Hậu môn là phần cuối của đường tiêu hóa, đảm nhiệm nhiệm vụ đưa phân ra khỏi cơ thể. Đây là một cấu trúc nhỏ nhưng có vai trò rất quan trọng đối với chất lượng cuộc sống, bởi khả năng kiểm soát phân, khí và quá trình đại tiện phụ thuộc vào sự phối hợp tinh vi giữa trực tràng, hệ thần kinh, cơ sàn chậu và các cơ vòng hậu môn.
Nói cách khác, để đại tiện bình thường, cơ thể không chỉ cần có nhu động ruột tốt mà còn phải nhận biết được khi trực tràng chứa phân, tạo cảm giác buồn đi ngoài và điều khiển các cơ vòng đóng hoặc mở đúng thời điểm.
Theo thời gian, quá trình lão hóa, ít vận động, táo bón kéo dài hoặc một số bệnh lý có thể ảnh hưởng đến hệ thống này. Vì vậy, duy trì sức khỏe vùng hậu môn và sàn chậu từ sớm có thể giúp giảm nguy cơ gặp các vấn đề về kiểm soát đại tiện khi tuổi cao.
Hậu môn hoạt động như thế nào?
Hậu môn có hai cơ vòng chính là cơ vòng hậu môn trong và cơ vòng hậu môn ngoài.
Cơ vòng trong hoạt động chủ yếu một cách không tự chủ. Bình thường, cơ này duy trì trạng thái co để giúp đóng hậu môn. Khi quá trình đại tiện diễn ra, cơ vòng trong giãn ra dưới sự điều phối của hệ thần kinh và các cơ vùng chậu.
Trong khi đó, cơ vòng ngoài chịu sự kiểm soát có ý thức tốt hơn. Đây là một trong những yếu tố giúp con người có thể chủ động trì hoãn việc đi đại tiện trong một khoảng thời gian nhất định khi chưa thuận tiện vào nhà vệ sinh.
Hệ thống này còn phải phối hợp với trực tràng để phân biệt và phản ứng với các thành phần khác nhau trong lòng ruột. Khi khả năng cảm nhận, cơ lực hoặc sự phối hợp thần kinh – cơ suy giảm, tình trạng rò rỉ phân hoặc khó kiểm soát đại tiện có thể xuất hiện.
Theo NIDDK, đại tiện không tự chủ có thể liên quan đến yếu cơ hậu môn hoặc sàn chậu, tổn thương thần kinh, táo bón, tiêu chảy, một số bệnh thần kinh, tiểu đường type 2, tổn thương liên quan đến sinh nở hoặc các bệnh lý tại trực tràng và hậu môn.
Tuổi tác có thể ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát đại tiện
Khi tuổi càng cao, nhiều chức năng của cơ thể thay đổi. Cơ và mô liên kết có thể yếu hơn, khả năng vận động giảm, trong khi các bệnh mạn tính và việc sử dụng một số loại thuốc cũng có thể làm thay đổi hoạt động của đường tiêu hóa.
Một vấn đề đáng chú ý là táo bón. Người lớn tuổi có nguy cơ bị táo bón cao hơn. Phân cứng, khó đi ngoài và phải rặn thường xuyên có thể tạo thêm áp lực lên hệ thống cơ vùng hậu môn – trực tràng.
NIDDK cho biết táo bón có thể khiến phân lớn và cứng làm căng trực tràng, đồng thời làm suy yếu các cơ theo thời gian. Trong một số trường hợp, phân lỏng có thể rò rỉ quanh khối phân cứng bị ứ lại trong trực tràng.
Ngoài ra, việc ít vận động cũng có thể góp phần làm tình trạng táo bón trở nên nghiêm trọng hơn. Việc duy trì hoạt động thể chất thường xuyên vì vậy không chỉ tốt cho tim mạch và cơ bắp mà còn hỗ trợ hoạt động của đường ruột.
Phụ nữ có thể đối mặt với nhiều yếu tố ảnh hưởng đến vùng sàn chậu
Ở phụ nữ, quá trình mang thai và sinh con có thể tác động đến cơ sàn chậu và cơ vòng hậu môn. NIDDK ghi nhận sinh thường có thể liên quan đến tổn thương cơ vòng hậu môn, đặc biệt trong một số tình huống như em bé lớn hoặc sử dụng dụng cụ hỗ trợ sinh.
Cùng với quá trình lão hóa, sự thay đổi về cơ và mô liên kết vùng chậu có thể khiến việc duy trì khả năng kiểm soát đại tiện trở nên khó khăn hơn ở một số người.
Điều này không có nghĩa mọi phụ nữ lớn tuổi đều sẽ gặp tình trạng suy giảm chức năng hậu môn. Nguy cơ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tiền sử sinh nở, phẫu thuật, bệnh lý thần kinh, táo bón, tiêu chảy và tình trạng sức khỏe tổng thể.
Tiểu đường và tổn thương thần kinh cũng cần được lưu ý
Không chỉ cơ bắp, hệ thần kinh đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát đại tiện. Các dây thần kinh giúp cơ thể nhận biết trực tràng đang chứa phân và truyền tín hiệu để phối hợp hoạt động của cơ vòng.
Một số bệnh lý thần kinh có thể ảnh hưởng đến quá trình này. NIDDK liệt kê bệnh Parkinson, đột quỵ, đa xơ cứng và tiểu đường type 2 trong nhóm bệnh có thể liên quan đến rối loạn kiểm soát đại tiện thông qua ảnh hưởng đến thần kinh hoặc cơ.
Vì vậy, khi một người bắt đầu gặp hiện tượng rò rỉ phân, không nên mặc định rằng đây đơn giản là hậu quả của tuổi tác. Tình trạng này có thể là dấu hiệu cần được đánh giá nguyên nhân.
Muốn bảo vệ chức năng hậu môn, hãy bắt đầu từ việc chống táo bón
Một trong những cách thiết thực nhất để giảm áp lực lên vùng hậu môn là hạn chế táo bón.
Chế độ ăn nên có đủ chất xơ từ:
- Rau xanh và các loại rau củ.
- Trái cây.
- Ngũ cốc nguyên hạt.
- Các loại đậu.
- Một số thực phẩm giàu chất xơ khác phù hợp với tình trạng tiêu hóa của từng người.
Chất xơ giúp hỗ trợ quá trình hình thành phân và có thể giúp việc đại tiện thuận lợi hơn. Tuy nhiên, tăng chất xơ quá nhanh cũng có thể gây đầy hơi hoặc khó chịu, vì vậy nên điều chỉnh từ từ.
NIDDK khuyến nghị người bị táo bón hoặc một số trường hợp đại tiện không tự chủ liên quan đến táo bón có thể được tư vấn tăng chất xơ và lượng chất lỏng phù hợp.
Uống đủ nước cũng quan trọng
Chất xơ hoạt động hiệu quả hơn khi cơ thể có đủ chất lỏng. Uống quá ít nước có thể góp phần khiến phân trở nên cứng và khó đi ngoài.
Viện Lão hóa Quốc gia Mỹ khuyến nghị người lớn tuổi chú ý đến lượng chất lỏng, chế độ ăn giàu chất xơ và hoạt động thể chất để hỗ trợ phòng ngừa táo bón.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mọi người đều phải uống một lượng nước cố định giống nhau. Nhu cầu chất lỏng phụ thuộc vào tuổi, hoạt động thể chất, thời tiết, chế độ ăn và một số bệnh lý. Người mắc bệnh tim, thận hoặc có yêu cầu hạn chế chất lỏng nên hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp.
Đừng cố rặn mạnh khi đi đại tiện
Thói quen ngồi lâu trong nhà vệ sinh và cố gắng rặn mạnh để đẩy phân ra ngoài có thể làm tăng áp lực lên vùng hậu môn và sàn chậu.
Nếu thường xuyên phải rặn, điều quan trọng hơn là tìm nguyên nhân gây khó đi ngoài. Có thể đó là chế độ ăn thiếu chất xơ, uống chưa đủ nước, ít vận động, tác dụng phụ của thuốc hoặc một vấn đề liên quan đến chức năng sàn chậu.
NIA cho biết các dấu hiệu táo bón có thể bao gồm đi ngoài ít hơn bình thường, phân cứng hoặc vón cục, khó đi ngoài và cảm giác chưa đi hết.
Bài tập cơ sàn chậu có thể giúp tăng khả năng kiểm soát đại tiện
Một trong những biện pháp đáng chú ý là tập cơ sàn chậu, thường được biết đến với tên gọi bài tập Kegel.
Các cơ sàn chậu có vai trò hỗ trợ bàng quang, trực tràng và các cơ quan vùng chậu. Theo NIDDK, luyện tập cơ sàn chậu có thể giúp tăng sức mạnh của các cơ liên quan đến kiểm soát nước tiểu, phân và khí. Cả nam giới và phụ nữ đều có thể thực hiện các bài tập này.
Cách tập cơ bản có thể bắt đầu như sau:
- Xác định nhóm cơ sàn chậu.
- Co cơ trong khoảng 3 giây.
- Sau đó thả lỏng hoàn toàn.
- Lặp lại khoảng 10–15 lần trong một lần tập.
- Có thể luyện tập ở tư thế nằm, ngồi hoặc đứng.
- Duy trì đều đặn thay vì tập quá nhiều trong một lần.
NIDDK khuyến nghị thực hiện bài tập sàn chậu thường xuyên và nhấn mạnh rằng người tập cần tránh vô tình siết cơ bụng, đùi hoặc các nhóm cơ khác. Việc tập quá mức cũng không được khuyến khích vì có thể gây căng cơ.
Nếu không chắc mình đang co đúng nhóm cơ, người bệnh có thể nhờ bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu sàn chậu hướng dẫn. Trong một số trường hợp, biofeedback có thể được sử dụng để giúp người bệnh học cách kiểm soát cơ chính xác hơn.
Vệ sinh hậu môn đúng cách để tránh kích ứng
Sau khi đại tiện, vùng hậu môn nên được vệ sinh nhẹ nhàng bằng nước sạch hoặc sản phẩm làm sạch dịu nhẹ phù hợp.
Không nên chà xát mạnh hoặc sử dụng xà phòng có tính kích ứng cao, đặc biệt nếu vùng da quanh hậu môn đang bị ngứa, đỏ hoặc tổn thương.
NIDDK khuyến nghị vệ sinh vùng hậu môn sau khi đại tiện, giữ khu vực này khô ráo và thay đồ lót nếu bị bẩn để giảm khó chịu và kích ứng da.
Một nguyên tắc đơn giản là sạch nhưng không quá mức. Việc kỳ cọ mạnh nhiều lần trong ngày không làm hậu môn khỏe hơn mà ngược lại có thể gây tổn thương hàng rào bảo vệ da.
Khi nào cần đi khám?
Nếu thỉnh thoảng bị táo bón nhưng cải thiện sau khi điều chỉnh chế độ ăn và vận động, người bệnh có thể theo dõi thêm. Tuy nhiên, các triệu chứng kéo dài hoặc xuất hiện bất thường cần được đánh giá y tế.
Đặc biệt, nên đi khám khi có:
- Rò rỉ phân hoặc không kiểm soát được việc đi ngoài.
- Không nhận biết rõ cảm giác buồn đại tiện.
- Táo bón kéo dài hoặc thường xuyên tái phát.
- Cảm giác đi ngoài không hết.
- Đau hậu môn hoặc trực tràng.
- Chảy máu khi đại tiện.
- Thay đổi rõ rệt thói quen đại tiện.
- Tiêu chảy kéo dài kèm khó kiểm soát phân.
Khi đánh giá tình trạng đại tiện không tự chủ, bác sĩ có thể xem xét nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong một số trường hợp, đo áp lực hậu môn – trực tràng (anorectal manometry) được sử dụng để đánh giá độ nhạy của trực tràng, chức năng cơ vòng và sự phối hợp hoạt động của vùng hậu môn – trực tràng.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi người bệnh cảm thấy khả năng giữ phân hoặc kiểm soát đại tiện đang suy giảm.
Hỏi AI: Có thể giữ chức năng hậu môn “99%” đến tuổi 99 không?
Không có cơ sở y khoa để khẳng định một người có thể duy trì 99% chức năng hậu môn đến tuổi 99 chỉ bằng một phương pháp cụ thể.
Chức năng đại tiện chịu ảnh hưởng của tuổi tác, cơ bắp, thần kinh, bệnh lý, thuốc đang sử dụng, tiền sử phẫu thuật, sinh nở và nhiều yếu tố khác.
Điều hợp lý hơn là chủ động bảo vệ chức năng này bằng những thói quen có lợi: vận động thường xuyên, ăn đủ chất xơ, uống đủ nước, hạn chế táo bón, tránh rặn quá mạnh và luyện cơ sàn chậu đúng cách.
5 thói quen đơn giản để bảo vệ chức năng hậu môn lâu dài
Có thể tóm tắt những nguyên tắc quan trọng thành 5 việc:
Một là, vận động thường xuyên. Đi bộ và các hoạt động thể chất phù hợp giúp hỗ trợ nhu động ruột và giảm nguy cơ táo bón.
Hai là, ăn đủ chất xơ. Rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu là những nguồn chất xơ đáng chú ý.
Ba là, uống đủ nước theo nhu cầu cơ thể. Nước giúp chất xơ phát huy tác dụng và hỗ trợ làm mềm phân.
Bốn là, không rặn quá mạnh khi đại tiện. Nếu thường xuyên phải rặn, nên tìm nguyên nhân gây táo bón hoặc rối loạn đại tiện.
Năm là, luyện cơ sàn chậu đều đặn. Bài tập Kegel được thực hiện đúng kỹ thuật có thể giúp củng cố nhóm cơ liên quan đến kiểm soát đại tiện.
Quan trọng nhất, chăm sóc hậu môn không phải là chờ đến khi xuất hiện vấn đề mới bắt đầu. Một hệ tiêu hóa hoạt động đều đặn, chế độ ăn hợp lý, vận động phù hợp và cơ sàn chậu khỏe mạnh đều góp phần duy trì chất lượng cuộc sống khi tuổi tác tăng lên.
Nếu xuất hiện rò rỉ phân, mất cảm giác buồn đại tiện, táo bón kéo dài, đau hoặc chảy máu, không nên tự chịu đựng hoặc cho rằng đó chỉ là dấu hiệu bình thường của tuổi già. Khám chuyên khoa tiêu hóa hoặc phẫu thuật đại trực tràng có thể giúp xác định chính xác nguyên nhân và hướng điều trị.
Nguồn tham khảo
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK): thông tin về đại tiện không tự chủ, nguyên nhân, điều trị và luyện cơ sàn chậu.
- NIDDK: chế độ ăn, chất xơ và lượng chất lỏng trong kiểm soát táo bón và đại tiện không tự chủ.
Lưu ý sức khỏe: Nội dung mang tính cung cấp thông tin, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Nếu có triệu chứng bất thường kéo dài, đặc biệt là chảy máu, đau, thay đổi rõ rệt thói quen đại tiện hoặc mất kiểm soát phân, nên đi khám để được đánh giá cụ thể.
Tập Kegel có giúp kiểm soát phân tốt hơn không?
Có thể. Các bài tập cơ sàn chậu có thể giúp tăng cường những cơ tham gia kiểm soát đại tiện và giảm tình trạng rò rỉ ở một số người. NIDDK cũng liệt kê luyện cơ sàn chậu là một trong các phương pháp có thể cải thiện đại tiện không tự chủ.
Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào nguyên nhân. Nếu cơ bị tổn thương nghiêm trọng hoặc có vấn đề về thần kinh, chỉ tập luyện tại nhà có thể không đủ.
Người lớn tuổi có nên tăng chất xơ thật nhiều để tránh táo bón?
Không nên tăng đột ngột hoặc áp dụng một lượng chất xơ giống nhau cho tất cả mọi người.
Chất xơ từ rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu thường có lợi cho việc duy trì hoạt động đường ruột. Nhưng nếu tăng quá nhanh, một số người có thể bị đầy hơi hoặc khó chịu.
Quan trọng là điều chỉnh từ từ, uống đủ chất lỏng và duy trì vận động. Nếu táo bón kéo dài, nên tìm nguyên nhân thay vì chỉ tăng chất xơ.
Rò rỉ phân có phải chỉ là vấn đề bình thường khi về già?
Không nên xem đây là điều tất yếu của tuổi tác.
Rò rỉ phân có thể liên quan đến yếu cơ, tổn thương thần kinh, táo bón, tiêu chảy, bệnh lý vùng hậu môn – trực tràng hoặc một số bệnh mạn tính. Nhiều trường hợp có thể được cải thiện bằng điều chỉnh chế độ ăn, luyện cơ sàn chậu, kiểm soát nhu động ruột hoặc điều trị nguyên nhân.
Nếu triệu chứng mới xuất hiện hoặc ngày càng nặng, việc đi khám sẽ giúp xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp phù hợp.
