Nhựa sinh học có thực sự thân thiện với môi trường? Sự thật phía sau nhãn “xanh”

Trong bối cảnh ô nhiễm nhựa ngày càng trở thành vấn đề môi trường toàn cầu, nhựa sinh học (bioplastic) thường được giới thiệu như một lựa chọn xanh hơn so với nhựa truyền thống. Cốc uống nước, túi đựng rác, hộp đựng thực phẩm và nhiều loại bao bì hiện nay có thể được sản xuất từ các nguyên liệu như mía, ngô, cellulose, gỗ hoặc các nguồn sinh khối khác.

Điểm hấp dẫn của nhựa sinh học nằm ở nguồn nguyên liệu. Trong khi phần lớn nhựa truyền thống được sản xuất từ dầu mỏ, khí đốt tự nhiên hoặc than đá, một số loại nhựa sinh học sử dụng nguyên liệu tái tạo có nguồn gốc thực vật. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi sản phẩm được gọi là “nhựa sinh học” đều dễ phân hủy, dễ tái chế hoặc có tác động môi trường thấp hơn.

Theo Cơ quan Môi trường Đức (UBA), cần phân biệt rõ giữa nhựa có nguồn gốc sinh học (bio-based) và nhựa phân hủy sinh học (biodegradable). Hai đặc tính này có thể xuất hiện cùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.

Nhựa sinh học là gì?

“Nhựa sinh học” không phải là tên gọi của một loại vật liệu duy nhất. Đây là một nhóm vật liệu rất đa dạng, có thể có nguồn gốc sinh học, có khả năng phân hủy sinh học hoặc đồng thời sở hữu cả hai đặc tính.

Theo European Bioplastics, vật liệu được gọi là bio-based khi toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu carbon của nó có nguồn gốc từ sinh khối, chẳng hạn cây trồng, cellulose hoặc mía. Trong khi đó, khả năng phân hủy sinh học phụ thuộc chủ yếu vào cấu trúc hóa học của polymer và điều kiện môi trường, chứ không đơn giản phụ thuộc vào việc nguyên liệu ban đầu là thực vật hay nhiên liệu hóa thạch.

Điều này tạo ra một điểm dễ gây nhầm lẫn.

Ví dụ, bio-PET có thể sử dụng một phần nguyên liệu tái tạo như ethanol từ mía nhưng về mặt hóa học vẫn tương tự PET thông thường. Vì vậy, nó không tự động phân hủy sinh học.

Tương tự, bio-PE, thường được sản xuất từ mía, có thể có nguồn gốc sinh học nhưng vẫn là loại nhựa bền, không phân hủy sinh học trong điều kiện tự nhiên.

Ngược lại, có những loại nhựa có nguồn gốc hóa thạch nhưng vẫn có khả năng phân hủy sinh học trong những điều kiện nhất định.

Nói cách khác:

Có nguồn gốc sinh học ≠ phân hủy sinh học.

Đây là một trong những thông tin quan trọng nhất người tiêu dùng cần biết khi nhìn thấy nhãn “bioplastic”, “bio-based” hoặc “biodegradable” trên bao bì.

PLA có phải là loại nhựa “xanh” hoàn toàn?

Một ví dụ phổ biến là PLA (polylactic acid – axit polylactic). PLA có thể được sản xuất từ đường hoặc tinh bột thực vật thông qua quá trình lên men và xử lý hóa học.

PLA thường được sử dụng trong cốc, hộp đựng thực phẩm, bao bì và một số sản phẩm dùng một lần.

Tuy nhiên, việc một sản phẩm làm từ PLA không có nghĩa người dùng có thể vứt nó ngoài môi trường và chờ nó nhanh chóng biến mất.

Khả năng phân hủy của vật liệu phụ thuộc mạnh vào nhiệt độ, độ ẩm, vi sinh vật và các điều kiện xử lý. European Bioplastics cũng lưu ý rằng các tuyên bố về khả năng phân hủy cần đi kèm thông tin về thời gian, môi trường và điều kiện cần thiết thay vì chỉ ghi chung chung rằng sản phẩm “phân hủy sinh học”.

Một số loại nhựa phân hủy sinh học được thiết kế để xử lý trong cơ sở ủ phân công nghiệp, nơi nhiệt độ và điều kiện kiểm soát khác đáng kể so với môi trường tự nhiên hoặc đống phân ủ tại gia đình.

Vì sao không nên mặc định bỏ nhựa phân hủy sinh học vào thùng rác hữu cơ?

Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất.

Nhiều người cho rằng nếu một chiếc túi hoặc hộp được quảng cáo là “phân hủy sinh học” thì có thể bỏ thẳng vào thùng rác hữu cơ. Nhưng trên thực tế, điều này phụ thuộc vào hệ thống thu gom và xử lý rác của từng địa phương.

UBA cho biết các sản phẩm và bao bì nhựa phân hủy sinh học không mặc nhiên phù hợp với hệ thống rác hữu cơ. Chúng có thể không phân hủy hoàn toàn trong quy trình xử lý thông thường và thậm chí gây khó khăn cho quá trình sản xuất compost.

Đặc biệt, phân hủy sinh học không đồng nghĩa với phân hủy nhanh ở mọi điều kiện.

Một nghiên cứu do UBA công bố cho thấy các vật liệu được gọi là phân hủy sinh học vẫn có thể tồn tại trong môi trường trong nhiều tháng, thậm chí lâu hơn tùy điều kiện. Vì vậy, việc vứt chúng trực tiếp ra môi trường không phải là giải pháp xử lý rác.

Ngay cả khi một loại bao bì được chứng nhận có thể ủ công nghiệp, người tiêu dùng vẫn cần kiểm tra hướng dẫn của hệ thống thu gom rác tại nơi mình sinh sống.

Nhựa sinh học có thực sự giảm phát thải khí nhà kính?

Đây là câu hỏi phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ so sánh dầu mỏ với cây trồng.

Một lợi thế của nguyên liệu sinh học là có thể giảm nhu cầu sử dụng nguồn carbon hóa thạch. Trong vòng đời nhất định, carbon được hấp thụ từ khí quyển bởi thực vật có thể được đưa vào vật liệu thay vì sử dụng hoàn toàn carbon hóa thạch.

Tuy nhiên, để tạo ra nguyên liệu cho nhựa sinh học vẫn cần đất, nước, phân bón, năng lượng, vận chuyển và các quá trình công nghiệp.

UBA cho rằng khi đánh giá vòng đời, tác động môi trường không đơn giản biến mất mà có thể dịch chuyển từ nhóm tác động này sang nhóm tác động khác. Nhựa hóa thạch có thể có tác động lớn hơn về phát thải khí nhà kính, trong khi nguyên liệu sinh học có thể làm tăng nhu cầu đất và một số tác động liên quan đến axit hóa hoặc phú dưỡng nếu sản xuất nông nghiệp sử dụng nhiều phân bón.

Do đó, không thể chỉ nhìn vào nguồn nguyên liệu để kết luận sản phẩm nào “xanh” hơn.

Vấn đề lớn: đất nông nghiệp và cạnh tranh với thực phẩm

Nếu nguyên liệu để sản xuất nhựa đến từ ngô, mía hoặc các cây trồng khác, diện tích đất dành cho sản xuất nguyên liệu nhựa có thể cạnh tranh với những mục đích sử dụng khác.

Đó có thể là:

• Sản xuất lương thực.
• Sản xuất thức ăn chăn nuôi.
• Bảo tồn hệ sinh thái.
• Trồng rừng.
• Sản xuất năng lượng sinh khối.

UBA đặc biệt lưu ý rằng đất nông nghiệp trên thế giới là nguồn lực hữu hạn. Việc mở rộng cây nguyên liệu cho nhựa sinh học có thể tạo ra sự cạnh tranh về sử dụng đất.

Ngoài ra, các hệ thống canh tác thâm canh có thể sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Dòng chảy của chất dinh dưỡng vào sông, hồ có thể góp phần gây hiện tượng phú dưỡng, trong khi sản xuất nông nghiệp cũng có những tác động khác tới đất và đa dạng sinh học.

Vì vậy, một chiếc túi làm từ mía không nên được đánh giá chỉ dựa trên việc “mía là cây tái tạo”.

Sử dụng phế phẩm có thể tạo ra khác biệt

Một hướng tiếp cận đáng chú ý là sử dụng phế phẩm và phụ phẩm thay vì dành thêm đất để trồng cây chỉ nhằm sản xuất nhựa.

UBA đánh giá việc sử dụng phụ phẩm nông nghiệp hoặc các loại nguyên liệu dư thừa thường có lợi hơn về mặt môi trường vì không nhất thiết cần thêm diện tích đất cho mục đích sản xuất nguyên liệu. Tuy nhiên, ngay cả phụ phẩm cũng có nhiều cách sử dụng khác, chẳng hạn làm thức ăn chăn nuôi hoặc sản xuất năng lượng.

Điều này cho thấy bài toán không chỉ là “nhựa sinh học hay nhựa dầu mỏ”, mà còn là nguồn nguyên liệu nào, được sản xuất ở đâu và được sử dụng như thế nào.

Nhựa sinh học vẫn cần năng lượng và phụ gia

Một quan niệm khác là nhựa sinh học được làm từ cây trồng nên quá trình sản xuất chắc chắn ít tác động môi trường.

Thực tế không đơn giản như vậy.

Việc biến tinh bột, đường, cellulose hoặc các nguyên liệu sinh học thành polymer vẫn cần năng lượng và các quy trình công nghiệp. Ngoài polymer chính, sản phẩm có thể chứa nhiều chất phụ gia nhằm cải thiện độ bền, độ mềm, khả năng chịu nhiệt, chống tia cực tím hoặc chống cháy.

Một số chất phụ gia có thể phát tán khỏi vật liệu theo thời gian và trở thành vấn đề cần được đánh giá riêng về môi trường và sức khỏe.

Do đó, đánh giá một sản phẩm nhựa sinh học phải xem xét toàn bộ vòng đời, từ nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển, sử dụng cho tới xử lý sau khi bị thải bỏ.

Nhựa sinh học có tái chế được không?

Không phải loại nào cũng tái chế được theo cùng một cách.

Một số loại nhựa sinh học có cấu trúc hóa học giống nhựa truyền thống. Ví dụ, PET có thành phần sinh học có thể được đưa vào dòng tái chế PET thông thường nếu đáp ứng các yêu cầu của hệ thống xử lý.

Ngược lại, nhiều loại nhựa sinh học có cấu trúc khác với các loại nhựa phổ biến hiện nay có thể không được hệ thống phân loại rác tự động nhận diện và xử lý hiệu quả. UBA lưu ý rằng khả năng tái chế trên lý thuyết và khả năng thực sự được thu gom, phân loại, tái chế trong hệ thống hiện có là hai vấn đề khác nhau.

Vì thế, một sản phẩm có biểu tượng tái chế trên bao bì cũng không có nghĩa nó chắc chắn sẽ được tái chế tại địa phương.

Khả năng tái chế còn phụ thuộc vào:

• Cấu trúc hóa học của vật liệu.
• Công nghệ phân loại.
• Hệ thống thu gom.
• Cơ sở tái chế.
• Thị trường tiêu thụ vật liệu tái chế.
• Quy định của từng địa phương.

Biểu tượng tái chế có nghĩa là sản phẩm chắc chắn được tái chế?

Không.

Mã nhận dạng nhựa, thường được thể hiện bằng hình tam giác với một con số bên trong, chủ yếu giúp nhận diện loại polymer. Nó không phải là cam kết rằng sản phẩm sẽ được thu gom và tái chế ở mọi nơi.

Đây là điểm người tiêu dùng rất dễ hiểu nhầm khi nhìn vào bao bì.

Một sản phẩm có thể có khả năng tái chế về mặt kỹ thuật nhưng hệ thống thu gom tại địa phương không tiếp nhận hoặc không có cơ sở xử lý phù hợp.

Do đó, khi mua sản phẩm nhựa sinh học, việc kiểm tra hướng dẫn phân loại rác của địa phương quan trọng không kém việc đọc nhãn “biodegradable” hay “compostable”.

Nhựa sinh học có lợi thế khi đốt rác không?

Có một khía cạnh đáng chú ý.

Khi đốt vật liệu có nguồn carbon sinh học, phần carbon phát thải có nguồn gốc từ sinh khối có thể được xem xét khác với carbon hóa thạch trong các phân tích vòng đời. Vì vậy, một số loại nhựa sinh học có thể tạo ra lượng CO₂ hóa thạch thấp hơn khi xử lý bằng đốt so với nhựa hoàn toàn từ nhiên liệu hóa thạch.

Tuy nhiên, điều này không biến đốt rác thành phương án tối ưu.

Nếu một sản phẩm có thể được sử dụng nhiều lần hoặc tái chế thành vật liệu mới, việc giữ lại giá trị vật chất của nó thường có ý nghĩa hơn so với việc nhanh chóng biến nó thành chất thải để đốt.

UBA cũng nhấn mạnh nguyên tắc sử dụng theo “tầng” đối với nguồn sinh khối: ưu tiên sử dụng vật liệu cho các sản phẩm có tuổi thọ cao, sau đó tái chế và chỉ cuối cùng mới xem xét thu hồi năng lượng.

Vậy nhựa sinh học có tốt hơn nhựa thông thường không?

Không có câu trả lời chung cho mọi sản phẩm.

Đây có lẽ là kết luận quan trọng nhất.

Một loại nhựa sinh học sử dụng phế phẩm nông nghiệp, có quy trình sản xuất hiệu quả, được sử dụng lâu dài và có hệ thống thu hồi tốt có thể có hồ sơ môi trường rất khác so với một chiếc túi dùng một lần được sản xuất từ cây trồng cần nhiều đất, phân bón và năng lượng.

Tương tự, một loại nhựa sinh học có thể giúp giảm sử dụng tài nguyên hóa thạch nhưng lại gặp vấn đề ở khâu tái chế. Một loại khác có thể phân hủy trong điều kiện ủ công nghiệp nhưng lại không phân hủy nhanh ngoài môi trường.

UBA cho rằng các đánh giá vòng đời cho thấy việc chuyển đơn giản từ nguyên liệu hóa thạch sang nguyên liệu sinh học không tự động tạo ra sự cải thiện lớn về tổng tác động môi trường; thay vào đó, các loại tác động có thể thay đổi từ phát thải khí nhà kính sang nhu cầu sử dụng đất, axit hóa hoặc phú dưỡng.

Vì vậy, cần đánh giá từng sản phẩm cụ thể thay vì coi tất cả nhựa sinh học là “nhựa xanh”.

Người tiêu dùng nên làm gì để giảm rác thải nhựa?

Cách hiệu quả không nhất thiết là thay toàn bộ đồ nhựa dùng một lần bằng sản phẩm nhựa sinh học.

Một chiến lược đơn giản hơn là giảm nhu cầu sử dụng sản phẩm dùng một lần ngay từ đầu.

Người tiêu dùng có thể:

• Sử dụng bình nước, hộp đựng và túi có thể tái sử dụng.
• Ưu tiên sản phẩm có tuổi thọ dài.
• Mua sản phẩm dạng refill khi phù hợp.
• Hạn chế bao bì nhựa không cần thiết.
• Tái sử dụng bao bì nếu sản phẩm cho phép.
• Phân loại rác đúng hướng dẫn tại địa phương.
• Không vứt nhựa “phân hủy sinh học” trực tiếp ra môi trường.
• Kiểm tra xem sản phẩm có chứng nhận compostable hay không thay vì chỉ dựa vào chữ “bio”.
• Ưu tiên những sản phẩm có hệ thống thu hồi và tái chế thực tế.

Quan trọng nhất, đừng xem chữ “bio” trên bao bì như một chứng nhận rằng sản phẩm không gây tác động môi trường.

“Nhựa xanh” không đồng nghĩa với “không gây hại môi trường”

Nhựa sinh học mang lại một số tiềm năng quan trọng, đặc biệt trong việc giảm phụ thuộc vào nguồn carbon hóa thạch và mở rộng việc sử dụng các nguyên liệu tái tạo. Nhưng việc gọi chúng là giải pháp thân thiện môi trường hơn trong mọi trường hợp là quá đơn giản.

Sự khác biệt giữa bio-based, biodegradable và compostable cần được hiểu rõ. Một chiếc túi làm từ mía có thể không phân hủy sinh học. Một loại nhựa phân hủy sinh học có thể cần điều kiện công nghiệp đặc biệt. Một sản phẩm có nguồn gốc sinh học vẫn có thể cần nhiều đất, nước, năng lượng và hóa chất trong quá trình sản xuất.

Do đó, câu hỏi quan trọng không chỉ là “sản phẩm này có phải nhựa sinh học không?”, mà là:

Nó được làm từ nguyên liệu gì? Sản xuất như thế nào? Được sử dụng bao lâu? Có thể tái sử dụng hoặc tái chế không? Và cuối cùng sẽ được xử lý ở đâu?

Trong nhiều trường hợp, lựa chọn có lợi cho môi trường nhất vẫn không phải là tìm một loại nhựa dùng một lần “xanh hơn”, mà là giảm số lượng sản phẩm dùng một lần, kéo dài thời gian sử dụng và giữ vật liệu trong vòng tuần hoàn càng lâu càng tốt.

Câu hỏi thường gặp về nhựa sinh học

Nhựa sinh học có phân hủy trong tự nhiên không?

Không phải tất cả. “Bio-based” chỉ mô tả nguồn nguyên liệu sinh học, trong khi khả năng phân hủy phụ thuộc chủ yếu vào cấu trúc vật liệu và điều kiện môi trường. Có những loại nhựa 100% nguồn gốc sinh học nhưng không phân hủy sinh học.

PLA có thể bỏ vào thùng rác hữu cơ không?

Không nên mặc định như vậy. Một số sản phẩm PLA có thể được thiết kế để ủ công nghiệp, nhưng hệ thống xử lý rác hữu cơ tại từng địa phương có quy định khác nhau. UBA khuyến cáo không tự động đưa sản phẩm nhựa phân hủy sinh học vào dòng rác hữu cơ.

Nhựa sinh học có thể tái chế không?

Một số loại có thể, nhưng không phải tất cả. Khả năng tái chế phụ thuộc vào cấu trúc polymer và hệ thống thu gom, phân loại, xử lý tại địa phương.

Nhựa sinh học có an toàn hơn cho sức khỏe không?

Không thể kết luận chỉ dựa trên nguồn gốc sinh học. Sản phẩm cuối cùng có thể chứa polymer, chất phụ gia và các thành phần khác nhau. Mức độ an toàn phải được đánh giá theo từng vật liệu, mục đích sử dụng và tiêu chuẩn tiếp xúc, đặc biệt với bao bì thực phẩm.

Có nên thay toàn bộ nhựa truyền thống bằng nhựa sinh học?

Không nên đưa ra kết luận chung cho mọi trường hợp. Cần xem xét vòng đời của từng sản phẩm, bao gồm nguyên liệu, sử dụng đất, năng lượng sản xuất, độ bền, khả năng tái sử dụng, tái chế và phương án xử lý sau sử dụng.

Nguồn tham khảo

• Cơ quan Môi trường Đức (Umweltbundesamt – UBA), thông tin về nhựa có nguồn gốc sinh học và nhựa phân hủy sinh học.
• European Bioplastics, định nghĩa và phân biệt biobased, biodegradable và compostable.
• UBA, nghiên cứu về tác động môi trường của bao bì nhựa phân hủy sinh học và xử lý chất thải nhựa.