Bồ hoàng là gì? Công dụng cầm máu, trị đau bụng kinh và lưu ý khi dùng

Bồ hoàng – Vị thuốc cầm máu, giảm đau bụng kinh và tiềm năng y học hiện đại

Trong kho tàng dược liệu Đông y, Bồ hoàng là vị thuốc quen thuộc nhưng không phải ai cũng hiểu rõ. Xuất phát từ phấn hoa của cây Cỏ nến, Bồ hoàng được y học cổ truyền sử dụng từ hàng trăm năm nay với công dụng nổi bật là cầm máu, hoạt huyết, trị huyết ứ và đau bụng kinh. Đáng chú ý, nhiều nghiên cứu hiện đại đã xác nhận không ít giá trị y học của dược liệu này, mở ra tiềm năng ứng dụng trong điều trị tim mạch, rối loạn chuyển hóa và bệnh lý viêm.

Cỏ nến – nguồn gốc của vị thuốc Bồ hoàng

Cỏ nến (Typha angustata Bory et Chaub), còn được gọi là bồ thảo, hương bồ, bồ hoàng, là cây thân thảo cao từ 1,5–3 m. Lá mọc từ gốc, dài và hẹp, cụm hoa hình trụ giống cây nến – cũng là lý do loài cây này có tên gọi dân gian như vậy.

Cỏ nến mọc hoang ở các vùng đầm lầy, nơi đất ẩm tại miền Bắc Việt Nam như Hà Nội, Lào Cai, Sa Pa… Ít gặp ở các tỉnh phía Nam. Phấn hoa của hoa đực được thu hái vào khoảng tháng 4–6, phơi khô, giã nhỏ, rây mịn để thu được Bồ hoàng – một loại bột mịn màu vàng tươi, nhẹ và dễ hút ẩm.

Trong Đông y, Bồ hoàng có thể dùng sống hoặc sao đen (Bồ hoàng thán). Theo kinh nghiệm cổ truyền, dùng sống để hoạt huyết, phá ứ, còn sao đen để chỉ huyết, cầm máu. Tuy nhiên, tài liệu hiện đại cho thấy tác dụng cầm máu không hoàn toàn phụ thuộc vào việc sao đen.

Thành phần hóa học và tác dụng theo y học hiện đại

Phân tích dược lý cho thấy Bồ hoàng chứa nhiều hoạt chất sinh học như isoramnetin, sitosterol, palmitic acid, tinh dầu và chất béo. Các nghiên cứu trên động vật ghi nhận:

• Rút ngắn thời gian đông máu, đặc biệt khi dùng dạng than.
• Tăng lưu lượng máu động mạch vành, tăng lực co bóp tim, cải thiện tuần hoàn.
• Giảm cholesterol máu, hỗ trợ phòng ngừa xơ vữa động mạch.
• Tăng độ nhạy insulin trên mô hình chuột đái tháo đường type 2, không gây tăng cân.
• Bảo vệ thần kinh, hỗ trợ phục hồi vận động trong chấn thương tủy sống.
• Kháng viêm, ức chế miễn dịch, cho thấy tiềm năng ứng dụng trong bệnh lý viêm mạn và rối loạn miễn dịch.

Một số nghiên cứu lâm sàng nhỏ tại Trung Quốc còn cho thấy Bồ hoàng hỗ trợ điều trị tử cung co kém sau sinh, tăng huyết áp, bệnh mạch vành, viêm đại tràng mạn, chàm da.

Công dụng của Bồ hoàng theo y học cổ truyền

Theo Đông y, Bồ hoàng có vị ngọt, tính bình (hoặc ấm), không độc, quy kinh Can – Tỳ – Tâm bào. Công dụng chính gồm:

• Hoạt huyết, khử ứ: trị đau bụng, đau ngực, bầm tím, chấn thương.
• Điều kinh: trị bế kinh, thống kinh, đau bụng kinh do huyết ứ.
• Chỉ huyết: cầm máu cam, ho ra máu, nôn ra máu, tiểu máu, xuất huyết tử cung.
• Lợi tiểu, tiêu viêm, hỗ trợ điều trị nhiễm trùng tiểu thể huyết lâm.

Y thư cổ nhấn mạnh: không có ứ huyết thì không nên dùng, đặc biệt tránh dùng cho phụ nữ có thai.

Liều dùng và cách sử dụng

• Liều dùng thông thường: 3–9 g/ngày (có tài liệu ghi tối đa 20 g).
• Cách dùng: sắc uống, tán bột uống, hoặc dùng ngoài rắc – đắp.
• Khi sắc thuốc, nên bọc Bồ hoàng trong giấy hoặc túi vải để tránh bay mất phấn.

Một số bài thuốc tiêu biểu

• Cầm máu: Bồ hoàng 5 g + Cam thảo 2 g + Cao ban long 4 g, sắc uống trong ngày.
• Đau bụng kinh, bế kinh: Bồ hoàng + Ngũ linh chi, lượng bằng nhau, tán bột, uống với rượu ấm.
• Xuất huyết tử cung: Bồ hoàng thán + Liên phòng thán, sắc uống; cơ thể suy nhược gia Hoàng kỳ, Đảng sâm.
• Tiểu máu, nhiễm trùng tiểu: Bồ hoàng + Đông quỳ tử + Sinh địa, sắc uống.
• Vết thương chảy máu ngoài da: Bồ hoàng + Cốt phấn + Ô tặc cốt, tán bột rắc tại chỗ.

Lưu ý khi sử dụng Bồ hoàng

• Không dùng cho người âm hư, không có huyết ứ.
• Phân biệt Bồ hoàng với Thạch xương bồ (tên gọi dễ gây nhầm lẫn).
• Không tự ý lạm dụng, cần dùng theo hướng dẫn của thầy thuốc Đông y.

Bồ hoàng không chỉ là vị thuốc cầm máu, trị đau bụng kinh quen thuộc trong dân gian mà còn cho thấy nhiều giá trị y học hiện đại qua các nghiên cứu dược lý. Việc sử dụng đúng cách, đúng đối tượng sẽ giúp phát huy hiệu quả của dược liệu này trong chăm sóc sức khỏe một cách an toàn và bền vững.