Trong nhiều năm, phô mai nhiều chất béo thường nằm trong nhóm thực phẩm được khuyến cáo nên hạn chế vì hàm lượng chất béo và năng lượng tương đối cao. Tuy nhiên, một nghiên cứu được công bố trên tạp chí y khoa Neurology lại đưa ra một kết quả đáng chú ý: những người tiêu thụ lượng phô mai nhiều chất béo cao hơn có nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ thấp hơn trong thời gian theo dõi dài hạn.
Kết quả này được Tiến sĩ Lee Eun-bong tại Hàn Quốc tóm tắt trong chuyên mục về các nghiên cứu y khoa. Nghiên cứu gốc được thực hiện bởi nhóm các nhà khoa học tại Thụy Điển, sử dụng dữ liệu của 27.670 người và theo dõi trong khoảng 25 năm.
Điều đáng chú ý là kết quả không có nghĩa mọi người nên tăng mạnh lượng phô mai trong chế độ ăn để phòng ngừa Alzheimer hay chứng sa sút trí tuệ. Đây là một nghiên cứu quan sát, vì vậy các nhà khoa học chỉ có thể xác định mối liên hệ giữa thói quen ăn uống và nguy cơ bệnh, chưa thể khẳng định phô mai là nguyên nhân trực tiếp tạo ra tác dụng bảo vệ.
Phô mai nhiều chất béo và câu hỏi về sức khỏe não bộ
Phô mai được sản xuất từ sữa động vật có vú thông qua quá trình lên men và đông tụ, sau đó trải qua nhiều phương pháp chế biến khác nhau. Đây là thực phẩm giàu protein, chất béo, canxi, phốt pho và một số vitamin.
Dựa trên hàm lượng chất béo, phô mai có thể được chia thành nhóm ít chất béo và nhiều chất béo. Một số loại thường được xếp vào nhóm ít chất béo gồm mozzarella, ricotta hoặc cottage cheese, trong khi cheddar, Swiss hay một số loại phô mai kem có hàm lượng chất béo cao hơn.
Trong quan niệm dinh dưỡng phổ biến, việc lựa chọn sản phẩm ít chất béo thường được xem là có lợi do chất béo bão hòa và tổng năng lượng trong khẩu phần có thể ảnh hưởng đến cân nặng cũng như sức khỏe tim mạch.
Tuy nhiên, nghiên cứu mới cho thấy khi đánh giá mối liên hệ giữa thực phẩm và sức khỏe não bộ, việc chỉ nhìn vào tổng lượng chất béo có thể chưa phản ánh đầy đủ vai trò của từng loại thực phẩm.
Nghiên cứu theo dõi 27.670 người trong khoảng 25 năm
Nghiên cứu được thực hiện dựa trên dữ liệu của Malmö Diet and Cancer, một nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn tại Thụy Điển.
Có tổng cộng 27.670 người tham gia được đưa vào phân tích, với độ tuổi trung bình tại thời điểm bắt đầu nghiên cứu là 58,1 tuổi. Khoảng 61% người tham gia là nữ và không có trường hợp mắc chứng mất trí nhớ tại thời điểm ban đầu.
Để đánh giá chế độ ăn, các nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập thông tin tương đối chi tiết, bao gồm nhật ký ăn uống trong 7 ngày, bảng câu hỏi về tần suất sử dụng thực phẩm và phỏng vấn chế độ ăn.
Sau đó, tình trạng sức khỏe của những người tham gia được theo dõi trong thời gian dài thông qua dữ liệu y tế. Thời gian theo dõi trung vị khoảng 25 năm, và đến cuối giai đoạn nghiên cứu có 3.208 trường hợp sa sút trí tuệ mới được ghi nhận.
Các nhà nghiên cứu không chỉ xem xét tổng số trường hợp sa sút trí tuệ mà còn phân tích riêng bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ do mạch máu.
Ăn từ 50g phô mai nhiều chất béo mỗi ngày có liên quan đến nguy cơ thấp hơn 13%
Điểm gây chú ý nhất nằm ở nhóm phô mai nhiều chất béo.
Trong nghiên cứu, phô mai nhiều chất béo được xác định là loại có hàm lượng chất béo trên 20%. Những người tiêu thụ từ 50g phô mai loại này mỗi ngày trở lên được so sánh với nhóm tiêu thụ dưới 15g mỗi ngày.
Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ ít nhất 50g phô mai nhiều chất béo mỗi ngày có nguy cơ mắc sa sút trí tuệ nói chung thấp hơn khoảng 13% so với nhóm tiêu thụ dưới 15g mỗi ngày.
Xét riêng sa sút trí tuệ do mạch máu, mức chênh lệch còn đáng chú ý hơn. Nhóm ăn nhiều phô mai nhiều chất béo có nguy cơ thấp hơn khoảng 29%.
Đây là những con số tương đối, được thể hiện thông qua hazard ratio trong mô hình thống kê của nghiên cứu. Nói cách khác, không nên hiểu rằng cứ ăn 50g phô mai mỗi ngày thì một người chắc chắn giảm 13% nguy cơ mắc bệnh.
Mối liên hệ được quan sát trong một quần thể cụ thể và có thể chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác trong lối sống.
Mối liên hệ với Alzheimer phụ thuộc vào APOE ε4
Một chi tiết khác của nghiên cứu liên quan đến APOE ε4, một biến thể di truyền được biết đến là có liên quan đến nguy cơ mắc Alzheimer.
Phân tích cho thấy mối liên hệ giữa việc tiêu thụ nhiều phô mai nhiều chất béo và nguy cơ Alzheimer được quan sát ở những người không mang APOE ε4. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa phô mai có thể loại bỏ hoặc trung hòa nguy cơ di truyền của người mang biến thể này.
Yếu tố di truyền chỉ là một trong nhiều thành phần liên quan đến nguy cơ Alzheimer. Tuổi tác, sức khỏe tim mạch, huyết áp, tiểu đường, hoạt động thể chất, giấc ngủ, hút thuốc, chế độ ăn tổng thể và nhiều yếu tố xã hội khác cũng có thể đóng vai trò quan trọng.
Do đó, phát hiện về APOE ε4 cần được hiểu như một kết quả phân tích dưới nhóm chứ chưa thể dùng để đưa ra khuyến nghị dinh dưỡng riêng cho từng kiểu gene.
Không phải loại sản phẩm từ sữa nào cũng cho kết quả giống nhau
Nghiên cứu cũng cho thấy sự khác biệt đáng chú ý giữa các nhóm sản phẩm từ sữa.
Bên cạnh phô mai nhiều chất béo, nhóm tiêu thụ kem nhiều chất béo cũng có mối liên hệ với nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn. Những người sử dụng từ 20g kem nhiều chất béo mỗi ngày trở lên có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn khoảng 16% so với người không sử dụng.
Ngược lại, các nhà nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa sa sút trí tuệ và một số nhóm khác như phô mai ít chất béo, kem ít chất béo, sữa nhiều chất béo, sữa ít chất béo, sữa lên men và bơ trong phân tích chính.
Điều này cho thấy khi nghiên cứu tác động của thực phẩm đối với sức khỏe lâu dài, không nên đơn giản chia thực phẩm thành nhóm “có chất béo” và “ít chất béo”. Cấu trúc thực phẩm, thành phần dinh dưỡng, cách chế biến và tổng thể chế độ ăn có thể đều quan trọng.
Vì sao phô mai nhiều chất béo có thể liên quan đến sức khỏe não bộ?
Các nhà nghiên cứu cho rằng một số thành phần trong phô mai có thể đóng vai trò trong mối liên hệ quan sát được, nhưng cơ chế này vẫn cần được nghiên cứu thêm.
Một giả thuyết được đề cập là các axit béo và peptide có nguồn gốc từ phô mai có thể tác động đến những quá trình liên quan đến viêm và stress oxy hóa.
Não bộ đặc biệt nhạy cảm với quá trình oxy hóa và viêm kéo dài. Các chất chống oxy hóa nội sinh, trong đó có glutathione, tham gia bảo vệ tế bào trước tổn thương oxy hóa.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng đây mới là cách giải thích khả dĩ cho kết quả quan sát được. Nghiên cứu không phải thử nghiệm lâm sàng nhằm chứng minh rằng ăn phô mai sẽ làm tăng glutathione trong não hoặc trực tiếp ngăn chặn quá trình thoái hóa thần kinh.
Vì vậy, không nên biến giả thuyết về cơ chế sinh học thành kết luận rằng phô mai là “thuốc phòng Alzheimer”.
50g phô mai thực tế là bao nhiêu?
Đối với người tiêu dùng, con số 50g có thể khá khó hình dung.
Tùy loại và cách cắt, 50g có thể tương đương khoảng 2 lát phô mai cắt sẵn hoặc một phần phô mai được bào nhỏ. Tuy nhiên, trọng lượng thực tế thay đổi đáng kể giữa các loại sản phẩm.
Điều quan trọng hơn là nghiên cứu sử dụng ngưỡng định lượng để phân nhóm chứ không đưa ra một liều lượng khuyến nghị cho toàn bộ dân số.
Một người đang kiểm soát cân nặng, cholesterol hoặc tổng năng lượng khẩu phần không nên tự động tăng lượng phô mai chỉ vì kết quả nghiên cứu này.
Vì sao kết quả không có nghĩa “ăn càng nhiều phô mai càng tốt”?
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi diễn giải nghiên cứu.
Nghiên cứu cho thấy nhóm tiêu thụ phô mai nhiều chất béo ở mức từ 50g mỗi ngày trở lên có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn so với nhóm tiêu thụ dưới 15g mỗi ngày. Điều đó không đồng nghĩa với việc ăn 100g, 200g hay 300g phô mai mỗi ngày sẽ tiếp tục làm nguy cơ bệnh giảm xuống.
Thực tế, nghiên cứu không phải thử nghiệm can thiệp để yêu cầu người tham gia ăn một lượng phô mai nhất định trong nhiều năm.
Ngoài ra, những người ăn nhiều phô mai có thể khác với những người ăn ít phô mai ở nhiều khía cạnh khác. Chẳng hạn, dữ liệu nghiên cứu cho thấy nhóm tiêu thụ nhiều phô mai nhiều chất béo có một số đặc điểm sức khỏe và lối sống khác biệt.
Dù các mô hình thống kê đã điều chỉnh nhiều yếu tố, vẫn không thể loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của những yếu tố chưa được đo lường hoặc chưa được kiểm soát.
Nghiên cứu có những hạn chế nào?
Các tác giả cũng chỉ ra một số hạn chế quan trọng.
Thứ nhất, đây là nghiên cứu quan sát. Vì vậy, kết quả không thể chứng minh quan hệ nhân quả.
Thứ hai, chế độ ăn được đánh giá chủ yếu tại thời điểm ban đầu. Trong khoảng thời gian theo dõi kéo dài hàng chục năm, thói quen ăn uống của mỗi người có thể thay đổi.
Thứ ba, nghiên cứu chỉ được thực hiện trên dân số Thụy Điển. Do đó, cần thận trọng khi áp dụng trực tiếp kết quả cho người Việt Nam hoặc những quần thể có chế độ ăn, di truyền và lối sống khác biệt.
Thứ tư, nghiên cứu không thu thập đủ thông tin chi tiết về tất cả loại phô mai, mức độ chất béo cụ thể trên 20%, cách sử dụng hoặc từng công thức chế biến. Vì vậy, chưa thể kết luận loại phô mai nào là lựa chọn tối ưu cho sức khỏe não bộ.
Cuối cùng, bản thân các tác giả cho rằng cần có thêm nghiên cứu ở những quần thể khác để xác nhận kết quả.
Có nên ăn phô mai nhiều chất béo để phòng ngừa sa sút trí tuệ?
Câu trả lời hiện tại là chưa có đủ bằng chứng để đưa ra khuyến nghị như vậy.
Nghiên cứu cung cấp một tín hiệu khoa học đáng chú ý rằng một số sản phẩm từ sữa nhiều chất béo có thể có mối liên hệ với nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn. Nhưng một nghiên cứu quan sát không thể chứng minh rằng chính việc ăn phô mai đã tạo ra sự khác biệt.
Đối với sức khỏe não bộ, cách tiếp cận hợp lý hơn vẫn là duy trì chế độ ăn cân bằng, kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch, vận động thường xuyên, ngủ đủ và theo dõi các bệnh lý mạn tính theo hướng dẫn của bác sĩ.
Phô mai có thể là một phần của chế độ ăn, nhưng không nên được xem là thực phẩm có tác dụng điều trị hoặc thay thế các biện pháp phòng ngừa sa sút trí tuệ đã được khuyến nghị.
Phô mai nhiều chất béo và bài học mới về dinh dưỡng
Điều thú vị nhất từ nghiên cứu không đơn thuần là câu chuyện “ăn phô mai có thể giảm nguy cơ sa sút trí tuệ”, mà còn nằm ở cách khoa học hiện đại nhìn nhận thực phẩm.
Một thực phẩm không nhất thiết tốt hoặc xấu chỉ dựa trên một thành phần riêng lẻ. Chất béo, protein, khoáng chất, cấu trúc thực phẩm, quá trình lên men và cách thực phẩm được đưa vào tổng thể chế độ ăn đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe.
Nghiên cứu trên 27.670 người Thụy Điển trong khoảng 25 năm cho thấy phô mai nhiều chất béo và kem nhiều chất béo có mối liên hệ nghịch với nguy cơ sa sút trí tuệ, trong khi nhiều sản phẩm từ sữa khác không cho thấy mối liên hệ tương tự.
Dù vậy, kết quả này nên được xem là một phát hiện khoa học đáng chú ý để tiếp tục nghiên cứu, thay vì một lời khuyên rằng mọi người nên ăn nhiều chất béo hơn.
Đối với người quan tâm đến sức khỏe não bộ, điều quan trọng vẫn là nhìn vào toàn bộ lối sống và chế độ ăn. Một miếng phô mai có thể nằm trong một chế độ ăn cân bằng, nhưng không có một loại thực phẩm đơn lẻ nào có thể thay thế cho chiến lược chăm sóc sức khỏe lâu dài.
Lưu ý: Nội dung mang tính thông tin và tổng hợp từ nghiên cứu khoa học, không thay thế chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân. Người đang điều trị bệnh tim mạch, rối loạn lipid máu, béo phì hoặc các bệnh chuyển hóa nên trao đổi với bác sĩ/dinh dưỡng trước khi thay đổi đáng kể khẩu phần chất béo.
Những câu hỏi về tác dụng của pho mát trong việc giúp giảm nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ
Ăn phô mai nhiều chất béo có thực sự giảm 13% nguy cơ Alzheimer không?
Không nên hiểu như vậy. Con số 13% trong nghiên cứu chủ yếu đề cập đến nguy cơ sa sút trí tuệ nói chung khi so sánh nhóm ăn ít nhất 50g phô mai nhiều chất béo mỗi ngày với nhóm ăn dưới 15g. Với Alzheimer, mối liên hệ được quan sát rõ hơn ở nhóm không mang APOE ε4.
Mỗi ngày nên ăn 50g phô mai để phòng ngừa sa sút trí tuệ?
Nghiên cứu không đưa ra khuyến nghị rằng mọi người nên ăn 50g phô mai mỗi ngày. Đây là ngưỡng được sử dụng để phân tích nhóm đối tượng trong một nghiên cứu quan sát.
Phô mai ít béo có tác dụng tương tự không?
Trong nghiên cứu này, phô mai ít chất béo không cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa với nguy cơ sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa phô mai ít béo gây hại cho não bộ.
Người có cholesterol cao có nên tăng ăn phô mai nhiều chất béo?
Không nên tự ý tăng lượng phô mai chỉ dựa trên nghiên cứu này. Nhu cầu dinh dưỡng phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe, tổng khẩu phần, cân nặng và các yếu tố nguy cơ tim mạch của từng người.
Nghiên cứu có chứng minh phô mai phòng ngừa Alzheimer không?
Chưa. Đây là nghiên cứu đoàn hệ quan sát. Các kết quả cho thấy mối liên hệ giữa mức tiêu thụ một số sản phẩm từ sữa và nguy cơ sa sút trí tuệ, nhưng chưa chứng minh quan hệ nhân quả.
Kết quả nghiên cứu có áp dụng trực tiếp cho người Việt Nam không?
Cần thận trọng. Nghiên cứu được thực hiện trên người Thụy Điển, trong một bối cảnh chế độ ăn và lối sống khác với Việt Nam. Cần thêm nghiên cứu trên nhiều quần thể khác nhau trước khi đưa ra kết luận rộng hơn.
Nguồn kiểm chứng: Nghiên cứu gốc được đăng trên Neurology với tiêu đề High- and Low-Fat Dairy Consumption and Long-Term Risk of Dementia: Evidence From a 25-Year Prospective Cohort Study. Nghiên cứu ghi nhận 27.670 người tham gia, 3.208 ca sa sút trí tuệ trong thời gian theo dõi trung vị 24,9 năm; nhóm tiêu thụ từ 50g phô mai nhiều chất béo/ngày có HR 0,87 đối với sa sút trí tuệ nói chung và HR 0,71 đối với sa sút trí tuệ do mạch máu. Các tác giả nhấn mạnh thiết kế quan sát hạn chế khả năng suy luận quan hệ nhân quả.
Đọc tin mới trên Điểm Tin Nhanh
