Một phiến đá vôi từng bị xem là tàn tích kiến trúc bình thường trong hơn một thế kỷ đang trở thành manh mối quan trọng giúp giới nghiên cứu khám phá một trò chơi cờ bàn có nguồn gốc từ thời La Mã. Đặc biệt, thay vì dựa vào một cuốn sách hướng dẫn đã thất lạc, các nhà nghiên cứu đã kết hợp quét 3D, phân tích dấu vết hao mòn và trí tuệ nhân tạo (AI) để tìm ra cách trò chơi này có thể từng được chơi.
Trò chơi được đặt tên là Ludus Coriovalli, theo tên thành phố La Mã cổ đại Coriovallum, nằm dưới khu vực Heerlen ngày nay ở Hà Lan. Nghiên cứu về trò chơi được công bố trên tạp chí Antiquity vào tháng 2/2026, với sự tham gia của các nhà nghiên cứu từ Đại học Leiden, Đại học Maastricht, Université catholique de Louvain, Flinders University và Het Romeins Museum.
Phiến đá hơn 1.000 năm bị xem là tàn tích thông thường
Coriovallum từng là một đô thị của Đế chế La Mã tại vùng Germania Inferior, tương ứng với khu vực Heerlen ngày nay. Thành phố được hình thành dưới thời Hoàng đế Augustus và tồn tại cho tới giai đoạn cuối của Đế chế La Mã phương Tây.
Một phiến đá vôi có các đường khắc hình học được phát hiện tại khu vực này và sau đó được lưu giữ tại bảo tàng ở Heerlen. Phiến đá có kích thước khoảng 20 x 15 cm, trên bề mặt xuất hiện nhiều đường thẳng và hình dạng hình học.
Trong thời gian dài, các đường khắc này không được xác định chắc chắn là một bàn cờ. Điều đáng chú ý là chúng không giống với cấu trúc của những trò chơi La Mã đã được biết đến.
Bước ngoặt xuất hiện vào năm 2020, khi Giáo sư Walter Crist, một nhà nghiên cứu chuyên về trò chơi cổ đại, trực tiếp quan sát hiện vật tại bảo tàng.
Ông nhận thấy trên một số đường khắc có những dấu hiệu hao mòn bất thường. Nếu chỉ là các đường trang trí hoặc hình học được khắc trên đá, mức độ hao mòn này rất khó giải thích. Ngược lại, nó có thể phù hợp với việc các quân cờ được đặt và di chuyển lặp đi lặp lại trên bề mặt.
Nhóm nghiên cứu sau đó tiến hành phân tích chi tiết hơn bằng kỹ thuật dựng mô hình và quét 3D. Kết quả cho thấy một số khu vực trên phiến đá có dấu vết mài mòn mà mắt thường khó nhận biết.
Không có luật chơi, AI được sử dụng để tìm lời giải
Thách thức lớn nhất nằm ở chỗ các nhà nghiên cứu không có một tài liệu cổ nào mô tả luật chơi.
Đây là điểm khiến Ludus Coriovalli khác với một số trò chơi cổ đại khác. Với những trò chơi được ghi lại trong văn bản hoặc có hình ảnh mô tả rõ cách chơi, các nhà khảo cổ có thể dựa vào tư liệu lịch sử để tái dựng luật.
Trong trường hợp này, nhóm nghiên cứu chỉ có bàn đá, các đường khắc và dấu vết hao mòn.
Để giải quyết vấn đề, nhóm đã sử dụng hệ thống AI và mô phỏng trò chơi trong nền tảng Ludii. Thay vì yêu cầu AI “đoán” một luật chơi duy nhất, các nhà nghiên cứu xây dựng nhiều khả năng luật khác nhau dựa trên các trò chơi lịch sử có cơ chế tương đồng.
Theo nghiên cứu được công bố trên Antiquity, nhóm đã tạo ra 138 bộ luật ứng viên, sau đó cho các tác nhân AI chơi mô phỏng khoảng 1.000 ván đối với mỗi bộ luật. Trong quá trình đó, hệ thống theo dõi đường đi của các quân cờ và so sánh với những khu vực bị mài mòn trên phiến đá.
Điều này tạo ra một cách tiếp cận khá khác biệt: không dùng AI để thay thế bằng chứng khảo cổ, mà dùng AI để kiểm tra xem các giả thuyết về cách chơi có phù hợp với bằng chứng vật chất hay không.
Từ hàng trăm khả năng còn lại 9 bộ luật phù hợp
Sau hàng nghìn lượt mô phỏng, nhóm nghiên cứu xác định 9 bộ luật có kết quả phù hợp với các dấu vết hao mòn quan sát được trên phiến đá.
Điểm đặc biệt là cả 9 phương án đều thuộc cùng một nhóm cơ chế trò chơi: blocking game, tức trò chơi trong đó mục tiêu của một bên là hạn chế hoặc chặn khả năng di chuyển của đối phương.
Theo các mô phỏng, trò chơi có thể dành cho hai người chơi với số lượng quân không cân bằng. Một bên điều khiển nhiều quân hơn và tìm cách bao vây, chặn đường đi của đối phương, trong khi bên còn lại tìm cách duy trì khả năng di chuyển.
Một cấu hình được nghiên cứu cho thấy dạng trò chơi gồm bốn quân “chó săn” đối đầu với hai quân “thỏ”, trong đó bên có bốn quân tìm cách chặn hai quân còn lại. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nghiên cứu không khẳng định duy nhất một bộ luật hoàn chỉnh; 9 biến thể đều được xem là phù hợp với bằng chứng hao mòn ở những mức độ khác nhau.
Đây là lý do tên Ludus Coriovalli được sử dụng để gọi trò chơi được tái dựng.
Vì sao dấu vết hao mòn có thể tiết lộ luật chơi?
Một trong những điểm thú vị nhất của nghiên cứu nằm ở phương pháp phân tích.
Nếu một quân cờ thường xuyên di chuyển dọc theo một tuyến nhất định, khu vực đó có thể chịu tác động ma sát nhiều hơn. Sau hàng trăm hoặc hàng nghìn lượt chơi, những chuyển động lặp lại có thể để lại các dấu hiệu trên bề mặt đá.
Nhóm nghiên cứu sử dụng mô hình 3D để ghi nhận hình dạng bề mặt, sau đó xác định những vùng có mức độ hao mòn đáng chú ý.
Tiếp theo, AI mô phỏng các bộ luật khác nhau. Nếu một luật khiến quân cờ di chuyển qua những khu vực tương tự như các vùng bị mòn trên hiện vật thật, luật đó sẽ có mức độ phù hợp cao hơn.
Nói cách khác, các nhà nghiên cứu đã biến phiến đá thành một dạng “bản ghi dữ liệu” về những ván chơi trong quá khứ.
Phương pháp này đặc biệt có giá trị với khảo cổ học trò chơi, bởi các vật thể cổ thường tồn tại lâu hơn tài liệu hướng dẫn. Một trò chơi có thể biến mất khỏi văn bản nhưng vẫn để lại dấu vết vật lý trên bàn chơi.
Phát hiện có thể đẩy lùi lịch sử của trò chơi chiến thuật
Ý nghĩa của Ludus Coriovalli không chỉ nằm ở việc tìm ra một trò chơi cổ.
Theo nhóm nghiên cứu, các trò chơi dạng blocking game từng được biết đến ở châu Âu trong những giai đoạn lịch sử muộn hơn, trong đó có những trò chơi truyền thống ở Bắc Âu. Việc tìm thấy một hiện vật có khả năng thể hiện cơ chế tương tự tại một địa điểm La Mã cho thấy loại hình trò chơi này có thể có lịch sử lâu đời hơn những gì từng được giả định.
Nếu cách diễn giải này được chấp nhận rộng rãi, Ludus Coriovalli sẽ trở thành một bằng chứng đáng chú ý về sự tồn tại sớm của trò chơi chiến thuật kiểu chặn đường ở châu Âu.
Nó cũng cho thấy đời sống giải trí tại các vùng thuộc Đế chế La Mã có thể phong phú hơn những gì các văn bản còn lại cho chúng ta biết.
Nhưng đây vẫn chưa phải câu chuyện đã được khẳng định hoàn toàn
Các nhà nghiên cứu cũng không coi việc nhận diện phiến đá là bàn cờ đã được chứng minh tuyệt đối.
Một vấn đề quan trọng là các đường khắc trên hiện vật không tương ứng rõ ràng với những bàn cờ La Mã đã biết. Chính sự khác biệt này khiến một số cách diễn giải khác vẫn có thể được đặt ra.
Nói cách khác, dấu vết hao mòn là bằng chứng quan trọng nhưng không phải một “cuốn luật chơi” nguyên bản.
Giáo sư Walter Crist và các đồng nghiệp cho rằng chính sự khác biệt của hiện vật có thể là điều đáng chú ý. Một trò chơi địa phương được người dân tại Coriovallum sử dụng có thể chưa từng được ghi lại trong các văn bản còn tồn tại.
Điều này cũng giải thích tại sao việc kết hợp khảo cổ học với mô phỏng máy tính lại có giá trị: AI không thể chứng minh một giả thuyết chỉ bằng dữ liệu mô phỏng, nhưng có thể giúp kiểm tra hàng trăm khả năng và xác định những phương án phù hợp nhất với bằng chứng vật chất.
AI đang mở thêm một hướng mới cho khảo cổ học
Nghiên cứu Ludus Coriovalli cho thấy AI có thể được sử dụng theo một cách khá khác so với những ứng dụng phổ biến hiện nay.
Thay vì tạo văn bản, hình ảnh hoặc dự đoán dữ liệu, AI ở đây đóng vai trò như một công cụ mô phỏng.
Quy trình có thể được khái quát thành bốn bước:
1. Phân tích hiện vật:
Các nhà nghiên cứu quét 3D và kiểm tra dấu vết hao mòn trên phiến đá.
2. Xây dựng giả thuyết:
Các quy tắc khả dĩ được hình thành dựa trên những trò chơi lịch sử có cơ chế tương đồng.
3. Mô phỏng bằng AI:
Các tác nhân máy tính chơi hàng nghìn ván theo từng bộ luật.
4. Đối chiếu với bằng chứng khảo cổ:
Đường đi của quân cờ trong mô phỏng được so sánh với những khu vực bị mài mòn trên hiện vật.
Cách làm này có thể được áp dụng cho nhiều loại hiện vật khác, đặc biệt là những đồ vật có dấu hiệu sử dụng nhưng không còn tài liệu giải thích chức năng.
Một trò chơi 2.000 năm tuổi được “chơi lại” bằng máy tính
Điều hấp dẫn nhất của câu chuyện Ludus Coriovalli là khoảng cách gần 2.000 năm giữa người chơi ban đầu và công nghệ được sử dụng để tìm hiểu họ.
Những người từng sống tại Coriovallum có thể đã chơi trò chơi này bằng các quân nhỏ làm từ vật liệu như thủy tinh, xương hoặc gốm. Qua thời gian, luật chơi biến mất khỏi ký ức và tài liệu, trong khi phiến đá vẫn tồn tại.
Hàng thế kỷ sau, các nhà nghiên cứu tìm thấy nó trong một bảo tàng. Một thế kỷ kể từ khi hiện vật được phát hiện, công nghệ quét 3D và AI đã giúp tạo ra những ván chơi mô phỏng đầu tiên.
Dù chưa thể khẳng định chính xác người La Mã đã chơi Ludus Coriovalli như thế nào, nghiên cứu cho thấy một điều quan trọng: những dấu vết nhỏ trên một hiện vật có thể chứa nhiều thông tin về hành vi của con người trong quá khứ hơn chúng ta tưởng.
AI trong trường hợp này không “biết” người La Mã chơi trò gì. Nó thực hiện một nhiệm vụ khác: thử nghiệm có hệ thống các khả năng và tìm ra những mô hình phù hợp nhất với bằng chứng khảo cổ.
Đó có thể là một hướng đi đáng chú ý cho ngành khảo cổ học kỹ thuật số trong những năm tới.
Ludus Coriovalli là một ví dụ đáng chú ý về sự giao thoa giữa khảo cổ học, trí tuệ nhân tạo và khoa học máy tính. Từ một phiến đá có những đường khắc khó giải thích, các nhà nghiên cứu đã sử dụng quét 3D để tìm dấu vết hao mòn, sau đó dùng AI mô phỏng hàng nghìn ván chơi nhằm kiểm tra các giả thuyết về luật.
Kết quả không mang lại một câu trả lời tuyệt đối, nhưng đã thu hẹp đáng kể phạm vi các khả năng và cho thấy một trò chơi dạng chặn đường có thể từng tồn tại tại Coriovallum thời La Mã.
Quan trọng hơn, nghiên cứu đặt ra một cách tiếp cận mới: khi tài liệu lịch sử biến mất, dấu vết vật chất kết hợp với mô phỏng máy tính vẫn có thể giúp con người tiến gần hơn tới việc hiểu cách tổ tiên từng sống, chơi và giải trí.
Câu hỏi thường gặp về Ludus Coriovalli
Ludus Coriovalli là gì?
Ludus Coriovalli là tên được các nhà nghiên cứu đặt cho một trò chơi cờ bàn có khả năng từng được chơi tại Coriovallum, thành phố La Mã cổ đại nằm ở Heerlen, Hà Lan. Tên gọi này có nghĩa gần với “trò chơi của Coriovallum”.
Trò chơi Ludus Coriovalli có bao nhiêu người chơi?
Các mô phỏng cho thấy đây là trò chơi dành cho hai bên. Một số cấu hình có bốn quân đối đầu với hai quân, tạo nên một trò chơi không đối xứng. Tuy nhiên, nghiên cứu xác định nhiều bộ luật khả dĩ thay vì một luật duy nhất.
AI đã phát hiện luật chơi bằng cách nào?
AI mô phỏng các bộ luật ứng viên nhiều lần, theo dõi đường di chuyển của quân cờ rồi so sánh dữ liệu đó với dấu vết hao mòn trên phiến đá thật. Những bộ luật tạo ra mô hình di chuyển phù hợp với dấu vết vật lý được đánh giá cao hơn.
Có chắc chắn đây là một bàn cờ La Mã không?
Chưa thể nói chắc chắn tuyệt đối. Các đường khắc khác biệt so với nhiều bàn cờ La Mã đã biết và vẫn còn những cách giải thích khác. Kết quả nghiên cứu cho thấy bằng chứng phù hợp với giả thuyết đây là bàn cờ, đặc biệt dựa trên dấu vết hao mòn và kết quả mô phỏng.
Trò chơi này có giống cờ vua không?
Không. Ludus Coriovalli được mô tả gần với nhóm trò chơi “chặn đường”, trong đó mục tiêu chính là hạn chế khả năng di chuyển của đối phương. Nó không sử dụng hệ thống quân cờ và luật chơi giống cờ vua hiện đại.
Phát hiện này quan trọng với khảo cổ học như thế nào?
Nghiên cứu cho thấy dấu vết sử dụng trên hiện vật có thể được kết hợp với mô hình AI để kiểm tra các giả thuyết về hành vi của con người trong quá khứ. Điều này đặc biệt hữu ích khi không còn tài liệu bằng văn bản mô tả cách sử dụng hiện vật.
Có thể chơi Ludus Coriovalli ngày nay không?
Có. Một phiên bản tái dựng dựa trên một trong những cấu hình luật được nghiên cứu đã được đưa lên nền tảng trực tuyến, cho phép người dùng thử nghiệm trò chơi với người khác hoặc với máy tính. Tuy nhiên, đây nên được hiểu là một phiên bản tái dựng dựa trên nghiên cứu, không phải bằng chứng rằng đó chính xác là luật mà người La Mã cổ đại từng sử dụng.
Nguồn nghiên cứu chính: Walter Crist và cộng sự, Ludus Coriovalli: using artificial intelligence-driven simulations to identify rules for an ancient board game, Antiquity, 2026. DOI: 10.15184/aqy.2025.10264.
