Thổ Nhĩ Kỳ đối mặt nguy cơ mất vị thế thị trường mới nổi sau bê bối thao túng cổ phiếu

Thị trường chứng khoán Thổ Nhĩ Kỳ đang đối mặt với áp lực mới sau bê bối thao túng giá cổ phiếu và những vấn đề liên quan đến tính minh bạch của hoạt động giao dịch. Ngày 15/10, MSCI, nhà cung cấp các bộ chỉ số chứng khoán được nhiều nhà đầu tư tổ chức trên thế giới sử dụng, thông báo tạm dừng một số thay đổi liên quan đến chứng khoán Thổ Nhĩ Kỳ, với lý do lo ngại về độ tin cậy của tỷ lệ cổ phiếu lưu hành tự do và tính toàn vẹn của thị trường.

Động thái này có thể ảnh hưởng đến khả năng thu hút dòng vốn quốc tế của các doanh nghiệp niêm yết tại Thổ Nhĩ Kỳ. MSCI cho biết nếu không ghi nhận tiến triển đáng kể vào tháng 6/2027, tổ chức này có thể xem xét tham vấn về việc chuyển Thổ Nhĩ Kỳ từ nhóm thị trường mới nổi sang thị trường cận biên hoặc thị trường độc lập.

Thông báo được đưa ra sau nhiều tháng thị trường trong nước chịu tác động từ những cáo buộc về việc các công ty quản lý đầu tư tập trung mua cổ phiếu của những doanh nghiệp có quy mô nhỏ, thanh khoản thấp và tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng hạn chế. Những giao dịch này bị nghi ngờ đã góp phần đẩy giá cổ phiếu lên mức không phản ánh đầy đủ tình hình tài chính và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

Cuộc khủng hoảng sau đó lan sang lĩnh vực quản lý quỹ. Một số quỹ gặp khó khăn trong việc đáp ứng yêu cầu rút vốn, trong khi nhà đầu tư phải đối mặt với các khoản thua lỗ lớn. Cơ quan quản lý thị trường vốn Thổ Nhĩ Kỳ đã can thiệp, yêu cầu thanh lý 131 quỹ thuộc danh mục quản lý của bảy công ty.

Diễn biến này không chỉ đặt ra câu hỏi về hoạt động giám sát thị trường trong nước mà còn khiến các nhà đầu tư quốc tế quan tâm đến mức độ minh bạch của cơ cấu sở hữu, khả năng giao dịch thực tế và độ tin cậy của các chỉ số chứng khoán Thổ Nhĩ Kỳ.

Bê bối thao túng giá bắt đầu từ những cổ phiếu thanh khoản thấp

Theo nội dung được công bố, các cáo buộc về thao túng thị trường nổi lên trong quý IV/2025, khi xuất hiện nghi vấn một số công ty quản lý đầu tư đổ vốn vào những cổ phiếu vốn hóa nhỏ, có lượng cổ phiếu lưu hành tự do thấp và khả năng giao dịch hạn chế.

Đây là nhóm cổ phiếu dễ bị tác động khi một lượng vốn tương đối lớn tập trung vào một số mã nhất định. Khi số lượng cổ phiếu thực sự sẵn sàng giao dịch trên thị trường không nhiều, lực mua tăng đột biến có thể đẩy giá lên nhanh chóng. Tuy nhiên, mức tăng đó chưa chắc phản ánh sự cải thiện tương ứng về doanh thu, lợi nhuận hoặc triển vọng kinh doanh của doanh nghiệp.

Ủy ban Thị trường Vốn Thổ Nhĩ Kỳ (SPK) cho biết các khoản đầu tư vào một số cổ phiếu liên quan không thể được giải thích bằng thực tế kinh tế hoặc những yếu tố tài chính cơ bản của các doanh nghiệp tương ứng.

Nhận định này làm gia tăng lo ngại về khả năng giá cổ phiếu bị tác động bởi hoạt động giao dịch thiếu minh bạch, thay vì chỉ được quyết định bởi cung cầu dựa trên thông tin doanh nghiệp.

Cần lưu ý rằng những nghi vấn về thao túng không đồng nghĩa mọi giao dịch hoặc mọi quỹ có liên quan đều đã bị kết luận vi phạm. Việc xác định trách nhiệm cụ thể cần dựa trên kết quả điều tra, bằng chứng giao dịch và quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Dù vậy, khi những nghi vấn xuất hiện trên diện rộng, thị trường có thể phản ứng trước cả khi quá trình xác minh hoàn tất. Nhà đầu tư thường yêu cầu mức bù đắp rủi ro cao hơn, giảm tỷ trọng nắm giữ các cổ phiếu khó định giá và thận trọng hơn với những doanh nghiệp có cơ cấu sở hữu thiếu minh bạch.

Đối với thị trường Thổ Nhĩ Kỳ, vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn bởi tỷ lệ cổ phiếu lưu hành tự do là một yếu tố quan trọng trong việc xác định khả năng đầu tư và trọng số của doanh nghiệp trong nhiều bộ chỉ số quốc tế.

131 quỹ đầu tư bị yêu cầu thanh lý, thị trường chịu sức ép lớn

Khủng hoảng trở nên nghiêm trọng hơn trong tháng 9, khi các vấn đề liên quan đến hoạt động của những quỹ đầu tư bắt đầu bộc lộ rõ.

Pusula Portföy là công ty quản lý tài sản đầu tiên thông báo về tình trạng vỡ nợ quỹ trong diễn biến được đề cập. Trong những ngày tiếp theo, đối thủ Tera Portföy cũng cho biết hai quỹ do công ty quản lý đã rơi vào tình trạng tương tự.

Những thông tin này làm gia tăng áp lực rút vốn và khiến nhà đầu tư lo ngại về khả năng thanh khoản của các danh mục đầu tư. Khi một quỹ nắm giữ nhiều cổ phiếu ít được giao dịch, việc bán tài sản để đáp ứng yêu cầu rút tiền có thể trở nên khó khăn. Nếu nhiều quỹ cùng phải bán trong một khoảng thời gian ngắn, áp lực cung có thể khiến giá cổ phiếu giảm sâu hơn.

Chỉ số BIST 100, đại diện cho nhóm cổ phiếu quan trọng trên thị trường chứng khoán Thổ Nhĩ Kỳ, đã giảm 16,7% trong tháng 9 theo số liệu được nêu trong bài viết nguồn.

Trước tình hình này, SPK đã yêu cầu thanh lý 131 quỹ thuộc danh mục quản lý của bảy công ty. Tổng tài sản của các quỹ nằm trong diện thanh lý được ước tính khoảng 1.000 tỷ lira Thổ Nhĩ Kỳ, tương đương khoảng 20,2 tỷ USD theo tỷ giá tại thời điểm được đề cập.

Quy mô tài sản này cho thấy mức độ đáng kể của vấn đề đối với hệ thống quản lý đầu tư trong nước. Tuy nhiên, tổng tài sản của các quỹ bị thanh lý không đồng nghĩa toàn bộ số tiền đó đã bị mất. Giá trị tài sản cuối cùng phụ thuộc vào danh mục nắm giữ, giá bán thực tế, nghĩa vụ tài chính và quá trình xử lý của cơ quan quản lý.

Ngày 21/9, Sở Giao dịch chứng khoán Istanbul (Borsa Istanbul) thông báo hàng chục cổ phiếu nằm trong tâm điểm của vụ việc sẽ bị loại khỏi chỉ số BIST 100 từ đầu tháng 10.

Động thái này nhằm phản ánh những thay đổi trong điều kiện thị trường và cơ cấu các cổ phiếu đủ tiêu chuẩn tham gia chỉ số. Tuy nhiên, việc loại cổ phiếu khỏi một chỉ số cũng có thể làm gia tăng áp lực bán đối với những mã đang được các quỹ đầu tư theo dõi hoặc sử dụng làm cơ sở phân bổ danh mục.

Vì sao MSCI đặc biệt quan tâm đến tỷ lệ cổ phiếu lưu hành tự do?

Một trong những trọng tâm trong cảnh báo của MSCI là độ tin cậy của tỷ lệ cổ phiếu lưu hành tự do, thường được gọi là free float.

Chỉ số này phản ánh lượng cổ phiếu thực sự có khả năng giao dịch trên thị trường, sau khi loại trừ những phần sở hữu thường không được xem là sẵn sàng giao dịch, chẳng hạn cổ phần do cổ đông chiến lược hoặc một số nhóm cổ đông dài hạn nắm giữ.

Free float có ý nghĩa quan trọng vì tổng số cổ phiếu đã phát hành không đồng nghĩa với số cổ phiếu mà nhà đầu tư có thể mua bán dễ dàng. Một doanh nghiệp có lượng cổ phiếu phát hành lớn nhưng phần lớn tập trung trong tay một số cổ đông có thể có thanh khoản thực tế thấp hơn nhiều so với quy mô vốn hóa thể hiện trên thị trường.

Nếu tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng được ước tính không chính xác, giá trị vốn hóa điều chỉnh theo free float cũng có thể bị sai lệch. Điều này ảnh hưởng đến việc xác định trọng số của doanh nghiệp trong các chỉ số chứng khoán.

Trong trường hợp một số cổ phiếu được giao dịch phối hợp thông qua những quỹ có mối liên hệ chặt chẽ với doanh nghiệp niêm yết, MSCI lo ngại rằng dữ liệu về lượng cổ phiếu thực sự sẵn sàng giao dịch có thể không phản ánh đúng điều kiện thị trường.

Đối với nhà đầu tư quốc tế, đây không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật. Các quỹ mô phỏng chỉ số cần dựa vào dữ liệu đáng tin cậy để phân bổ vốn. Nếu tỷ trọng cổ phiếu được tính toán dựa trên thông tin sở hữu thiếu chính xác, khả năng thực hiện giao dịch theo chỉ số và đánh giá rủi ro danh mục có thể bị ảnh hưởng.

MSCI vì thế yêu cầu những tiến triển cụ thể, đáng tin cậy từ thị trường Thổ Nhĩ Kỳ, bao gồm công khai kịp thời thông tin về chủ sở hữu thực tế, tăng cường giám sát và thực thi đối với giao dịch phối hợp, đồng thời xây dựng quy tắc minh bạch để nhận diện và xử lý các chứng khoán có tỷ lệ free float bị bóp méo về mặt cấu trúc.

Việc đóng băng thay đổi chỉ số ảnh hưởng thế nào đến doanh nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ?

Quyết định của MSCI có tác động trực tiếp đến cách các cổ phiếu Thổ Nhĩ Kỳ được đưa vào và phân bổ trọng số trong một số chỉ số của tổ chức này.

Theo thông báo được nêu trong bài viết nguồn, các doanh nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ sẽ không được bổ sung vào một số chỉ số MSCI nhất định hoặc chuyển lên những chỉ số dành cho nhóm công ty lớn hơn trong thời gian áp dụng biện pháp đóng băng. Các doanh nghiệp hiện có trong chỉ số cũng sẽ không được tăng trọng số do những thay đổi liên quan đến số lượng cổ phiếu hoặc tỷ lệ cổ phiếu dành cho nhà đầu tư nước ngoài.

Để hiểu rõ tác động, cần phân biệt giữa việc một cổ phiếu vẫn được giao dịch trên thị trường và việc cổ phiếu đó được đưa vào một chỉ số quốc tế.

Một doanh nghiệp có thể tiếp tục niêm yết tại Istanbul nhưng không được bổ sung vào chỉ số mà nhiều quỹ đầu tư sử dụng làm chuẩn tham chiếu. Khi đó, doanh nghiệp có thể bỏ lỡ cơ hội tiếp cận một số dòng vốn đầu tư thụ động hoặc những chiến lược phân bổ danh mục dựa trên chỉ số.

Đối với các công ty đang kỳ vọng mở rộng quy mô, thu hút nhà đầu tư nước ngoài hoặc nâng cao mức độ hiện diện trên thị trường quốc tế, việc không được bổ sung vào chỉ số có thể làm giảm một kênh tiếp cận vốn quan trọng.

Tuy nhiên, quyết định đóng băng không đồng nghĩa mọi cổ phiếu Thổ Nhĩ Kỳ đều tự động bị loại khỏi các chỉ số MSCI. Tác động cụ thể phụ thuộc vào quy định của từng bộ chỉ số, trạng thái hiện tại của cổ phiếu và các biện pháp mà MSCI áp dụng.

Một rủi ro khác là tâm lý thị trường. Khi một nhà cung cấp chỉ số lớn công khai nghi ngờ về tính toàn vẹn của thị trường, các nhà quản lý quỹ có thể xem xét lại mức độ rủi ro của danh mục đầu tư tại quốc gia đó. Việc đánh giá lại này có thể ảnh hưởng đến quyết định phân bổ vốn, dù không phải nhà đầu tư nào cũng hành động theo cùng một cách.

Mốc tháng 6/2027 trở thành thời hạn quan trọng

MSCI cho biết nếu không ghi nhận tiến triển đáng kể đến tháng 6/2027, tổ chức này sẽ xem xét những biện pháp tiếp theo, bao gồm tham vấn về khả năng phân loại lại Thổ Nhĩ Kỳ từ thị trường mới nổi sang thị trường cận biên hoặc thị trường độc lập.

Đây là một cảnh báo có ý nghĩa lớn đối với vị thế của thị trường chứng khoán Thổ Nhĩ Kỳ trong hệ thống phân loại đầu tư toàn cầu.

Các nhóm thị trường do MSCI xác định giúp nhà đầu tư tổ chức phân biệt những thị trường dựa trên mức độ phát triển kinh tế, quy mô và tính thanh khoản của thị trường vốn, cũng như khả năng tiếp cận của nhà đầu tư quốc tế.

Thị trường mới nổi thường được nhiều nhà đầu tư quốc tế xem là một nhóm quan trọng trong chiến lược phân bổ vốn toàn cầu. Trong khi đó, thị trường cận biên thường có mức độ phát triển, khả năng tiếp cận hoặc quy mô thị trường khác biệt. Nhóm thị trường độc lập có thể phản ánh tình trạng một thị trường không đáp ứng hoặc không được xếp vào các nhóm phân loại thông thường của MSCI.

Nếu Thổ Nhĩ Kỳ bị chuyển sang nhóm khác, một số quỹ đầu tư có thể phải đánh giá lại chính sách phân bổ vốn, tùy theo quy định và mục tiêu đầu tư của từng quỹ. Tuy nhiên, không thể khẳng định mọi quỹ sẽ lập tức rút vốn hoặc toàn bộ dòng vốn nước ngoài sẽ biến mất.

Điều quan trọng là Thổ Nhĩ Kỳ cần chứng minh rằng các biện pháp cải cách có thể tạo ra thay đổi thực chất, chứ không chỉ dừng lại ở những tuyên bố chính sách.

Các yếu tố cần được cải thiện bao gồm khả năng xác định chủ sở hữu thực tế, chất lượng công bố thông tin, hiệu quả giám sát giao dịch và việc xử lý các trường hợp vi phạm. Minh bạch hơn về cấu trúc sở hữu cũng có thể giúp nhà đầu tư đánh giá chính xác hơn mức thanh khoản và rủi ro của từng cổ phiếu.

Indonesia cũng đối mặt nguy cơ bị hạ phân loại thị trường

Thổ Nhĩ Kỳ không phải thị trường duy nhất được MSCI đề cập trong thông báo ngày 15/10. Indonesia cũng đang đối mặt với những quan ngại về khả năng đầu tư, tính minh bạch trong cơ cấu sở hữu và các giao dịch bị nghi ngờ có sự phối hợp.

MSCI cho biết đang đưa ra đề xuất phân loại lại các chỉ số Indonesia thành thị trường độc lập. Nếu đề xuất được triển khai, đây sẽ là một sự thay đổi đáng kể đối với vị thế của Indonesia trong hệ thống chỉ số toàn cầu.

Trước đó, vào tháng 6, MSCI đã nêu những lo ngại đáng kể của các bên tham gia thị trường về khả năng đầu tư vào chứng khoán Indonesia. Các vấn đề được đề cập bao gồm tình trạng thiếu minh bạch kéo dài trong cơ cấu sở hữu và nghi vấn về hành vi giao dịch phối hợp.

Chính quyền Indonesia đã công bố một số biện pháp cải cách, trong đó có tăng cường công khai thông tin về cổ đông sở hữu trên 1%, cung cấp chi tiết hơn về phân loại nhà đầu tư, báo cáo tỷ lệ tập trung cổ phần cao và xây dựng lộ trình hướng tới yêu cầu tỷ lệ cổ phiếu lưu hành tự do tối thiểu 15%.

Tuy nhiên, theo MSCI, các nhà đầu tư tổ chức vẫn muốn nhìn thấy bằng chứng về hiệu quả thực tế và tính bền vững của những cải cách này. Việc ban hành quy định hoặc công bố kế hoạch chưa đủ để giải quyết hoàn toàn các quan ngại nếu dữ liệu sở hữu vẫn khó kiểm chứng và hoạt động thực thi chưa nhất quán.

MSCI cho biết biện pháp đóng băng hiện tại đối với chứng khoán Indonesia trong các chỉ số của tổ chức này sẽ tiếp tục được duy trì cho đến khi có thông báo mới.

Việc hai thị trường cùng bị đặt câu hỏi về tính minh bạch cho thấy các nhà cung cấp chỉ số quốc tế ngày càng chú trọng đến khả năng đầu tư thực tế, thay vì chỉ dựa vào quy mô vốn hóa hoặc mức độ phát triển kinh tế của một quốc gia.

Dù vậy, trường hợp Thổ Nhĩ Kỳ và Indonesia không hoàn toàn giống nhau. Mỗi thị trường có nguyên nhân, cơ chế quản lý và lộ trình xử lý riêng. Vì thế, không nên xem hai trường hợp là bằng chứng cho thấy tất cả thị trường mới nổi đều đang đối mặt với cùng một mức độ rủi ro.

Nhà đầu tư quốc tế cần theo dõi những yếu tố nào?

Đối với nhà đầu tư đang nắm giữ cổ phiếu Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Indonesia, những thông báo của MSCI đặt ra yêu cầu đánh giá kỹ hơn về rủi ro thị trường.

Trước hết, cần theo dõi các cập nhật chính thức về phân loại thị trường và quy định đối với từng chỉ số. Những thông báo này giúp xác định liệu biện pháp đóng băng có được duy trì, điều chỉnh hoặc thay thế bằng các biện pháp khác hay không.

Thứ hai, nhà đầu tư cần chú ý đến dữ liệu sở hữu cổ phiếu, tỷ lệ free float và thanh khoản thực tế. Những doanh nghiệp có cơ cấu sở hữu tập trung, thông tin công bố hạn chế hoặc lượng cổ phiếu giao dịch thấp có thể cần được đánh giá thận trọng hơn.

Thứ ba, cần phân biệt tác động của biến động thị trường với tình hình tài chính của từng doanh nghiệp. Một cổ phiếu giảm giá do tâm lý chung không nhất thiết có cùng mức độ rủi ro với cổ phiếu giảm giá vì hoạt động kinh doanh suy yếu hoặc nghi vấn về tính minh bạch.

Cuối cùng, nhà đầu tư cần tránh giả định rằng một thay đổi trong phân loại thị trường chắc chắn sẽ dẫn đến một mức giảm giá cụ thể. Diễn biến giá còn phụ thuộc vào định giá ban đầu, dòng vốn, tỷ giá, lãi suất, triển vọng lợi nhuận và phản ứng của các nhà đầu tư.

Với các quỹ đầu tư dài hạn, việc đánh giá khả năng giao dịch và chất lượng quản trị thị trường có thể quan trọng không kém những chỉ số tăng trưởng kinh tế. Một thị trường có quy mô lớn nhưng thiếu minh bạch vẫn có thể khiến nhà đầu tư phải yêu cầu mức bù đắp rủi ro cao hơn.

Minh bạch thị trường là điều kiện để duy trì niềm tin

Bê bối thao túng giá cổ phiếu tại Thổ Nhĩ Kỳ đang trở thành phép thử đối với năng lực giám sát và mức độ minh bạch của thị trường vốn nước này. Việc 131 quỹ bị yêu cầu thanh lý, chỉ số BIST 100 giảm mạnh trong tháng 9 và MSCI đóng băng một số thay đổi liên quan đến chỉ số cho thấy những nghi vấn về hoạt động giao dịch có thể lan rộng thành rủi ro đối với toàn bộ hệ thống đầu tư.

Mốc tháng 6/2027 sẽ là thời điểm quan trọng để đánh giá tiến triển của Thổ Nhĩ Kỳ trong việc xử lý các quan ngại. Nếu không có cải thiện đáng kể, khả năng MSCI tham vấn về việc hạ phân loại thị trường có thể tạo thêm áp lực lên vị thế quốc tế của nước này.

Trong khi đó, trường hợp Indonesia cho thấy yêu cầu về minh bạch sở hữu và khả năng đầu tư không chỉ giới hạn ở một quốc gia. Các nhà cung cấp chỉ số và nhà đầu tư tổ chức đang chú trọng hơn đến chất lượng dữ liệu, cơ chế giám sát và bằng chứng cho thấy cải cách được thực thi hiệu quả.

Về dài hạn, việc duy trì niềm tin của nhà đầu tư đòi hỏi nhiều hơn những biện pháp xử lý sau khủng hoảng. Các thị trường cần xây dựng quy tắc rõ ràng, công khai thông tin đáng tin cậy và bảo đảm những hành vi làm sai lệch giá được phát hiện, điều tra và xử lý nhất quán.

Nguồn tham khảo

• MSCI: Thông báo về việc đóng băng thay đổi chỉ số và đánh giá phân loại thị trường Thổ Nhĩ Kỳ, Indonesia.
• Ủy ban Thị trường Vốn Thổ Nhĩ Kỳ (SPK): Các thông tin về hoạt động quản lý quỹ và giám sát thị trường.
• Borsa Istanbul: Thông báo liên quan đến thay đổi thành phần chỉ số BIST 100.

Câu hỏi về việc thao túng giá cổ phiếu của Thổ Nhĩ Kỳ

1. Vì sao MSCI đóng băng một số thay đổi đối với cổ phiếu Thổ Nhĩ Kỳ?

MSCI lo ngại về độ tin cậy của tỷ lệ cổ phiếu lưu hành tự do, tính minh bạch của cơ cấu sở hữu và khả năng có giao dịch phối hợp liên quan đến một số doanh nghiệp niêm yết quy mô nhỏ.

2. Thổ Nhĩ Kỳ có chắc chắn bị hạ từ thị trường mới nổi xuống thị trường cận biên không?

Chưa. MSCI cho biết nếu không có tiến triển đáng kể vào tháng 6/2027, tổ chức này sẽ xem xét tham vấn về khả năng phân loại lại. Đây chưa phải quyết định hạ cấp chính thức.

3. Việc hạ phân loại thị trường có thể ảnh hưởng đến dòng vốn như thế nào?

Tác động phụ thuộc vào chính sách của từng quỹ và quy định của các chỉ số liên quan. Một số nhà đầu tư có thể phải đánh giá lại danh mục, nhưng không thể kết luận mọi quỹ sẽ lập tức bán toàn bộ cổ phiếu tại quốc gia đó.

4. Vì sao tỷ lệ cổ phiếu lưu hành tự do quan trọng?

Tỷ lệ này giúp xác định lượng cổ phiếu có thể giao dịch thực tế trên thị trường. Nếu dữ liệu không chính xác, việc tính vốn hóa điều chỉnh theo free float và xác định trọng số cổ phiếu trong chỉ số có thể bị sai lệch.

5. Vì sao 131 quỹ đầu tư tại Thổ Nhĩ Kỳ bị yêu cầu thanh lý?

Động thái này diễn ra sau những vấn đề liên quan đến thua lỗ, áp lực rút vốn và các nghi vấn về giao dịch cổ phiếu thanh khoản thấp. Việc thanh lý nhằm xử lý các quỹ thuộc diện can thiệp của cơ quan quản lý.

6. Indonesia có đang đối mặt với vấn đề tương tự Thổ Nhĩ Kỳ không?

Cả hai thị trường đều bị MSCI nêu quan ngại về tính minh bạch và khả năng đầu tư. Tuy nhiên, nguyên nhân cụ thể và tiến trình xử lý khác nhau. MSCI đã đưa ra đề xuất phân loại lại các chỉ số Indonesia thành thị trường độc lập, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ đối mặt với khả năng tham vấn hạ phân loại nếu không đạt tiến triển đáng kể.