Người cao tuổi thiếu máu có nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ cao hơn 66%

Thiếu máu thường được nhắc đến với những biểu hiện quen thuộc như mệt mỏi, chóng mặt, da nhợt nhạt hoặc khó thở. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới trên người cao tuổi cho thấy tình trạng này có thể liên quan đến sức khỏe não bộ theo cách đáng chú ý hơn.

Các nhà nghiên cứu từ Viện Karolinska và Stockholm University tại Thụy Điển đã phân tích dữ liệu của 2.282 người từ 60 tuổi trở lên, không mắc chứng mất trí nhớ tại thời điểm bắt đầu nghiên cứu. Kết quả cho thấy những người bị thiếu máu có nguy cơ phát triển chứng sa sút trí tuệ cao hơn 66% so với những người có nồng độ hemoglobin bình thường.

Đáng chú ý, thiếu máu còn liên quan đến mức cao hơn của một số dấu ấn sinh học trong máu liên quan đến bệnh Alzheimer, tổn thương tế bào thần kinh và hoạt hóa tế bào thần kinh đệm. Khi thiếu máu xuất hiện đồng thời với mức cao của các dấu ấn này, nguy cơ sa sút trí tuệ tăng mạnh hơn, trong một phân tích đạt mức hazard ratio 3,64 đối với nhóm có NfL cao.

Thiếu máu có thể liên quan thế nào đến nguy cơ sa sút trí tuệ?

Thiếu máu là tình trạng cơ thể có lượng hemoglobin thấp hơn mức bình thường. Hemoglobin là protein nằm trong hồng cầu, có nhiệm vụ vận chuyển oxy từ phổi đến các cơ quan và mô.

Não là một trong những cơ quan phụ thuộc rất lớn vào nguồn cung cấp oxy liên tục. Vì vậy, khi khả năng vận chuyển oxy của máu bị suy giảm kéo dài, các nhà khoa học đặt giả thuyết rằng não có thể chịu ảnh hưởng.

Những thay đổi này có thể liên quan đến tình trạng stress oxy hóa, tổn thương tế bào thần kinh, thay đổi chức năng mạch máu và suy giảm khả năng chống chịu của não trước các quá trình thoái hóa thần kinh.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa cơ chế được giả thuyết và điều đã được nghiên cứu chứng minh. Công trình mới cho thấy mối liên hệ giữa thiếu máu, các dấu ấn sinh học thần kinh và nguy cơ sa sút trí tuệ, nhưng chưa chứng minh rằng thiếu máu trực tiếp gây ra chứng mất trí nhớ.

Nghiên cứu theo dõi 2.282 người cao tuổi trong nhiều năm

Nghiên cứu được thực hiện dựa trên dữ liệu từ Swedish National Study on Aging and Care in Kungsholmen, một nghiên cứu dân số dài hạn tại Stockholm.

Các nhà khoa học lựa chọn 2.282 người từ 60 tuổi trở lên, tất cả đều không mắc chứng mất trí nhớ ở thời điểm bắt đầu. Độ tuổi trung vị của nhóm nghiên cứu khoảng 72,2 tuổi và hơn 60% người tham gia là phụ nữ.

Tại thời điểm ban đầu, các nhà nghiên cứu đo nồng độ hemoglobin trong máu để xác định tình trạng thiếu máu. Đồng thời, họ phân tích một số biomarker liên quan đến bệnh Alzheimer và quá trình thoái hóa thần kinh.

Những người tham gia sau đó được theo dõi định kỳ. Thời gian theo dõi trung bình là 9,3 năm và thời gian tối đa lên tới 16 năm.

Trong thời gian theo dõi, có 362 người, tương đương 15,9% tổng số người tham gia, phát triển chứng sa sút trí tuệ.

Đây là điểm quan trọng bởi nghiên cứu không chỉ xem xét tình trạng thiếu máu tại một thời điểm mà còn theo dõi xem những người này có phát triển chứng sa sút trí tuệ về sau hay không.

Người bị thiếu máu có nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn 66%

Kết quả nổi bật nhất của nghiên cứu là mối liên hệ giữa thiếu máu và nguy cơ phát triển chứng sa sút trí tuệ.

Sau khi điều chỉnh các yếu tố liên quan, nhóm người bị thiếu máu có nguy cơ phát triển sa sút trí tuệ cao hơn 66% so với nhóm có mức hemoglobin bình thường.

Nói theo ngôn ngữ thống kê, hazard ratio được ghi nhận là 1,66.

Điều này không có nghĩa cứ một người cao tuổi bị thiếu máu thì chắc chắn sẽ mắc chứng mất trí nhớ. Con số 66% phản ánh sự khác biệt về nguy cơ tương đối giữa các nhóm trong quần thể nghiên cứu.

Một phân tích khác cho thấy tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ là khoảng 4,37 trường hợp trên 100 người-năm ở nhóm thiếu máu, so với khoảng 1,65 trường hợp trên 100 người-năm ở nhóm có hemoglobin bình thường.

Do đó, thiếu máu có thể là một dấu hiệu sức khỏe đáng được chú ý khi đánh giá nguy cơ suy giảm nhận thức ở người cao tuổi.

Thiếu máu đi kèm các dấu ấn thần kinh cao có thể làm nguy cơ tăng mạnh

Một phát hiện đáng chú ý khác của nghiên cứu nằm ở các biomarker được đo trong máu.

Ba dấu ấn chính được phân tích gồm:

p-tau217: một dấu ấn sinh học liên quan đến những thay đổi bệnh lý đặc trưng của bệnh Alzheimer.

NfL – neurofilament light chain: protein được sử dụng như một dấu hiệu của tổn thương hoặc thoái hóa tế bào thần kinh.

GFAP – glial fibrillary acidic protein: dấu ấn liên quan đến hoạt hóa tế bào hình sao và những thay đổi thần kinh đệm.

Những người bị thiếu máu có mức p-tau217, NfL và GFAP cao hơn so với nhóm không bị thiếu máu trong phân tích ban đầu. Điều này cho thấy thiếu máu có thể liên quan đến những dấu hiệu sinh học đang phản ánh quá trình bệnh lý thần kinh.

Đặc biệt, khi thiếu máu xuất hiện cùng với mức cao của các biomarker này, nguy cơ sa sút trí tuệ tăng đáng kể.

Trong nhóm vừa bị thiếu máu vừa có NfL cao, hazard ratio điều chỉnh đạt 3,64 so với nhóm có mức hemoglobin và biomarker ở mức thấp hơn. Điều này tương đương nguy cơ quan sát được cao hơn khoảng 264%, hay khoảng 3,64 lần về mặt hazard ratio.

Vì vậy, con số 3,64 lần không nên được hiểu là mọi người bị thiếu máu đều có nguy cơ mất trí nhớ cao gấp 3,64 lần. Đây là kết quả của một nhóm có đồng thời hai yếu tố: thiếu máu và mức NfL cao.

Vì sao hemoglobin lại quan trọng đối với não?

Hemoglobin đóng vai trò vận chuyển oxy. Khi nồng độ hemoglobin giảm, khả năng cung cấp oxy đến các mô cũng có thể bị ảnh hưởng.

Về lý thuyết, nếu tình trạng thiếu oxy kéo dài, não có thể phải hoạt động trong điều kiện bất lợi hơn. Stress oxy hóa và những thay đổi liên quan đến mạch máu não có thể ảnh hưởng đến tế bào thần kinh.

Một số nghiên cứu trước đây cũng đã liên hệ thiếu máu với những thay đổi về cấu trúc não, bao gồm teo não và tổn thương chất trắng. Tuy nhiên, các cơ chế chính xác vẫn đang được nghiên cứu.

Nghiên cứu mới bổ sung thêm một lớp bằng chứng khác khi cho thấy hemoglobin thấp không chỉ liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ trong tương lai mà còn đi kèm với mức cao hơn của các dấu ấn sinh học liên quan đến Alzheimer và tổn thương thần kinh.

Điều này khiến các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi liệu thiếu máu có thể ảnh hưởng đến khả năng chống chịu của não trước quá trình thoái hóa thần kinh hay không.

Thiếu máu có phải nguyên nhân trực tiếp gây mất trí nhớ?

Hiện chưa thể kết luận như vậy.

Đây là một nghiên cứu đoàn hệ quan sát. Các nhà nghiên cứu theo dõi tình trạng sức khỏe của người tham gia và tìm kiếm mối liên hệ giữa hemoglobin, biomarker và nguy cơ sa sút trí tuệ.

Thiết kế này có ưu điểm là cho phép quan sát một quần thể trong thời gian dài, nhưng không thể chứng minh quan hệ nhân quả giống như một thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên.

Ví dụ, người cao tuổi bị thiếu máu có thể đồng thời mắc nhiều bệnh mạn tính khác, có tình trạng sức khỏe tổng thể kém hơn hoặc có những yếu tố khác ảnh hưởng đến nguy cơ sa sút trí tuệ.

Vì vậy, kết luận phù hợp nhất hiện nay là thiếu máu có liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn, chứ chưa thể nói rằng điều trị thiếu máu chắc chắn sẽ ngăn ngừa chứng mất trí nhớ.

Các nhà nghiên cứu cũng cho rằng cần thêm nghiên cứu để xác định liệu việc điều chỉnh thiếu máu có thể làm thay đổi diễn biến của các biomarker hoặc giảm nguy cơ sa sút trí tuệ hay không.

Người cao tuổi cần chú ý gì khi có dấu hiệu thiếu máu?

Thiếu máu có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Ở người lớn tuổi, tình trạng này có thể liên quan đến thiếu sắt, thiếu vitamin, bệnh mạn tính, bệnh thận, mất máu hoặc nhiều nguyên nhân khác.

Vì vậy, không nên chỉ bổ sung sắt một cách tự ý khi phát hiện hemoglobin thấp.

Điều quan trọng là xác định nguyên nhân.

Một người cao tuổi có thể cần được kiểm tra công thức máu, hemoglobin, chỉ số hồng cầu và các xét nghiệm khác tùy trường hợp. Nếu bác sĩ nghi ngờ thiếu sắt, mất máu hoặc bệnh lý nền, việc tìm nguyên nhân sẽ quan trọng không kém việc điều chỉnh nồng độ hemoglobin.

Đặc biệt, người cao tuổi không nên xem tình trạng mệt mỏi kéo dài là hệ quả bình thường của tuổi tác. Nếu triệu chứng xuất hiện thường xuyên, việc khám và xét nghiệm máu có thể giúp phát hiện những bất thường cần được xử lý.

Có thể phòng ngừa sa sút trí tuệ chỉ bằng cách điều trị thiếu máu?

Chưa có bằng chứng để khẳng định điều đó.

Sa sút trí tuệ là một nhóm bệnh phức tạp với nhiều yếu tố nguy cơ. Tuổi tác, di truyền, sức khỏe tim mạch, huyết áp, tiểu đường, hoạt động thể chất, giấc ngủ, hút thuốc và nhiều yếu tố khác đều có thể đóng vai trò.

Tuy nhiên, nếu một người có thiếu máu, việc xác định nguyên nhân và điều trị phù hợp vẫn có ý nghĩa đối với sức khỏe tổng thể.

Nghiên cứu mới cho thấy thiếu máu có thể là một yếu tố cần được quan tâm hơn khi đánh giá nguy cơ suy giảm nhận thức ở người cao tuổi.

Hemoglobin là một xét nghiệm tương đối cơ bản. Trong khi đó, các biomarker như p-tau217, NfL và GFAP đang ngày càng được nghiên cứu trong lĩnh vực đánh giá bệnh Alzheimer và thoái hóa thần kinh.

Tuy nhiên, các biomarker này không nên được hiểu như những xét nghiệm có thể tự mình chẩn đoán chứng mất trí nhớ. Việc đánh giá nhận thức và chẩn đoán bệnh vẫn cần dựa trên tổng hợp nhiều thông tin lâm sàng, xét nghiệm và đánh giá chuyên môn.

Nghiên cứu từ Thụy Điển vì thế mang lại một thông điệp đáng chú ý nhưng cũng cần được diễn giải thận trọng: quản lý sức khỏe máu có thể là một phần trong chiến lược chăm sóc sức khỏe não bộ ở tuổi cao, nhưng chưa thể xem điều trị thiếu máu là phương pháp phòng ngừa chứng mất trí nhớ đã được chứng minh.

Đối với người cao tuổi, kiểm tra sức khỏe định kỳ, phát hiện nguyên nhân gây thiếu máu và điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ vẫn là những bước thiết thực. Đồng thời, việc kiểm soát huyết áp, đường huyết, cholesterol, duy trì vận động, ngủ đủ và có chế độ ăn cân bằng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Những câu hỏi thường gặp về người cao tuổi

Thiếu máu làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ bao nhiêu?

Trong nghiên cứu trên 2.282 người từ 60 tuổi trở lên, nhóm bị thiếu máu có nguy cơ phát triển sa sút trí tuệ cao hơn 66% so với nhóm có hemoglobin bình thường, với hazard ratio 1,66.

Có phải người thiếu máu có nguy cơ mất trí nhớ cao gấp 3,64 lần?

Không phải tất cả người thiếu máu. Mức hazard ratio 3,64 được ghi nhận ở nhóm có đồng thời thiếu máu và NfL cao, một biomarker liên quan đến tổn thương tế bào thần kinh.

Thiếu máu có gây bệnh Alzheimer không?

Nghiên cứu chưa chứng minh thiếu máu trực tiếp gây Alzheimer. Nó cho thấy thiếu máu có liên quan đến các biomarker liên quan đến Alzheimer và nguy cơ sa sút trí tuệ trong quá trình theo dõi.

Người cao tuổi có nên kiểm tra thiếu máu định kỳ?

Việc kiểm tra có thể đặc biệt đáng lưu ý khi người cao tuổi có triệu chứng hoặc bệnh lý khiến bác sĩ nghi ngờ thiếu máu. Tần suất xét nghiệm nên được quyết định dựa trên tình trạng sức khỏe và đánh giá của nhân viên y tế.

Có nên tự uống thuốc sắt khi bị thiếu máu?

Không nên tự điều trị chỉ dựa vào kết quả hemoglobin. Thiếu máu có nhiều nguyên nhân và việc bổ sung sắt không phù hợp có thể không giải quyết được nguyên nhân thực sự. Người bệnh nên được đánh giá để xác định nguyên nhân trước khi điều trị.

Nghiên cứu có chứng minh điều trị thiếu máu sẽ ngăn ngừa sa sút trí tuệ?

Chưa. Đây là điểm quan trọng cần nhấn mạnh. Nghiên cứu cho thấy mối liên hệ giữa thiếu máu và nguy cơ sa sút trí tuệ, nhưng chưa chứng minh rằng việc điều trị thiếu máu sẽ trực tiếp làm giảm nguy cơ mắc bệnh.

Một xét nghiệm máu đơn giản có thể cung cấp thêm thông tin về sức khỏe não?

Kết quả nghiên cứu đặt ra một hướng tiếp cận đáng chú ý: những chỉ số sức khỏe vốn được sử dụng để đánh giá toàn thân có thể đồng thời cung cấp thông tin về nguy cơ bệnh lý thần kinh.

Lưu ý: Nội dung nhằm cung cấp thông tin y khoa phổ thông và tóm tắt nghiên cứu khoa học, không thay thế chẩn đoán hoặc tư vấn điều trị cá nhân. Người cao tuổi có dấu hiệu thiếu máu, suy giảm trí nhớ hoặc thay đổi nhận thức nên được thăm khám để tìm nguyên nhân và có hướng xử lý phù hợp.