Khiên ngưu tử – Hạt thuốc “trục thủy” mạnh mẽ trong Đông y: Công dụng, cách dùng và những cảnh báo quan trọng

Khiên ngưu – vị thuốc nhỏ nhưng tác dụng không hề “nhẹ”

Trong kho tàng y học cổ truyền phương Đông, Khiên ngưu tử (Semen Ipomoeae) là một vị thuốc đặc biệt, được xếp vào nhóm “trục thủy” – nhóm thuốc có tác dụng đưa nước ứ đọng trong cơ thể ra ngoài qua đường đại tiện hoặc tiểu tiện. Đây là nhóm thuốc có lực tác động mạnh, thường chỉ dùng trong những trường hợp bệnh lý nặng như phù thũng nhiều, cổ trướng, táo bón do tích trệ, đàm thấp ủng phế.

Chính vì tác dụng mạnh mẽ này, Khiên ngưu vừa được xem là “con dao sắc” trong điều trị, vừa là vị thuốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu dùng sai cách, sai liều.

Đặc điểm thực vật của cây Khiên ngưu (Bìm bìm)

Cây Khiên ngưu, còn gọi là Bìm bìm, là loài dây leo thân cuốn, thân mảnh, nhẵn, sinh trưởng rất nhanh. Chỉ trong một mùa mưa, thân và cành có thể vươn dài hơn 10m. Một điểm đặc biệt là dây leo của cây chỉ quấn theo chiều ngược kim đồng hồ, khác với nhiều loài dây leo khác.

Lá mọc so le, có 5 thùy hình chân vịt, phiến mỏng, đầu nhọn, gân lá nổi rõ. Hoa mọc ở kẽ lá, thường từ 1–3 bông, hoa lớn hình chuông, có khả năng đổi màu từ lam nhạt sang hồng hoặc tím trong ngày. Quả là quả nang hình cầu, bên trong chứa hạt – chính là bộ phận được dùng làm thuốc.

Phân bố và sinh thái

Khiên ngưu là cây ưa ẩm và ánh sáng, mọc hoang ở bờ rào, bụi rậm, ven ruộng, phát triển mạnh vào mùa mưa. Đây là cây nhiệt đới, phân bố tại Trung Quốc, Thái Lan, Nhật Bản, Indonesia và nhiều nước Đông Nam Á.

Tại Việt Nam, Bìm bìm xuất hiện phổ biến từ vùng núi thấp, trung du đến đồng bằng, là loài cây rất quen thuộc với người dân nông thôn.

Bộ phận dùng và nguồn gốc tên gọi Khiên ngưu tử

Toàn cây Bìm bìm đều có thể làm thuốc, nhưng Khiên ngưu tử là phần hạt già phơi khô. Tên gọi này gắn với câu chuyện dân gian “đứa trẻ dắt trâu” đi tạ ơn thầy thuốc, từ đó người đời gọi vị thuốc này là Khiên ngưu tử.

Mô tả vị thuốc và phân loại

Khiên ngưu tử có hai loại:

• Hắc Khiên ngưu (hắc sửu): hạt màu nâu đen, tác dụng nhanh và mạnh
• Bạch Khiên ngưu (bạch sửu): hạt màu vàng nhạt, tác dụng chậm và hòa hoãn hơn

Hạt có 3 cạnh, lưng khum, vỏ cứng, kích thước tương đương hạt đậu xanh. Nhân bên trong màu vàng nhạt, chứa nhiều hoạt chất có tác dụng tẩy xổ.

Thu hái, chế biến và bảo quản

• Thu hái: Tháng 7–10, khi quả chín
• Chế biến:
  • Dùng sống: phơi khô, tán bột – tác dụng xổ rất mạnh
  • Dùng chín: sao vàng – tác dụng dịu hơn
• Bảo quản: nơi khô ráo, tránh ẩm mốc

Thành phần hóa học và tác dụng dược lý

Nghiên cứu cho thấy Khiên ngưu chứa:

• Khoảng 11% chất béo
• 2% Pharbitin – glycosid có tác dụng tẩy mạnh
• Nilic acid, gallic acid, lysergol và các alcaloid khác

Tác dụng dược lý nổi bật

• Tẩy xổ mạnh: kích thích nhu động ruột
• Trục thủy – lợi niệu: tăng độ lọc cầu thận
• Diệt giun: ức chế giun đũa in vitro
• Độc tính: liều cao có thể gây nôn, tiêu chảy, tiểu máu, ảnh hưởng thần kinh

Công dụng của Khiên ngưu trong Đông y

Theo Đông y, Khiên ngưu có vị đắng, cay, tính hàn, quy vào Phế – Đại tràng – Thận, thường dùng trong:

• Phù thũng nhiều, cổ trướng
• Táo bón do tích trệ
• Long đờm, chữa ho suyễn do đàm thấp
• Tẩy giun đũa, giun kim

Liều dùng thông thường: 4–12g/ngày.

Những cảnh báo bắt buộc phải biết

Khiên ngưu không dùng cho:

• Phụ nữ mang thai
• Người cơ thể hư nhược
• Người suy hô hấp, phù do suy dinh dưỡng
• Người sau phẫu thuật bí tiểu

Dùng quá liều có thể gây nôn, đau bụng, tiêu chảy ra máu, tổn thương thận và thần kinh. Thuốc sao chín an toàn hơn thuốc sống.

Một số bài thuốc kinh nghiệm

• Trị phù thũng, cổ trướng: Khiên ngưu tử phối hợp hồi hương, tán bột uống lúc đói
• Tẩy giun: Khiên ngưu tử, đại hoàng, binh lang tán bột (Ngưu lang hoàn)

Các bài thuốc này chỉ dùng khi có chỉ định của thầy thuốc.