Quả nam việt quất có thể giúp ngăn ngừa nhiễm trùng đường tiết niệu? Nghiên cứu 8.857 người hé lộ điều gì

Nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI) là một trong những vấn đề sức khỏe phổ biến, đặc biệt ở phụ nữ. Với những người từng bị nhiễm trùng tái phát, việc tìm kiếm các biện pháp hỗ trợ phòng ngừa ngoài thuốc kháng sinh luôn được quan tâm. Trong số đó, quả nam việt quất (cranberry) thường được nhắc đến nhờ chứa các hợp chất có khả năng ảnh hưởng đến quá trình vi khuẩn bám vào thành bàng quang.

Một đánh giá hệ thống của Cochrane được cập nhật năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 50 nghiên cứu với 8.857 người tham gia, cung cấp thêm bằng chứng về khả năng của các sản phẩm từ nam việt quất trong việc phòng ngừa nhiễm trùng đường tiết niệu.

Nam việt quất có nguồn gốc từ đâu?

Nam việt quất là loại quả màu đỏ thuộc chi Vaccinium, phát triển chủ yếu ở Bắc Mỹ. Loại quả này có lịch sử sử dụng trong thực phẩm và y học truyền thống của người bản địa châu Mỹ, sau đó được những người định cư châu Âu tiếp tục sử dụng.

Ngày nay, nam việt quất được bán dưới nhiều dạng như quả tươi, nước ép, viên nang, viên bổ sung hoặc chiết xuất. Trong lĩnh vực sức khỏe tiết niệu, cranberry đặc biệt được quan tâm vì khả năng hỗ trợ giảm nguy cơ nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa hai khái niệm: phòng ngừa nhiễm trùng và điều trị nhiễm trùng đang xảy ra. Bằng chứng hiện nay chủ yếu tập trung vào khả năng phòng ngừa, chứ nam việt quất không được xem là thuốc điều trị UTI.

Nghiên cứu Cochrane nói gì về nam việt quất?

Nhóm nghiên cứu thuộc lĩnh vực thận – tiết niệu đã tiến hành tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên và nghiên cứu đối chứng liên quan đến việc sử dụng sản phẩm từ nam việt quất để phòng ngừa UTI.

Trong bản cập nhật năm 2023, tổng cộng 50 nghiên cứu với 8.857 người tham gia được đưa vào phân tích. Đây là lần cập nhật thứ năm của tổng quan Cochrane về chủ đề này, vốn đã được nghiên cứu từ cuối những năm 1990.

Kết quả tổng thể cho thấy sản phẩm từ nam việt quất có thể giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng đường tiết niệu có triệu chứng, đặc biệt ở một số nhóm nhất định.

Theo Cochrane, lợi ích được ghi nhận rõ hơn ở phụ nữ có tiền sử UTI, trẻ em và một số người đã trải qua các thủ thuật liên quan đến đường tiết niệu. NCCIH, cơ quan thuộc Viện Y tế Quốc gia Mỹ, cũng cho biết các sản phẩm từ nam việt quất có thể làm giảm nguy cơ UTI tái phát ở phụ nữ từng mắc bệnh, với mức giảm tổng thể khoảng 25% và trong một số trường hợp vượt 30%.

Điều này cho thấy nam việt quất không đơn giản là một loại thực phẩm được truyền miệng mà đã trở thành đối tượng của nhiều thử nghiệm lâm sàng và các phân tích tổng hợp.

Vì sao nam việt quất có thể hỗ trợ phòng ngừa UTI?

Một trong những thành phần được quan tâm nhất trong nam việt quất là proanthocyanidin (PAC).

Nhiễm trùng đường tiết niệu thường liên quan đến vi khuẩn Escherichia coli (E. coli). Để gây nhiễm trùng, vi khuẩn cần bám vào các tế bào biểu mô ở đường tiết niệu, đặc biệt là thành bàng quang.

Các proanthocyanidin trong nam việt quất được cho là có khả năng làm giảm sự bám dính của một số chủng E. coli vào tế bào biểu mô đường tiết niệu. Khi khả năng bám dính bị hạn chế, vi khuẩn có thể khó hình thành quá trình nhiễm trùng hơn. Đây là một trong những cơ chế được đề xuất để giải thích tác dụng phòng ngừa của cranberry.

Tuy nhiên, cơ chế sinh học này không đồng nghĩa với việc ăn nam việt quất có thể tiêu diệt vi khuẩn đang gây nhiễm trùng. Đây là lý do các chuyên gia nhấn mạnh rằng cranberry có thể đóng vai trò hỗ trợ phòng ngừa nhưng không thay thế phương pháp điều trị y khoa khi UTI đã xuất hiện.

Hiệu quả có giống nhau ở tất cả mọi người?

Không.

Một điểm đáng chú ý từ các nghiên cứu là hiệu quả của nam việt quất thay đổi tùy từng nhóm người và cách sử dụng. Cochrane ghi nhận lợi ích phòng ngừa ở một số nhóm, trong khi những nhóm khác có kết quả không nhất quán.

NCCIH cũng lưu ý rằng các nghiên cứu ở người cao tuổi sống tại cơ sở chăm sóc dài hạn và phụ nữ mang thai cho kết quả không đồng nhất. Một số nhóm có nguy cơ UTI cao khác cũng chưa cho thấy lợi ích rõ ràng.

Do đó, không nên hiểu kết quả nghiên cứu theo hướng “ai ăn nam việt quất cũng sẽ không bị UTI”. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào nhóm đối tượng, tần suất tái phát, sản phẩm sử dụng và hàm lượng các hợp chất hoạt tính.

Nước ép, quả tươi hay viên bổ sung tốt hơn?

Đây cũng là vấn đề chưa có câu trả lời đơn giản.

Nam việt quất có thể được sử dụng dưới nhiều dạng khác nhau. Trong các nghiên cứu, liều lượng và thành phần của sản phẩm không hoàn toàn giống nhau. Đặc biệt, quá trình chế biến thành viên nang hoặc sản phẩm bổ sung có thể ảnh hưởng đến hàm lượng PAC. NCCIH lưu ý rằng quá trình chế biến có thể làm thay đổi nồng độ các hợp chất được cho là liên quan đến tác dụng phòng ngừa.

Ngoài ra, nước ép nam việt quất thương mại có thể chứa lượng đường đáng kể. Vì vậy, việc lựa chọn sản phẩm cần dựa vào thành phần dinh dưỡng và mục tiêu sử dụng thay vì chỉ nhìn vào tên “cranberry”.

Quan trọng hơn, hiện chưa có cơ sở để khẳng định rằng một loại nước ép hay viên bổ sung cụ thể nào sẽ mang lại hiệu quả giống nhau cho mọi người.

Uống đủ nước vẫn là yếu tố quan trọng

Bên cạnh chế độ ăn uống, bổ sung đủ nước là một thói quen quan trọng đối với sức khỏe đường tiết niệu. Việc duy trì lượng nước phù hợp giúp cơ thể tạo nước tiểu và hỗ trợ quá trình bài tiết.

Nam việt quất vì vậy nên được xem như một phần trong lối sống phòng ngừa, thay vì một “phương thuốc kỳ diệu” có thể thay thế tất cả các biện pháp khác.

Đối với những người thường xuyên bị UTI, việc tìm nguyên nhân tái phát và trao đổi với nhân viên y tế vẫn có ý nghĩa quan trọng hơn việc chỉ dựa vào một loại thực phẩm.

Những thực phẩm nào khác chứa proanthocyanidin?

Proanthocyanidin không chỉ có trong nam việt quất. Một số thực phẩm thực vật khác cũng chứa các hợp chất thuộc nhóm này, trong đó có một số loại quả mọng, nho và các thành phần từ nho, ca cao, chocolate đen và một số loại trái cây.

Tuy nhiên, hàm lượng và thành phần hóa học giữa từng loại thực phẩm rất khác nhau. Vì vậy, không nên suy luận rằng tất cả thực phẩm giàu proanthocyanidin đều có tác dụng phòng UTI tương đương nam việt quất.

Nam việt quất có điều trị được nhiễm trùng đường tiết niệu không?

Không nên sử dụng nam việt quất để thay thế điều trị y tế đối với UTI đang xảy ra.

NCCIH cho biết cranberry có thể hỗ trợ giảm nguy cơ UTI tái phát ở một số phụ nữ, nhưng không được khuyến nghị như phương pháp điều trị UTI hiện tại. Người có triệu chứng nghi ngờ nhiễm trùng cần được đánh giá và điều trị phù hợp.

Các dấu hiệu có thể gặp khi bị UTI bao gồm tiểu buốt, tiểu rắt, đi tiểu thường xuyên, nước tiểu bất thường hoặc đau vùng bụng dưới. Nếu xuất hiện sốt, đau vùng lưng hoặc hông, rét run, nôn ói hoặc các triệu chứng nghiêm trọng, người bệnh cần được chăm sóc y tế kịp thời vì nhiễm trùng có thể liên quan đến thận.

Ăn nam việt quất có an toàn không?

Nhìn chung, nam việt quất dùng đường uống được xem là tương đối an toàn. Tuy nhiên, sử dụng lượng lớn có thể gây khó chịu đường tiêu hóa hoặc tiêu chảy ở một số người.

Một vấn đề khác cần lưu ý là khả năng tương tác với thuốc chống đông máu warfarin. Bằng chứng về tương tác này hiện còn mâu thuẫn, nhưng những người đang sử dụng thuốc chống đông nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng sản phẩm cranberry với lượng lớn hoặc dưới dạng thực phẩm bổ sung.

Phụ nữ mang thai, người mắc bệnh nền hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc cũng không nên tự ý dùng các sản phẩm bổ sung với liều cao chỉ dựa trên thông tin trên mạng.

Nam việt quất: giải pháp hỗ trợ, không phải “phương thuốc kỳ diệu”

Những kết quả từ tổng quan Cochrane cho thấy nam việt quất có cơ sở khoa học nhất định trong việc hỗ trợ phòng ngừa UTI tái phát, đặc biệt ở một số nhóm có nguy cơ. Phân tích 50 nghiên cứu với 8.857 người tham gia là một nguồn bằng chứng đáng chú ý, nhưng kết quả cũng cho thấy tác dụng không đồng nhất giữa mọi đối tượng.

Điểm quan trọng nhất là không nên biến một loại thực phẩm thành “thuốc chữa bệnh”. Nam việt quất có thể được đưa vào chế độ ăn uống như một lựa chọn hỗ trợ, trong khi uống đủ nước, vệ sinh phù hợp và thăm khám khi có triệu chứng vẫn đóng vai trò quan trọng.

Đặc biệt, nếu đã xuất hiện các dấu hiệu của nhiễm trùng đường tiết niệu, việc tự uống nước ép cranberry và chờ bệnh tự khỏi có thể khiến quá trình điều trị bị trì hoãn. Cranberry không thay thế thuốc hoặc phác đồ điều trị do bác sĩ chỉ định.

Một số câu hỏi về quả Nam việt quất

Nam việt quất có giúp phòng nhiễm trùng đường tiết niệu không?

Có thể. Bằng chứng từ tổng quan Cochrane cho thấy các sản phẩm từ nam việt quất có thể làm giảm nguy cơ UTI có triệu chứng ở một số nhóm, đặc biệt là những người có nguy cơ tái phát. Tuy nhiên, hiệu quả không giống nhau ở tất cả đối tượng.

Có thể uống nước ép nam việt quất thay thuốc khi bị UTI không?

Không. Cranberry được nghiên cứu chủ yếu với vai trò phòng ngừa, không phải điều trị UTI đang xảy ra. Nếu có triệu chứng nhiễm trùng, người bệnh nên được nhân viên y tế đánh giá.

Thành phần nào trong nam việt quất được quan tâm nhất?

Proanthocyanidin, thường viết tắt là PAC, là nhóm hợp chất được nghiên cứu nhiều vì có thể hạn chế khả năng bám dính của một số vi khuẩn E. coli lên tế bào đường tiết niệu.

Có phải càng uống nhiều nước ép cranberry càng tốt?

Không. Lượng sử dụng quá lớn có thể gây khó chịu đường tiêu hóa và một số sản phẩm nước ép có hàm lượng đường cao. Việc sử dụng nên phù hợp với chế độ ăn uống tổng thể và tình trạng sức khỏe cá nhân.

Người đang dùng thuốc chống đông có nên dùng cranberry?

Nên thận trọng. NCCIH cho biết bằng chứng về tương tác giữa cranberry và warfarin còn mâu thuẫn. Người đang sử dụng thuốc chống đông nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng cranberry với lượng lớn hoặc dạng bổ sung.

Nguồn tham khảo

• Cochrane Database of Systematic Reviews, Cranberries for preventing urinary tract infections, bản cập nhật năm 2023.
• National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), Cranberry: Usefulness and Safety.
• NCCIH, Herb-Drug Interactions: What the Science Says – Cranberry.