Bạn đã từng tránh kiểm tra tài khoản ngân hàng vì sợ con số hiển thị? Hay từng mua một món đồ đắt tiền chỉ vì cảm xúc nhất thời? Những tình huống này không hiếm gặp. Thực tế, phần lớn quyết định tài chính của con người không dựa trên logic thuần túy mà bị chi phối bởi cảm xúc và thiên kiến tâm lý.

Đó là lý do vì sao lĩnh vực tài chính hành vi ra đời. Đây là ngành nghiên cứu cách tâm lý, cảm xúc và nhận thức ảnh hưởng đến cách chúng ta tiêu tiền, tiết kiệm và đầu tư. Nó giải thích vì sao nhiều người thông minh vẫn mắc sai lầm tài chính, không phải vì thiếu kiến thức mà vì bộ não được “lập trình” để ưu tiên cảm xúc hơn lý trí.

1️⃣ Ác cảm với mất mát – nỗi sợ lớn hơn lợi ích

Con người thường sợ mất tiền hơn là mong muốn kiếm tiền. Mất 100.000 đồng thường gây cảm giác khó chịu mạnh hơn niềm vui khi kiếm được số tiền tương đương. Vì vậy, nhiều người giữ cổ phiếu đang lỗ, không dám bán, hoặc bỏ lỡ cơ hội đầu tư vì sợ rủi ro.

2️⃣ Tự tin thái quá – kẻ thù của quyết định tài chính

Khi quá tin vào khả năng của bản thân, bạn dễ đưa ra quyết định đầu tư thiếu nghiên cứu, bỏ qua lời khuyên chuyên gia hoặc chấp nhận rủi ro vượt khả năng chịu đựng. Tự tin là cần thiết, nhưng tự tin quá mức có thể khiến bạn trả giá đắt.

3️⃣ Thiên kiến neo giữ – bị “mắc kẹt” bởi thông tin ban đầu

Con người thường bám vào thông tin đầu tiên như một điểm neo. Ví dụ, thấy một căn nhà giảm giá mạnh, bạn có thể nghĩ đó là cơ hội hiếm có, nhưng thực tế giá vẫn cao hơn thị trường hoặc chi phí sửa chữa quá lớn. Trong đầu tư, nhiều người giữ cổ phiếu chỉ vì nhớ giá mua ban đầu.

4️⃣ Tâm lý bầy đàn – chạy theo đám đông

Con người có xu hướng làm theo số đông: mua cổ phiếu khi thị trường tăng, bán tháo khi thị trường giảm. Điều này khiến nhiều người mua ở đỉnh và bán ở đáy, trái ngược hoàn toàn với nguyên tắc đầu tư thông minh.

5️⃣ Thiên kiến quen thuộc – chọn sự an toàn thay vì hiệu quả

Chúng ta thường thích những lựa chọn quen thuộc, dù không tối ưu. Ví dụ, giữ tài khoản tiết kiệm lãi suất thấp vì ngại thay đổi, dù có nhiều ngân hàng khác mang lại lợi nhuận cao hơn.

6️⃣ Kế toán tâm lý – phân biệt tiền theo nguồn gốc

Nhiều người chi tiêu thoải mái tiền thưởng hoặc tiền hoàn thuế, nhưng lại tiết kiệm từng đồng từ lương. Bộ não phân loại tiền theo nguồn, dù bản chất tất cả đều là thu nhập.

7️⃣ Ngụy biện của người đánh bạc – kỳ vọng sai lầm

Sau nhiều lần thua lỗ, con người thường tin rằng mình “sắp thắng”. Điều này khiến họ tăng mức đầu tư hoặc tiếp tục giữ tài sản thua lỗ với hy vọng đảo chiều, dù xác suất không thay đổi.

💡 Vì sao chúng ta dễ mắc sai lầm tài chính?

Bộ não con người không được thiết kế để tối ưu hóa lợi nhuận tài chính, mà để sinh tồn. Những trải nghiệm tuổi thơ, văn hóa gia đình và cảm xúc cá nhân tạo nên “câu chuyện về tiền bạc” riêng của mỗi người. Nếu không nhận diện được các khuôn mẫu này, bạn dễ lặp lại sai lầm trong chi tiêu, tiết kiệm và đầu tư.

✅ 5 cách kiểm soát cảm xúc và cải thiện quyết định tài chính

1. Gắn mục tiêu với tài khoản tiết kiệm
Đặt tên tài khoản theo mục tiêu cụ thể giúp tăng động lực tiết kiệm.

2. Theo dõi tiến độ thay vì chỉ nhìn số dư
So sánh tỷ lệ tiết kiệm qua từng năm để thấy sự tiến bộ.

3. Áp dụng quy tắc “tạm dừng 24 giờ”
Tránh mua sắm bốc đồng bằng cách trì hoãn quyết định.

4. Tìm người đồng hành tài chính
Một người bạn hoặc chuyên gia có thể giúp bạn nhìn nhận vấn đề khách quan hơn.

5. Lên lịch kiểm tra tài chính định kỳ
Biến việc quản lý tiền thành thói quen thay vì nỗi sợ.

Câu hỏi thường gặp về tâm lý tài chính