AI Trung Quốc bùng nổ toàn cầu: Vì sao Washington lo ngại khi DeepSeek, Z.ai và Alibaba ngày càng phổ biến?

Trí tuệ nhân tạo đang trở thành một trong những mặt trận quan trọng nhất trong cạnh tranh công nghệ Mỹ – Trung. Trong năm 2026, các mô hình AI của Trung Quốc không chỉ cải thiện đáng kể về hiệu năng mà còn nhanh chóng mở rộng mức độ sử dụng trên các nền tảng dành cho nhà phát triển trên toàn cầu.

Điểm đáng chú ý là sự gia tăng này diễn ra ngay cả khi nhiều mô hình tiên tiến của Mỹ vẫn dẫn đầu ở nhiều bài kiểm tra hiệu năng và tiếp tục thu hút phần lớn chi tiêu AI. Lợi thế về giá thành, khả năng tùy biến và hiệu quả trong lập trình cũng như các tác vụ AI tự động đang giúp những mô hình như DeepSeek, Z.ai hay Qwen của Alibaba tiếp cận ngày càng nhiều doanh nghiệp và nhà phát triển.

Theo dữ liệu sử dụng được công bố trong các báo cáo gần đây, tỷ trọng token của các mô hình Trung Quốc trên OpenRouter và Vercel đã tăng rất mạnh trong năm 2026. Trên OpenRouter, nhóm mô hình Trung Quốc chiếm khoảng 57%-67% số token được sử dụng trong tuần bắt đầu từ ngày 14/9, so với khoảng 6%-13% vào tháng 2. Trên Vercel, tỷ trọng này tăng từ 11% vào tháng 1 lên khoảng 55% trong tháng 8.

Sự thay đổi này đang thu hút sự quan tâm đặc biệt tại Washington khi các cơ quan và ủy ban của Mỹ đồng thời xem xét những rủi ro liên quan đến an ninh mạng, dữ liệu, nguồn gốc mô hình và sự phụ thuộc công nghệ.

AI Trung Quốc từ thị trường ngách trở thành lựa chọn phổ biến

Trong giai đoạn đầu của cuộc đua AI tạo sinh, các công ty Mỹ như OpenAI, Anthropic và Google thường chiếm vị trí nổi bật trong hệ sinh thái mô hình ngôn ngữ lớn.

Tuy nhiên, khoảng cách đó đang trở nên phức tạp hơn.

Các công ty Trung Quốc đã liên tục giới thiệu những mô hình mới với năng lực ngày càng cao. DeepSeek nổi lên mạnh trong nhóm mô hình phục vụ suy luận và lập trình, trong khi Z.ai phát triển dòng GLM và Alibaba đẩy mạnh hệ sinh thái Qwen.

Trên OpenRouter, nền tảng cho phép nhà phát triển tiếp cận nhiều mô hình AI thông qua một hệ thống API, dữ liệu hiện tại cho thấy DeepSeek chiếm 25,4% lượng yêu cầu văn bản trong tuần bắt đầu ngày 14/9, trong khi Z.ai chiếm 9,4% và Qwen 6,7%. Điều này cho thấy sự hiện diện đáng kể của các nhà cung cấp Trung Quốc trong hệ sinh thái AI dành cho nhà phát triển.

Đáng chú ý, OpenRouter đo lường lượng token được xử lý thông qua API, bao gồm cả token đầu vào và đầu ra. Vì vậy, con số này phản ánh mức độ sử dụng trên một nền tảng cụ thể, chứ không phải thị phần toàn bộ thị trường AI toàn cầu.

Dù vậy, xu hướng vẫn đáng chú ý: những mô hình từng được xem là lựa chọn thay thế giá rẻ đang ngày càng xuất hiện trong các quy trình phát triển phần mềm và ứng dụng AI thực tế.

Giá rẻ là một trong những động lực lớn nhất

Một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy AI Trung Quốc là chi phí.

Đối với doanh nghiệp, chất lượng mô hình không phải yếu tố duy nhất. Khi AI được tích hợp vào sản phẩm, chatbot, công cụ lập trình hoặc hệ thống tự động hóa, số lượng token sử dụng có thể tăng lên rất nhanh.

Khi đó, chênh lệch giá giữa các mô hình có năng lực tương đương có thể trở thành yếu tố quyết định.

Các mô hình Trung Quốc vì vậy có lợi thế ở những tác vụ mà doanh nghiệp không nhất thiết phải sử dụng mô hình đắt nhất. Nếu một mô hình có thể hoàn thành việc viết mã, sửa lỗi, phân tích dữ liệu hoặc thực hiện một chuỗi tác vụ tự động với độ chính xác đủ cao, chi phí thấp hơn có thể khiến doanh nghiệp ưu tiên nó.

Harpreet Arora, người phụ trách cơ sở hạ tầng tác nhân tại Vercel, được dẫn lời cho rằng khi một mô hình đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng cần thiết, chênh lệch giá có thể trở nên rất hấp dẫn đối với người sử dụng.

Điều này cũng lý giải vì sao sự cạnh tranh AI đang chuyển từ câu hỏi “mô hình nào mạnh nhất?” sang những câu hỏi thực tế hơn như “mô hình nào đủ tốt, nhanh và rẻ để triển khai ở quy mô lớn?”

Lập trình trở thành chiến trường quan trọng

Một trong những lĩnh vực mà các mô hình AI Trung Quốc đang thu hút sự chú ý là lập trình.

AI coding agent ngày càng có khả năng đọc nhiều tệp mã nguồn, phân tích cấu trúc dự án, sửa lỗi, viết chức năng mới và thực hiện nhiều bước liên tiếp.

Peter Walker, người đứng đầu nghiên cứu thị trường tại OpenRouter, nhận định các mô hình mã nguồn mở của Trung Quốc phát hành trong năm 2026 đã có thể xử lý đáng tin cậy nhiều trường hợp sử dụng tác nhân tiên tiến, đặc biệt là lập trình, ở mức mà cuối năm 2025 vẫn khó thực hiện.

Điểm đáng chú ý ở đây không đơn thuần là điểm benchmark.

Trong môi trường doanh nghiệp, khả năng hoàn thành một tác vụ thực tế với mức chi phí hợp lý có thể quan trọng hơn việc đứng đầu một bảng xếp hạng.

Điều này tạo cơ hội cho các mô hình Trung Quốc tiếp cận những doanh nghiệp không muốn phụ thuộc hoàn toàn vào một số ít nhà cung cấp AI lớn của Mỹ.

Mỹ vẫn giữ lợi thế ở nhiều mô hình tiên tiến

Sự gia tăng sử dụng AI Trung Quốc không đồng nghĩa với việc các công ty Mỹ đã mất vị trí dẫn đầu.

Các mô hình frontier của Mỹ vẫn có lợi thế ở nhiều nhiệm vụ phức tạp, đặc biệt trong những ứng dụng yêu cầu khả năng suy luận, lập kế hoạch nhiều bước, xử lý công cụ hoặc độ tin cậy cao.

Ngay cả dữ liệu OpenRouter cũng cho thấy người dùng không chỉ lựa chọn một nhóm mô hình duy nhất. Các mô hình của OpenAI, Anthropic và Google vẫn giữ vai trò lớn trong nhiều nhóm tác vụ.

Điều đang thay đổi là thị trường trở nên phân mảnh hơn.

Doanh nghiệp có thể sử dụng một mô hình Mỹ cho nhiệm vụ phức tạp, một mô hình Trung Quốc cho lập trình hoặc tác vụ khối lượng lớn và một mô hình khác cho các công việc yêu cầu tốc độ.

Nói cách khác, cuộc cạnh tranh AI đang chuyển dần từ cuộc đua tìm ra một mô hình thống trị duy nhất sang cuộc đua xây dựng hệ sinh thái gồm nhiều mô hình với các mức giá và năng lực khác nhau.

Vì sao Washington đặc biệt quan tâm?

Sự phổ biến của AI Trung Quốc đang được nhìn nhận tại Washington không chỉ dưới góc độ thương mại.

Tháng 4/2026, Ủy ban An ninh Nội địa Hạ viện Mỹ và Ủy ban Đặc biệt về Trung Quốc đã mở cuộc điều tra chung về các rủi ro an ninh quốc gia, an ninh mạng và kinh tế liên quan đến việc các công ty Mỹ sử dụng mô hình AI do Trung Quốc phát triển. Cuộc điều tra ban đầu tập trung vào những công ty như Anysphere và Airbnb, sau đó mở rộng sang DoorDash.

Các nghị sĩ Mỹ đặc biệt quan tâm tới những mô hình mã nguồn mở hoặc open-weight, bởi chúng có thể được tải xuống, tùy chỉnh và tích hợp vào phần mềm mà không nhất thiết phải phụ thuộc trực tiếp vào một API thương mại của nhà cung cấp.

Điều này tạo ra lợi ích rõ ràng về chi phí và khả năng tùy biến, nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi về dữ liệu, nguồn gốc mô hình và mức độ an toàn của phần mềm.

Ủy ban Hạ viện Mỹ cũng thừa nhận trong tài liệu điều tra rằng doanh nghiệp có những lý do thực tế để lựa chọn mô hình Trung Quốc, chẳng hạn năng lực cạnh tranh, chi phí thấp hơn và khả năng tùy biến cao hơn.

Washington lo ngại về kỹ thuật “distillation”

Một trong những vấn đề gây tranh luận mạnh nhất là knowledge distillation, thường được dịch là chưng cất tri thức.

Về mặt kỹ thuật, distillation không phải là một phương pháp bất hợp pháp. Đây là kỹ thuật phổ biến trong nghiên cứu AI, trong đó mô hình nhỏ hơn học từ đầu ra của mô hình lớn hơn để đạt hiệu năng tốt với chi phí thấp hơn.

Tuy nhiên, Washington cáo buộc một số công ty Trung Quốc đã sử dụng kỹ thuật này ở quy mô lớn để khai thác năng lực của các mô hình AI Mỹ.

Ngày 8/9/2026, CISA, NSA và FBI công bố một cảnh báo chung, cáo buộc DeepSeek, Moonshot AI, Alibaba, MiniMax, StepFun và Z.AI thực hiện các chiến dịch distillation nhằm khai thác mô hình AI tiên tiến của Mỹ. Theo các cơ quan này, hoạt động được cho là đã diễn ra từ ít nhất cuối năm 2024 và liên quan tới hàng tỷ token cùng hàng triệu lượt trao đổi với các mô hình như Claude, GPT, Gemini và Grok.

Reuters đưa tin phía Mỹ cho rằng hoạt động này có thể đã diễn ra với sự nhận biết của chính quyền Trung Quốc. Trung Quốc bác bỏ các cáo buộc, cho rằng distillation là một kỹ thuật AI phổ biến và phản đối cách Washington diễn giải hoạt động này.

Do đó, cần phân biệt rõ giữa kỹ thuật distillation nói chung và những cáo buộc về việc sử dụng kỹ thuật này để vi phạm điều khoản sử dụng, né tránh kiểm soát hoặc khai thác trái phép mô hình đối thủ.

Chip AI vẫn là một mặt trận khác của cuộc cạnh tranh

Cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc không chỉ diễn ra ở tầng mô hình.

Khả năng tiếp cận chip AI tiên tiến là yếu tố nền tảng để huấn luyện và vận hành các mô hình lớn.

Mỹ đã sử dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu nhằm hạn chế khả năng tiếp cận của Trung Quốc đối với một số loại chip và công nghệ bán dẫn tiên tiến.

Tuy nhiên, Trung Quốc đang cố gắng xây dựng hệ sinh thái riêng.

Mới đây, Alibaba công bố chip AI Zhenwu V900 và kế hoạch phát triển một mô hình mới có quy mô từ 5.000 đến 10.000 tỷ tham số. Alibaba cũng đặt mục tiêu mở rộng công suất trung tâm dữ liệu của Alibaba Cloud lên hơn 20 GW vào năm 2032.

Những động thái này cho thấy cuộc cạnh tranh đang mở rộng từ mô hình AI sang toàn bộ chuỗi công nghệ gồm chip, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, phần mềm và ứng dụng.

Đông Nam Á có thể trở thành thị trường đáng chú ý

Một yếu tố khác khiến Washington quan tâm là khả năng các mô hình Trung Quốc được phổ biến rộng rãi tại những thị trường đang phát triển.

Theo dữ liệu được công bố từ OpenRouter, nhóm được nền tảng gọi là “Global South” gồm 82 quốc gia ở Trung và Nam Mỹ, châu Phi và châu Á là khu vực sử dụng mô hình Trung Quốc với tỷ trọng cao.

Trong tuần bắt đầu ngày 14/9, khoảng 67% token của các doanh nghiệp thuộc nhóm này trên OpenRouter được xử lý bởi mô hình Trung Quốc theo dữ liệu được báo cáo.

Đông Nam Á đặc biệt đáng chú ý bởi khu vực này có quan hệ kinh tế chặt chẽ với Trung Quốc, trong khi nhu cầu về hạ tầng số, điện toán đám mây và AI đang tăng nhanh.

Nếu các mô hình Trung Quốc tiếp tục giữ lợi thế về giá và hiệu năng, chúng có thể trở thành lựa chọn thực tế cho các startup, doanh nghiệp vừa và nhỏ hoặc cơ quan cần triển khai AI nhưng bị giới hạn về ngân sách.

Điều này tạo ra một dạng cạnh tranh mới: không nhất thiết phải giành vị trí số một về benchmark, nhưng có thể giành thị phần thông qua khả năng triển khai rộng và chi phí thấp.

AI Trung Quốc có thể thay đổi cuộc chơi như thế nào?

Nếu xu hướng hiện nay tiếp tục, thị trường AI toàn cầu có thể chứng kiến ba thay đổi lớn.

Thứ nhất, giá sử dụng mô hình có thể tiếp tục giảm. Khi nhiều nhà cung cấp cạnh tranh về chi phí, các công ty AI Mỹ cũng chịu áp lực phải tối ưu hiệu suất trên mỗi token.

Thứ hai, mô hình open-weight sẽ có vai trò lớn hơn. Doanh nghiệp có thể muốn kiểm soát dữ liệu, triển khai mô hình tại hạ tầng riêng và tùy chỉnh mô hình theo nhu cầu.

Thứ ba, AI trở thành vấn đề địa chính trị sâu sắc hơn. Việc một doanh nghiệp lựa chọn mô hình không còn đơn thuần là quyết định về giá hoặc hiệu năng nếu hệ thống đó được tích hợp vào dữ liệu doanh nghiệp, hạ tầng quan trọng hoặc các dịch vụ có hàng triệu người sử dụng.

Đây cũng là lý do các cuộc điều tra tại Mỹ tập trung vào không chỉ bản thân mô hình mà còn vào cách doanh nghiệp triển khai chúng.

Sự bùng nổ của các mô hình AI Trung Quốc trong năm 2026 cho thấy cuộc đua trí tuệ nhân tạo đang bước sang một giai đoạn mới.

DeepSeek, Z.ai, Alibaba và nhiều doanh nghiệp khác đang thu hẹp khoảng cách về hiệu năng trong một số tác vụ, đồng thời tận dụng lợi thế về giá để mở rộng mức độ sử dụng. Dữ liệu từ OpenRouter và Vercel cho thấy sự thay đổi này không còn chỉ nằm trong phạm vi thị trường Trung Quốc mà đã xuất hiện trong hệ sinh thái phát triển phần mềm quốc tế.

Trong khi đó, Washington ngày càng xem AI Trung Quốc dưới góc độ rộng hơn, bao gồm cạnh tranh công nghệ, an ninh mạng, dữ liệu, chip bán dẫn và ảnh hưởng địa chính trị.

Các cáo buộc về distillation đang làm căng thẳng thêm cuộc cạnh tranh, nhưng cũng cần lưu ý rằng những cáo buộc của phía Mỹ đang bị Trung Quốc bác bỏ và chưa nên đồng nhất với kết luận pháp lý cuối cùng.

Điểm đáng chú ý nhất có thể không phải là việc một mô hình nào đứng đầu một bài kiểm tra, mà là mô hình nào được doanh nghiệp sử dụng nhiều nhất trong các công việc thực tế. Khi chi phí AI tiếp tục giảm và khả năng của các mô hình ngày càng tiến bộ, cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc nhiều khả năng sẽ diễn ra đồng thời ở cả phòng thí nghiệm, trung tâm dữ liệu và ngay trong những công cụ mà hàng triệu nhà phát triển sử dụng mỗi ngày.

Câu hỏi thường gặp về AI Trung Quốc

Vì sao AI Trung Quốc đang tăng mức độ sử dụng?

Ba yếu tố chính là chi phí thấp, hiệu năng được cải thiện và khả năng xử lý tốt các tác vụ như lập trình, suy luận và tự động hóa. Khi một mô hình đạt chất lượng đủ dùng với chi phí thấp hơn, doanh nghiệp có động lực chuyển một phần khối lượng công việc sang mô hình đó.

DeepSeek, Z.ai và Alibaba có phải những công ty AI Trung Quốc duy nhất đáng chú ý?

Không. Đây là những cái tên nổi bật trong xu hướng hiện nay, nhưng hệ sinh thái AI Trung Quốc còn có nhiều doanh nghiệp khác như Moonshot AI, MiniMax, Tencent và các phòng thí nghiệm phát triển mô hình khác.

OpenRouter có cho thấy AI Trung Quốc đang chiếm phần lớn toàn bộ thị trường AI thế giới không?

Không. Dữ liệu OpenRouter phản ánh lượng token được xử lý trên nền tảng này, không phải toàn bộ thị trường AI toàn cầu. OpenRouter cho biết dữ liệu được tổng hợp từ hoạt động thông qua API của nền tảng và loại trừ những yêu cầu được người dùng giữ riêng tư.

Vì sao Mỹ lo ngại việc doanh nghiệp sử dụng AI Trung Quốc?

Các cơ quan và nghị sĩ Mỹ quan tâm tới nhiều vấn đề, gồm an ninh dữ liệu, nguồn gốc mô hình, rủi ro chuỗi cung ứng phần mềm, khả năng phụ thuộc vào công nghệ của Trung Quốc và những cáo buộc liên quan đến hoạt động distillation.

Distillation có phải hành vi bất hợp pháp không?

Không nhất thiết. Knowledge distillation là một kỹ thuật hợp pháp và phổ biến trong nghiên cứu AI. Tranh cãi hiện nay tập trung vào cách kỹ thuật này được sử dụng, đặc biệt là những cáo buộc về việc khai thác trái phép mô hình đối thủ hoặc vi phạm điều khoản sử dụng. Phía Mỹ và Trung Quốc hiện có cách diễn giải khác nhau về vấn đề này.

AI Mỹ có đang mất vị trí dẫn đầu?

Không thể kết luận như vậy chỉ từ dữ liệu sử dụng trên OpenRouter hoặc Vercel. Các mô hình Mỹ vẫn có vị trí mạnh ở nhiều bài kiểm tra và tác vụ phức tạp. Điều đang thay đổi rõ rệt là các mô hình Trung Quốc đã trở thành đối thủ cạnh tranh đáng kể ở nhiều phân khúc, đặc biệt khi yếu tố giá và khả năng triển khai được đặt lên hàng đầu.

Nguồn tham khảo: OpenRouter; CISA, NSA và FBI; Ủy ban An ninh Nội địa Hạ viện Mỹ; Ủy ban Đặc biệt về Trung Quốc của Hạ viện Mỹ; Reuters và các nguồn dữ liệu ngành được dẫn trong bài.