Bạch Quả (Ginkgo biloba): Thuốc Bổ Não Từ Thiên Nhiên, Công Dụng – Cách Dùng Và Lưu Ý An Toàn

Bạch Quả – Thuốc Bổ Não Từ Thiên Nhiên Được Y Học Hiện Đại Công Nhận

Bạch quả (Ginkgo biloba L.) được xem là một trong những loài cây cổ xưa nhất còn tồn tại trên Trái Đất, xuất hiện từ hơn 200 triệu năm trước và thường được gọi là “hóa thạch sống”. Không chỉ mang giá trị sinh học đặc biệt, bạch quả còn được đánh giá cao trong y học cổ truyền lẫn y học hiện đại nhờ tác dụng bổ não, tăng cường trí nhớ, cải thiện tuần hoàn máu và chống lão hóa thần kinh.

1. Cây bạch quả là gì?

• Tên Việt Nam: Bạch quả
• Tên khác: Ngân hạnh, Áp cước tử, Công tôn thụ
• Tên khoa học: Ginkgo biloba L.
• Họ: Ginkgoaceae (họ Bạch quả)

Bạch quả là cây thân gỗ lớn, cao từ 20–30m, thân trụ thẳng, tán lá rộng. Lá mọc so le, thường thành chùm, phiến lá hình quạt, mép tròn, lõm nhẹ ở giữa và chia thành hai thùy rộng – đặc điểm rất dễ nhận diện.

Cây thuộc dạng đơn tính khác gốc, có cây đực và cây cái riêng biệt. Quả bạch quả là quả hạch hình bầu dục, kích thước tương đương quả mận, khi chín có mùi bơ khét rất khó chịu, phần thịt quả có độc nhẹ.

2. Phân bố – thu hái – chế biến

Bạch quả có nguồn gốc từ Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, hiện được trồng rộng rãi ở châu Âu và Bắc Mỹ. Tại Trung Quốc, nhiều cây bạch quả cổ thụ có tuổi đời lên đến hàng nghìn năm, tập trung tại các tỉnh như An Huy, Phúc Kiến, Giang Tô, Tứ Xuyên, Vân Nam…

Tại Việt Nam, từ năm 1995, bạch quả được nhập giống và trồng thử nghiệm tại Sa Pa (Lào Cai), tuy nhiên cây sinh trưởng chậm và chưa phổ biến.

Bộ phận dùng làm thuốc:

• Lá bạch quả: Phơi hoặc sấy khô, dùng làm cao chiết
• Hạt bạch quả: Thu hoạch từ quả chín, bỏ thịt quả, rửa sạch, phơi khô và chế biến kỹ trước khi dùng

⚠️ Lưu ý: Hạt bạch quả sống hoặc rang chưa kỹ có thể gây ngộ độc.

3. Thành phần hóa học nổi bật

• Lá bạch quả: Flavonoid (quercetin, kaempferol, isorhamnetin), terpen (ginkgolides A, B, C, bilobalide), proanthocyanidins
• Nhân hạt: 5,3% protein, 68% tinh bột, 6% đường
• Vỏ quả: Acid ginkgolic, bisphenol
• Ngoài ra còn có các acid hữu cơ như acid vanillic, acid p-hydroxybenzoic…

Chính flavonoid và terpene lactone là hai nhóm hoạt chất tạo nên giá trị dược lý nổi bật của bạch quả.

4. Công dụng của bạch quả

4.1. Theo y học cổ truyền

Bạch quả có vị ngọt hơi đắng, chát, tính bình, có tác dụng:

• Ích khí, bổ phổi
• Hóa đờm, giảm ho, bình suyễn
• Trị tiểu tiện không tự chủ, khí hư, bạch đới
• Dùng trong viêm phế quản, viêm mũi mạn, viêm khớp, cước do lạnh

4.2. Theo y học hiện đại

Chiết xuất bạch quả chuẩn hóa (24% flavone glycoside – 6% terpene lactone) được sử dụng rộng rãi để:

• Cải thiện trí nhớ, suy giảm nhận thức, Alzheimer
• Điều trị thiểu năng tuần hoàn não, chóng mặt, ù tai
• Hỗ trợ bệnh mạch máu ngoại biên, tăng quãng đường đi bộ không đau
• Bảo vệ tế bào thần kinh, chống oxy hóa, ức chế kết tập tiểu cầu
• Đối kháng yếu tố hoạt hóa tiểu cầu (PAF)

Nhiều nghiên cứu cho thấy Ginkgolide B giúp tăng lưu lượng máu não, cải thiện khả năng chịu thiếu oxy của mô thần kinh và làm chậm tiến trình lão hóa não.

5. Liều dùng – cách dùng

• Chiết xuất chuẩn hóa: 120–240 mg/ngày, chia 2–3 lần
• Nhân hạt bạch quả: 10–20g/ngày, phải nấu chín kỹ
• Không dùng quá liều, không ăn hạt sống

6. Tác dụng phụ và lưu ý quan trọng

Bạch quả có thể gây:

• Nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn
• Tim đập nhanh, rối loạn tiêu hóa
• Ngộ độc nếu dùng hạt chưa chế biến kỹ

❌ Không dùng cho:

• Trẻ em
• Phụ nữ mang thai, cho con bú
• Người chuẩn bị phẫu thuật
• Người dùng thuốc chống đông, thuốc chống co giật

Khi có dấu hiệu ngộ độc (sốt, co giật, khó thở), cần đến cơ sở y tế ngay.