Bá tử nhân là gì? Công dụng an thần, nhuận tràng và cách dùng trong Đông y

Bá tử nhân – vị thuốc quen thuộc nhưng dễ dùng sai

Bá tử nhân là phần nhân hạt của cây Trắc bá – loài cây thường được trồng làm cảnh tại công viên, ven đường, đình chùa. Nếu như cành và lá trắc bá thường được dùng để cầm máu, lương huyết, thì hạt trắc bá (Bá tử nhân) lại nổi bật với tác dụng dưỡng tâm, an thần và nhuận tràng, đặc biệt hữu ích cho người mất ngủ, hồi hộp, táo bón do thể trạng suy nhược.

Trong y học cổ truyền, Bá tử nhân được đánh giá là vị thuốc “nhẹ mà bền”, thích hợp cho người cao tuổi, người bệnh lâu ngày hoặc phụ nữ sau sinh. Tuy nhiên, do chứa nhiều dầu béo, vị thuốc này cũng có những chống chỉ định nhất định cần lưu ý.

1. Đặc điểm và phân bố dược liệu Bá tử nhân

1.1. Tên gọi – danh pháp

• Tên dược liệu: Bá tử nhân
• Tên khác: Trắc bạch diệp, trắc bá, cây bách
• Tên khoa học: Platycladus orientalis (L.) Franco
• Họ: Trắc bách (Cupressaceae)

1.2. Mô tả thực vật

Cây trắc bá thuộc nhóm thực vật hạt trần, có thể cao từ 6 – 8 m, dáng cây hình tháp, phân nhiều cành xếp theo mặt phẳng thẳng đứng. Lá nhỏ, dạng vẩy, màu xanh sẫm. Quả hình nón, gồm 6 – 8 vảy dày.

Hạt trắc bá chính là Bá tử nhân. Hạt có hình trứng dài hoặc bầu dục hẹp, dài 4 – 7 mm, vỏ cứng nhẵn, màu vàng nhạt đến nâu nhạt, bên trong giàu dầu, vị ngọt, mùi thơm nhẹ.

1.3. Phân bố

Trắc bá có nguồn gốc từ Đông Bắc Trung Quốc, Triều Tiên, Myanmar. Ở Việt Nam, cây được trồng phổ biến khắp các vùng miền để làm cảnh và làm thuốc.

2. Thu hái, chế biến và bảo quản

Bá tử nhân được thu hái vào mùa thu – đông. Sau khi thu hạt, đem phơi khô, xát bỏ vỏ ngoài, lấy nhân phơi lại lần nữa. Khi sử dụng có thể để nguyên hoặc ép bỏ bớt dầu tùy mục đích.

Do hạt chứa nhiều dầu, Bá tử nhân dễ bị mốc, hư hỏng, cần bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát và kiểm tra định kỳ.

3. Thành phần hóa học

Trong Bá tử nhân có:

• Chất béo
• Saponosid (~0,64%)
• Một lượng nhỏ tinh dầu chứa borneol, camphor, sesquiterpen alcohol

Những thành phần này góp phần tạo nên tác dụng an thần và nhuận tràng đặc trưng của vị thuốc.

4. Công dụng của Bá tử nhân

Theo y học cổ truyền

Bá tử nhân vị ngọt, tính bình, quy kinh Tâm và Tỳ, có tác dụng:

• Dưỡng tâm, an thần
• Bổ tâm huyết
• Nhuận tràng, thông đại tiện

Vị thuốc thường dùng trong các trường hợp mất ngủ, hồi hộp, hay quên, cơ thể suy nhược, đặc biệt là táo bón do âm hư ở người cao tuổi hoặc phụ nữ sau sinh.

Theo y học hiện đại

Một số nghiên cứu cho thấy Bá tử nhân có tác dụng:

• Hỗ trợ cải thiện giấc ngủ
• Nhuận tràng nhẹ, không gây kích ứng
• Thúc đẩy quá trình đông máu, tương tự vitamin K trong một số trường hợp xuất huyết nhẹ

5. Liều dùng và lưu ý

• Liều dùng thông thường: 4 – 12 g/ngày
• Không dùng cho người tiêu chảy, phân lỏng, nhiều đàm thấp
• Thận trọng khi dùng cho phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú

6. Một số bài thuốc thường dùng với Bá tử nhân

• Bài thuốc dưỡng tâm – an thần: Bá tử nhân, Toan táo nhân, Viễn chí
• Bài thuốc trị hồi hộp, mất ngủ: Bá tử nhân 16 g sắc uống
• Bài thuốc nhuận tràng: Bá tử nhân nấu cháo cùng gạo tẻ và mật ong
• Bài thuốc trị mồ hôi trộm do âm hư: Bá tử nhân kết hợp Ngũ vị tử, Mạch môn

Các bài thuốc cần được gia giảm theo thể trạng cụ thể của từng người.