Cánh kiến trắng là gì? Công dụng, bài thuốc và giá trị dược liệu An tức hương

Trong kho tàng dược liệu truyền thống của Việt Nam, cánh kiến trắng – hay còn gọi là cây Bồ đề – được xem là một trong những vị thuốc có giá trị cao cả về mặt y học lẫn kinh tế. Không chỉ gắn liền với đời sống văn hóa – tâm linh, cánh kiến trắng còn nổi tiếng nhờ nhựa cây An tức hương, một dược liệu được sử dụng rộng rãi trong Đông y, hương liệu và công nghiệp mỹ phẩm.

1. Giới thiệu chung về cây thuốc Cánh kiến trắng

Cánh kiến trắng có tên khoa học Styrax tonkinensis, thuộc họ Bồ đề (Styracaceae). Đây là cây gỗ lớn, có thể cao tới 20 mét, thân to, chu vi đạt hàng mét khi trưởng thành. Cành non có màu nâu vàng, phủ lông hình sao. Lá cây hình trứng hoặc thuôn dài, mặt dưới phủ lớp lông trắng bạc đặc trưng. Hoa màu trắng, mọc thành chùm, có mùi thơm nhẹ.

Cây mọc rải rác trong các khu rừng ở độ cao 1.000 – 1.800m, hoặc được trồng làm cây lấy bóng mát. Ở Việt Nam, cánh kiến trắng phân bố rộng từ các tỉnh miền núi phía Bắc như Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, cho tới Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị và một số địa phương trung du, đồng bằng.

2. Bộ phận dùng và thành phần hóa học

2.1. Bộ phận dùng

Bộ phận quý giá nhất của cánh kiến trắng là nhựa cây, được gọi là An tức hương (Benzoin Gum). Ngoài ra, lá cây cũng được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian.

Nhựa thường được thu hoạch khi cây khoảng 10 năm tuổi, đường kính thân 20–25cm, đang trong giai đoạn ra hoa. Người ta tạo các vết cắt sâu trên thân hoặc cành lớn để nhựa chảy ra, sau đó đông đặc thành những phiến màu trắng vàng, dễ gãy, có mùi thơm vani đặc trưng.

2.2. Thành phần hóa học

Nhựa cánh kiến trắng chứa:

• 60–80% benzoat coniferyl
• 10–20% acid benzoic tự do
• cinnamat benzyl, acid hydroxy-oleanolic
• Hai hoạt chất mới: stytonkinol A và stytonkinol B

Các nghiên cứu cho thấy nhựa có tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm, long đờm và bảo vệ thần kinh.

3. Tính vị và công dụng theo Đông y

3.1. Tính vị

An tức hương có vị cay, đắng, tính ấm, quy vào tâm và phế, có tác dụng khai khiếu, trấn tĩnh, chỉ khái (chữa ho). Trong Đông y, “khai khiếu” thường dùng cho các trường hợp hôn mê, trúng phong, co giật.

3.2. Công dụng

• Trị ho, viêm phế quản mạn tính, hen suyễn
• Hỗ trợ điều trị trúng phong, hôn mê, đau bụng, tiêu chảy
• Chữa các bệnh ngoài da, làm mau lành vết thương, nẻ vú
• An thần, giảm căng thẳng, hỗ trợ giấc ngủ
• Xua đuổi côn trùng, làm thực phẩm chậm ôi thiu

Liều dùng phổ biến: 0,5 – 2g/ngày, pha rượu uống, làm siro, hoặc chế cao xoa bóp.

4. Một số bài thuốc dân gian tiêu biểu

• Chữa ho, viêm phế quản: Nhựa mài với mật ong, uống 0,5g/lần, ngày 2–4 lần
• Trúng phong, hôn mê: 2–4g nhựa sắc uống hoặc mài với rượu
• Chữa nẻ vú, vết thương: Nhựa pha cồn 70 độ hoặc mật ong để bôi
• Viêm nha chu: Ngâm nhựa với rượu, dùng ngậm
• Đau bụng do khí trệ: Phối hợp An tức hương, Đại hồi, Sa nhân, Cam thảo

5. Nghiên cứu khoa học về Cánh kiến trắng

Các nghiên cứu hiện đại cho thấy tinh dầu An tức hương có tác dụng kháng nấm mạnh, tăng hiệu quả của các thuốc kháng nấm như Ketoconazole. Ngoài ra, nhựa còn ức chế vi khuẩn E. coli, giải thích tác dụng trị tiêu chảy và viêm đường ruột.

Đặc biệt, nghiên cứu trên chuột cho thấy An tức hương có tác dụng bảo vệ thần kinh, giảm tổn thương tế bào não trong mô hình nhồi máu não – phù hợp với kinh nghiệm dân gian chữa trúng phong.

6. Kiêng kỵ khi sử dụng

• Người khí hư, âm hư hỏa vượng không nên dùng
• Bệnh không liên quan đến “ác khí” theo Đông y thì tránh dùng
• Phụ nữ mang thai cần hỏi ý kiến thầy thuốc