AI có thể khiến phụ nữ đối mặt nguy cơ mất việc cao hơn: Bài học từ tổng đài điện thoại đến máy tính cá nhân

AI có thể tác động đến việc làm của phụ nữ nhiều hơn nam giới

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm dấy lên những lo ngại về tương lai việc làm trên toàn thế giới. Khi các công cụ AI ngày càng có khả năng xử lý dữ liệu, soạn thảo văn bản, tìm kiếm thông tin và thực hiện các nhiệm vụ hành chính, một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Nhóm lao động nào sẽ chịu ảnh hưởng lớn nhất từ làn sóng tự động hóa này?

Lịch sử phát triển công nghệ tại Mỹ cho thấy phụ nữ có thể phải đối mặt với rủi ro lớn hơn nam giới, đặc biệt trong những ngành nghề tập trung nhiều công việc văn phòng, hành chính và xử lý thông tin thường nhật.

Từ tổng đài điện thoại tự động đến máy giặt và máy tính cá nhân, các phát minh công nghệ đã nhiều lần làm thay đổi triển vọng nghề nghiệp của phụ nữ. Một số công việc biến mất, nhưng những cơ hội mới cũng xuất hiện, giúp nhiều thế hệ lao động thích nghi với nền kinh tế đang chuyển đổi.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi không phải lúc nào cũng diễn ra thuận lợi. Những người đang làm công việc bị công nghệ thay thế có thể mất đi nguồn thu nhập ổn định, trong khi những người trẻ hơn thường có nhiều thời gian và cơ hội hơn để chuyển sang nghề nghiệp mới.

Ariane Hegewisch, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu Chính sách Phụ nữ, nhận định rằng AI tập trung vào nhiều nhiệm vụ thường nhật, xử lý số liệu và nhận diện quy luật. Đây cũng là những công việc phổ biến trong các vị trí văn thư và hành chính do phụ nữ đảm nhiệm.

Theo bà, phụ nữ hiện vẫn chiếm khoảng 90% số thư ký và nhân viên văn phòng. Điều này khiến tác động của AI đối với nhóm nghề nghiệp này trở thành vấn đề đáng quan tâm.

Một nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) được đề cập trong nội dung nguồn cũng cho thấy gần 1/10 phụ nữ tại các quốc gia có thu nhập cao làm việc trong những ngành nghề có nguy cơ cao nhất chịu ảnh hưởng từ AI.

Dù vậy, nguy cơ bị AI tác động không đồng nghĩa với việc tất cả những người làm nghề đó sẽ mất việc. Trong nhiều trường hợp, công nghệ có thể thay thế một phần nhiệm vụ, đồng thời thay đổi yêu cầu kỹ năng và cách thức tổ chức công việc.

Bài học từ 75.000 việc làm tổng đài điện thoại biến mất

Nhiều thập kỷ trước khi Siri, Alexa hay ChatGPT xuất hiện, một lực lượng lao động chủ yếu là phụ nữ đã đóng vai trò quan trọng trong hệ thống thông tin liên lạc của Mỹ: nhân viên vận hành tổng đài điện thoại.

Vào những năm 1940, gần 95% nhân viên tổng đài điện thoại tại Mỹ là phụ nữ. Đây từng là một công việc tương đối tốt đối với lao động nữ trong bối cảnh cơ hội nghề nghiệp dành cho họ còn hạn chế.

Công việc này không đơn giản như nhiều người có thể hình dung. Nhân viên tổng đài cần trải qua nhiều tháng đào tạo để xử lý hàng trăm cuộc gọi mỗi giờ vào những thời điểm cao điểm. Họ phải thao tác nhanh, chính xác, lịch sự và có khả năng phối hợp nhiều yêu cầu liên lạc cùng lúc.

Tuy nhiên, sự phát triển của hệ thống chuyển mạch điện thoại tự động đã làm thay đổi hoàn toàn ngành nghề này.

Khi AT&T đầu tư triển khai công nghệ chuyển mạch tự động trên diện rộng, nhiều nhiệm vụ trước đây cần đến con người có thể được thực hiện bằng máy móc. Trong những thập kỷ sau đó, ước tính khoảng 75.000 việc làm vận hành tổng đài đã biến mất.

Đây là một ví dụ điển hình về cách tự động hóa có thể loại bỏ nhu cầu đối với một nhóm công việc vốn giữ vị trí quan trọng trong nền kinh tế.

Các nhà kinh tế James Feigenbaum thuộc Đại học Boston và Daniel P. Gross thuộc Trường Kinh doanh Fuqua của Đại học Duke đã nghiên cứu dữ liệu điều tra dân số và tiền lương trong giai đoạn này. Họ theo dõi những thay đổi về việc làm tại các địa phương theo tiến trình đầu tư của AT&T vào thiết bị chuyển mạch trên khắp nước Mỹ.

Kết quả nghiên cứu cho thấy những nhân viên tổng đài đang làm nghề chịu tác động đáng kể. Nhiều người buộc phải chuyển sang những công việc có mức lương thấp hơn, trong khi một số người rời khỏi lực lượng lao động hoàn toàn.

Nhà kinh tế David Autor cho rằng điều này phản ánh một thực tế quan trọng: Khi một người đã có công việc tương đối tốt và gắn bó với nghề trong thời gian dài, việc công nghệ khiến nghề nghiệp đó trở nên lỗi thời có thể đẩy họ xuống một vị trí kém thuận lợi hơn trên thị trường lao động.

Vấn đề không chỉ là một công việc bị xóa bỏ. Người lao động còn phải đối mặt với chi phí chuyển nghề, nhu cầu đào tạo lại và nguy cơ không thể tìm được công việc có mức lương tương đương.

Bài học này có ý nghĩa đối với AI hiện nay. Nếu công nghệ làm giảm nhu cầu đối với những nhiệm vụ văn phòng phổ biến, người lao động đang đảm nhiệm các nhiệm vụ đó có thể phải cạnh tranh để tìm vị trí mới, ngay cả khi nền kinh tế vẫn tạo ra việc làm trong những lĩnh vực khác.

Công nghệ không chỉ loại bỏ việc làm mà còn tạo ra cơ hội mới

Mặc dù sự biến mất của nghề vận hành tổng đài gây ra những tổn thất đáng kể đối với thế hệ lao động đương thời, nghiên cứu của Feigenbaum và Gross cũng đưa ra một kết luận tích cực hơn về các thế hệ tiếp theo.

Những người trẻ gia nhập thị trường lao động sau khi công nghệ tự động hóa được triển khai có xu hướng tìm được việc làm trong các lĩnh vực khác. Nhiều công việc mới có chất lượng tương đương với những vị trí đã biến mất.

Điều đó cho thấy tác động của công nghệ không nhất thiết chỉ dẫn đến tình trạng thất nghiệp kéo dài trên toàn nền kinh tế. Khi một nghề nghiệp mất đi, nhu cầu lao động có thể dịch chuyển sang những hoạt động mới.

Tuy nhiên, lợi ích này không tự động xuất hiện đối với tất cả mọi người. Người lao động đang làm nghề có thể chịu thiệt hại trong ngắn hạn, trong khi những cơ hội mới thường đòi hỏi kỹ năng, kinh nghiệm hoặc quá trình đào tạo khác.

Khoảng cách giữa những người có thể thích nghi và những người không thể thích nghi là một trong những vấn đề quan trọng nhất khi đánh giá tác động của AI.

Đối với thị trường lao động hiện nay, điều cần quan tâm không chỉ là số lượng công việc được tạo ra hoặc bị thay thế, mà còn là chất lượng của các vị trí mới, mức lương, khả năng tiếp cận đào tạo và thời gian cần thiết để người lao động chuyển đổi nghề nghiệp.

Máy giặt từng góp phần thay đổi vai trò kinh tế của phụ nữ

Không phải mọi phát minh công nghệ đều làm giảm cơ hội nghề nghiệp của phụ nữ. Trong lịch sử, một số công nghệ còn giúp giải phóng thời gian và mở rộng khả năng tham gia thị trường lao động của họ.

Đến những năm 1950, máy giặt cùng các thiết bị gia dụng khác đã tạo ra thay đổi đáng kể trong đời sống gia đình tại Mỹ.

Trong một nghiên cứu được đề cập trong nội dung nguồn, nhà kinh tế Jeremy Greenwood thuộc Đại học Pennsylvania và các cộng sự xem những thiết bị gia dụng này là động lực góp phần giải phóng thời gian lao động của phụ nữ.

Trước khi các thiết bị gia dụng trở nên phổ biến, nhiều công việc như giặt giũ và chuẩn bị sinh hoạt gia đình tiêu tốn đáng kể thời gian. Máy giặt giúp giảm bớt khối lượng công việc nhà không được trả lương, qua đó cho phép phụ nữ phân bổ thời gian nhiều hơn cho công việc bên ngoài.

Theo số liệu được dẫn trong bài, từ năm 1950 đến năm 1980, số phụ nữ có việc làm tại Mỹ tăng hơn 25 triệu người. Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của phụ nữ tăng từ 34% lên 52%.

Trong cùng giai đoạn, số nam giới có việc làm tăng thêm khoảng 16 triệu người, mặc dù tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của nam giới giảm 5 điểm phần trăm.

Những thay đổi này không chỉ xuất phát từ sự phát triển của thiết bị gia dụng. Các chuẩn mực xã hội về vai trò giới cũng thay đổi, trong khi nền kinh tế Mỹ phát triển và tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới.

Khi ngày càng nhiều phụ nữ tham gia thị trường lao động, nhu cầu đối với các dịch vụ trước đây chủ yếu được thực hiện trong gia đình cũng tăng lên. Chăm sóc trẻ em và chuẩn bị thức ăn dần trở thành những hoạt động tạo việc làm trong nền kinh tế dịch vụ.

Bên cạnh đó, sự phát triển của các ngành bán lẻ, nhà hàng, khách sạn, giải trí và dịch vụ chuyên nghiệp cũng mở rộng cơ hội nghề nghiệp cho phụ nữ.

Các doanh nghiệp phát triển còn cần nhiều nhân viên hơn để xử lý bảng lương, tài khoản khách hàng, hồ sơ và những thủ tục hành chính khác.

Nhà kinh tế David Autor cho rằng giai đoạn từ năm 1940 đến năm 1980 chứng kiến sự hình thành của nhiều công việc văn phòng và hành chính mà người lao động chỉ cần tốt nghiệp trung học cũng có thể đảm nhiệm.

Bài học từ giai đoạn này cho thấy công nghệ có thể giải phóng nguồn lực lao động, nhưng việc những người lao động đó có tìm được công việc mới hay không còn phụ thuộc vào khả năng tạo việc làm của nền kinh tế.

Máy tính cá nhân đã thay đổi công việc văn phòng như thế nào?

Cuộc cách mạng công nghệ tiếp theo tác động sâu sắc đến phụ nữ là sự phổ biến của máy tính cá nhân.

Trước khi máy tính cá nhân trở thành thiết bị quen thuộc tại văn phòng, phụ nữ giữ vai trò chủ chốt trong nhiều hoạt động đánh máy, tốc ký và xử lý tài liệu.

Theo dữ liệu điều tra dân số Mỹ năm 1980 được dẫn trong nội dung nguồn, gần 4,7 triệu người Mỹ làm thư ký, tốc ký viên và nhân viên đánh máy. Hơn 98% trong số đó là phụ nữ.

Khi IBM giới thiệu máy tính cá nhân vào năm 1981 và Microsoft Word xuất hiện hai năm sau đó, cách thức xử lý văn bản tại nơi làm việc thay đổi đáng kể.

Những nhiệm vụ từng cần nhân viên chuyên trách dần được chuyển sang các nhân viên khác. Người quản lý có thể tự đánh máy báo cáo, đặt vé máy bay hoặc in tài liệu mà không nhất thiết phải nhờ đến một nhân viên hỗ trợ riêng.

Điều này không có nghĩa nhu cầu viết, lưu trữ hay biên tập biến mất. Thay vào đó, công nghệ đã thay đổi cách thực hiện những nhiệm vụ đó và giảm nhu cầu đối với một số vị trí trung gian.

Tuy nhiên, máy tính cá nhân cũng tạo ra những cơ hội mới cho phụ nữ.

Các nghiên cứu được đề cập trong nội dung nguồn cho thấy phụ nữ có xu hướng sử dụng máy tính tại nơi làm việc nhiều hơn nam giới ngay từ giai đoạn đầu của kỷ nguyên máy tính cá nhân.

Công nghệ đem lại cho họ các công cụ mới như bảng tính, cơ sở dữ liệu và khả năng xử lý thông tin nhanh hơn. Những người biết tận dụng công nghệ có thể đảm nhiệm thêm nhiệm vụ, nâng cao hiệu quả công việc và trở nên có giá trị hơn đối với doanh nghiệp.

Kinh nghiệm này cho thấy sự xuất hiện của công nghệ mới không nhất thiết làm biến mất toàn bộ một nghề nghiệp. Trong nhiều trường hợp, công nghệ chỉ thay đổi các nhiệm vụ cấu thành công việc, buộc người lao động phải thích nghi với yêu cầu mới.

AI có thể thay thế nhiệm vụ thay vì xóa bỏ toàn bộ công việc

Một trong những điểm khác biệt quan trọng của AI là khả năng thực hiện nhiều nhiệm vụ liên quan đến ngôn ngữ, dữ liệu và nhận diện quy luật.

Trong môi trường văn phòng, các công cụ AI có thể hỗ trợ soạn thảo nội dung, tổng hợp báo cáo, phân loại thông tin, trả lời câu hỏi thường gặp và xử lý một số công việc lặp đi lặp lại.

Điều này khiến các vị trí hành chính, văn thư và hỗ trợ văn phòng có thể chịu tác động đáng kể. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng còn tùy thuộc vào cấu trúc công việc và cách doanh nghiệp triển khai công nghệ.

Một công việc thường bao gồm nhiều nhiệm vụ khác nhau. Trong khi AI có thể tự động hóa một phần hoạt động, những nhiệm vụ đòi hỏi phán đoán, trách nhiệm, tương tác giữa con người hoặc hiểu biết sâu về bối cảnh vẫn có thể cần người thực hiện.

Ví dụ, một nhân viên hành chính có thể sử dụng AI để soạn thảo văn bản và sắp xếp dữ liệu nhanh hơn, nhưng vẫn cần kiểm tra tính chính xác, xử lý yêu cầu đặc biệt và phối hợp với các bộ phận khác.

Trong trường hợp đó, công nghệ giúp nâng cao năng suất thay vì loại bỏ hoàn toàn vị trí công việc.

Dù vậy, nếu doanh nghiệp quyết định giảm số lượng nhân viên sau khi áp dụng AI, ngay cả việc tự động hóa một phần nhiệm vụ cũng có thể ảnh hưởng đến nhu cầu tuyển dụng.

Một nghiên cứu năm 2022 của Marcus Dillender và Eliza Forsythe, được đề cập trong nội dung nguồn, cho thấy việc doanh nghiệp áp dụng phần mềm để thực hiện các công việc văn phòng và hành chính đi kèm mức giảm 1% việc làm trong lĩnh vực này, nhưng tiền lương của những người tốt nghiệp đại học tăng 3%.

Kết quả này cho thấy tác động của công nghệ có thể khác nhau giữa các nhóm lao động. Một số người có thể được hưởng lợi nhờ kỹ năng và năng suất tăng lên, trong khi những người khác đối mặt với nguy cơ giảm cơ hội việc làm.

Tuy nhiên, kết quả của nghiên cứu về phần mềm văn phòng không thể được áp dụng trực tiếp để dự báo chính xác tác động của AI hiện đại. AI có phạm vi ứng dụng rộng và khả năng phát triển khác với các thế hệ phần mềm trước đây.

Vì sao phụ nữ có thể đối mặt với rủi ro lớn hơn?

Có một số yếu tố khiến phụ nữ trở thành nhóm cần được chú ý khi đánh giá tác động của AI đối với thị trường lao động.

Thứ nhất, phụ nữ chiếm tỷ trọng lớn trong các nghề văn thư, thư ký và hành chính. Đây là những lĩnh vực có nhiều nhiệm vụ thường nhật, xử lý thông tin và tài liệu mà AI có thể hỗ trợ hoặc tự động hóa.

Thứ hai, sự thay đổi về công nghệ có thể tạo ra những tác động khác nhau giữa các thế hệ. Người mới bước vào thị trường lao động có thể lựa chọn nghề nghiệp mới ngay từ đầu, trong khi người đã dành nhiều năm xây dựng kinh nghiệm trong một ngành có thể gặp khó khăn khi chuyển nghề.

Thứ ba, cơ hội thích nghi còn phụ thuộc vào trình độ học vấn, khả năng tiếp cận đào tạo và yêu cầu kỹ năng của những vị trí mới.

Nội dung nguồn cho biết phụ nữ ngày nay có trình độ đại học và bằng cấp cao hơn, đồng thời đảm nhiệm nhiều vị trí quản lý hơn so với thời điểm các công nghệ trước đây tạo ra biến động lớn trong nền kinh tế. Những yếu tố này có thể giúp một bộ phận lao động nữ thích nghi tốt hơn với tự động hóa.

Tuy nhiên, điều đó không bảo đảm họ sẽ được bảo vệ hoàn toàn. Một trong những lời hứa của AI là nâng cao giá trị của những công việc do con người thực hiện, nhưng kết quả thực tế còn phụ thuộc vào cách công nghệ được sử dụng và những kỹ năng mà thị trường lao động yêu cầu.

Ariane Hegewisch lưu ý rằng AI có khả năng học hỏi. Chính đặc điểm này khiến việc dự báo ranh giới giữa những nhiệm vụ con người tiếp tục đảm nhiệm và những nhiệm vụ máy móc có thể thực hiện ngày càng trở nên phức tạp.

Người lao động cần chuẩn bị gì trước làn sóng AI?

Lịch sử từ tổng đài điện thoại đến máy tính cá nhân cho thấy việc chờ đến khi công việc bị thay thế mới bắt đầu học kỹ năng mới có thể khiến người lao động rơi vào thế bất lợi.

Đối với những người làm công việc hành chính, văn thư và xử lý dữ liệu, việc chủ động tìm hiểu các công cụ AI có thể giúp họ nâng cao năng suất và mở rộng phạm vi nhiệm vụ đảm nhận.

Bên cạnh kỹ năng sử dụng công nghệ, khả năng kiểm tra thông tin, giao tiếp, giải quyết vấn đề và phối hợp giữa các bộ phận cũng có thể giúp người lao động thích nghi tốt hơn với môi trường làm việc đang thay đổi.

Doanh nghiệp cũng có vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi. Thay vì chỉ tập trung vào khả năng cắt giảm chi phí, doanh nghiệp có thể đầu tư đào tạo để nhân viên sử dụng công nghệ hiệu quả, đồng thời chuyển họ sang các nhiệm vụ tạo ra giá trị cao hơn khi có điều kiện phù hợp.

Ở cấp độ rộng hơn, chính sách đào tạo nghề và hỗ trợ chuyển đổi việc làm có thể giúp giảm chi phí mà người lao động phải gánh chịu khi công nghệ thay đổi cơ cấu việc làm.

Tuy nhiên, không có một giải pháp chung phù hợp với tất cả ngành nghề. Tác động của AI sẽ khác nhau tùy theo công việc, trình độ kỹ năng và tốc độ áp dụng công nghệ tại từng doanh nghiệp.

Tương lai việc làm phụ thuộc vào khả năng thích nghi

Lịch sử phát triển công nghệ tại Mỹ cho thấy tự động hóa có thể làm biến mất những công việc từng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, như nghề vận hành tổng đài điện thoại hay một số vị trí đánh máy và thư ký. Đồng thời, các phát minh như máy giặt và máy tính cá nhân cũng mở ra những cơ hội mới, giúp thay đổi cách tổ chức lao động và mở rộng khả năng tham gia thị trường việc làm của phụ nữ.

Với AI, thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở việc công nghệ có thể thực hiện những nhiệm vụ nào, mà còn ở cách doanh nghiệp tổ chức lại công việc và khả năng thích nghi của người lao động.

Phụ nữ có thể chịu tác động đáng kể do tập trung đông trong những nghề có nhiều nhiệm vụ hành chính và xử lý thông tin. Tuy nhiên, lịch sử cũng cho thấy những thế hệ lao động tiếp theo có thể tìm thấy cơ hội mới khi nền kinh tế chuyển đổi.

Kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào tốc độ ứng dụng AI, nhu cầu tuyển dụng, khả năng đào tạo lại và cách xã hội hỗ trợ những người phải chuyển đổi nghề nghiệp. Vì vậy, thay vì chỉ xem AI như một công nghệ thay thế lao động, cần nhìn nhận đây là một quá trình chuyển đổi có thể tạo ra cả rủi ro lẫn cơ hội.

Nguồn tham khảo: Nội dung tổng hợp dựa trên các thông tin và nghiên cứu được nêu trong tài liệu nguồn, bao gồm nghiên cứu về tự động hóa tổng đài điện thoại của James Feigenbaum và Daniel P. Gross, các nhận định của David Autor, nghiên cứu về thiết bị gia dụng của Jeremy Greenwood và cộng sự, nghiên cứu của Marcus Dillender và Eliza Forsythe, cùng nhận định về tác động của AI đối với việc làm của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).

Câu hỏi thường gặp về AI và nguy cơ mất việc của phụ nữ

1. Vì sao phụ nữ có thể chịu ảnh hưởng lớn từ AI hơn nam giới?

Phụ nữ chiếm tỷ lệ cao trong nhiều nghề văn thư, thư ký và hành chính, vốn có nhiều nhiệm vụ liên quan đến xử lý dữ liệu, văn bản và công việc thường nhật. Đây là những nhiệm vụ AI có thể hỗ trợ hoặc tự động hóa.

2. AI có khiến toàn bộ nhân viên văn phòng mất việc không?

Không nhất thiết. AI có thể thay thế một số nhiệm vụ mà không xóa bỏ toàn bộ công việc. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp tổ chức lại hoạt động và giảm nhu cầu nhân sự, một số vị trí vẫn có thể bị cắt giảm.

3. Lịch sử tự động hóa tổng đài điện thoại cho thấy điều gì?

Sự phổ biến của hệ thống chuyển mạch tự động khiến khoảng 75.000 việc làm vận hành tổng đài tại Mỹ biến mất trong nhiều thập kỷ. Một số lao động phải chuyển sang công việc có mức lương thấp hơn hoặc rời khỏi lực lượng lao động, trong khi các thế hệ tiếp theo tìm được việc làm ở những lĩnh vực khác.

4. Máy giặt và máy tính cá nhân từng ảnh hưởng đến phụ nữ như thế nào?

Máy giặt giúp giảm thời gian làm việc nhà không được trả lương, tạo điều kiện để phụ nữ tham gia thị trường lao động nhiều hơn. Máy tính cá nhân thay đổi các nhiệm vụ văn phòng, loại bỏ một số công việc trung gian nhưng cũng cung cấp công cụ mới để người lao động nâng cao năng suất.

5. Phụ nữ có thể giảm nguy cơ bị AI thay thế bằng cách nào?

Người lao động có thể chủ động học cách sử dụng AI, phát triển kỹ năng phân tích và kiểm tra thông tin, nâng cao khả năng giao tiếp và tìm hiểu các nhiệm vụ mới trong ngành nghề của mình. Tuy nhiên, không có kỹ năng nào bảo đảm hoàn toàn một vị trí việc làm sẽ không bị thay đổi.

6. AI sẽ tạo ra nhiều việc làm mới hơn số việc làm bị mất hay không?

Nội dung nguồn chưa đưa ra kết luận chắc chắn về quy mô việc làm mới do AI tạo ra. Lịch sử cho thấy công nghệ từng mở ra những ngành nghề và cơ hội mới, nhưng việc người lao động bị ảnh hưởng có thể tiếp cận các cơ hội đó hay không còn phụ thuộc vào kỹ năng, đào tạo và điều kiện kinh tế.