Fed.

Trong một động thái hiếm hoi cho thấy tầm quan trọng đặc biệt của vụ án, Chủ tịch Powell dự kiến sẽ trực tiếp xuất hiện tại phiên tranh luận miệng, cùng với sự ủng hộ công khai từ toàn bộ ban lãnh đạo Fed và nhiều cựu quan chức, nhà kinh tế hàng đầu. Phiên tranh luận diễn ra chỉ một tuần trước cuộc họp chính sách tiền tệ tiếp theo của Fed vào ngày 28 tháng 1, thời điểm thị trường kỳ vọng ngân hàng trung ương sẽ giữ nguyên lãi suất sau ba lần cắt giảm trước đó.