Cam thảo dây: Ranh giới giữa dược liệu quý và độc dược nguy hiểm cần đặc biệt thận trọng

Trong kho tàng dược liệu truyền thống Việt Nam, cam thảo dây là cái tên quen thuộc nhưng cũng gây nhiều tranh cãi. Một mặt, loài cây này được dân gian sử dụng từ lâu để chữa ho, giải cảm, thanh nhiệt. Mặt khác, chính nó lại chứa những hợp chất độc tính cao, từng được các nhà khoa học xếp vào nhóm phytotoxin nguy hiểm. Ranh giới giữa lợi ích và rủi ro của cam thảo dây vì thế trở nên đặc biệt mong manh.

Nhận diện cam thảo dây trong tự nhiên

Cam thảo dây có tên khoa học Abrus precatorius L., thuộc họ Đậu (Fabaceae). Trong dân gian, cây còn được gọi bằng nhiều tên khác như dây chi chi, dây cườm cườm, tương tư đằng hay cảm sảo theo tiếng Tày. Đây là loài dây leo, thân mảnh, nhiều xơ, thường mọc hoang ở ven rừng, vùng đồi núi và cả khu vực ven biển.

Lá cam thảo dây là lá kép hình lông chim, mỗi cuống dài từ 15 đến 24 cm, mang nhiều cặp lá chét nhỏ hình chữ nhật. Hoa màu hồng nhạt, mọc thành chùm nhỏ ở kẽ lá. Quả thuôn dài, bên trong chứa 3–7 hạt cứng, bóng, có màu đỏ đặc trưng với một đốm đen lớn – chính những hạt này là phần nguy hiểm nhất của cây.

Phân bố và thu hái

Cam thảo dây phân bố rộng khắp Việt Nam và nhiều quốc gia nhiệt đới. Cây thường được thu hái vào mùa sinh trưởng mạnh, từ tháng 5 đến tháng 10. Rễ, thân và lá có thể dùng tươi hoặc phơi khô. Riêng hạt, dù đượcễ mang màu sắc bắt mắt, lại chứa độc tố mạnh nên chỉ được dùng ngoài da trong một số kinh nghiệm dân gian cũ, hiện nay đã bị hạn chế nghiêm ngặt.

Thành phần hóa học: vị ngọt đi kèm độc tính

Theo các tài liệu dược học, rễ và lá cam thảo dây chứa một lượng nhỏ chất ngọt tương tự glycyrrhizin trong cam thảo bắc, nhưng tỷ lệ chỉ khoảng 1–2% và có vị đắng, khó chịu. Chính vì vậy, việc dùng cam thảo dây thay thế hoàn toàn cam thảo bắc trong các bài thuốc là chưa thực sự hợp lý.

Ngược lại, hạt cam thảo dây lại chứa abrin – một protid độc thuộc nhóm phytotoxin, có cơ chế gây ức chế tổng hợp protein của tế bào. Abrin có độc tính thấp hơn ricin (từ hạt thầu dầu) nhưng vẫn đủ gây tổn thương nghiêm trọng nếu xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa, hô hấp hoặc niêm mạc.

Ngoài abrin, trong hạt còn phát hiện các lectin gây vón hồng cầu, enzyme phân giải chất béo, urease và nhiều hợp chất sinh học khác. Lá và rễ cây cũng chứa flavonoid, saponin và các glycoside có hoạt tính sinh học mạnh.

Công dụng theo y học cổ truyền và hiện đại

Trong y học cổ truyền, cam thảo dây được xếp vào nhóm dược liệu có vị ngọt, tính mát. Lá và rễ thường được dùng để thanh nhiệt, nhuận phế, giảm ho, hỗ trợ điều trị cảm mạo nhẹ. Ở nhiều vùng nông thôn, người dân nấu nước lá cam thảo dây uống như trà thảo mộc để làm dịu cổ họng.

Dưới góc nhìn y học hiện đại, các nghiên cứu cho thấy dịch chiết từ lá cam thảo dây có tác dụng kháng viêm, giãn phế quản, chống oxy hóa và ức chế sự tăng sinh của một số dòng tế bào. Đây là cơ sở khoa học giải thích vì sao loài cây này được dùng trong điều trị ho và các bệnh đường hô hấp.

Tuy nhiên, phần hạt lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Abrin trong hạt có thể gây buồn nôn, nôn dữ dội, tiêu chảy, xuất huyết tiêu hóa, tổn thương gan và thậm chí gây tử vong nếu dùng sai cách. Việc nhỏ dung dịch từ hạt vào mắt – một kinh nghiệm dân gian từng tồn tại – đã được chứng minh có thể gây phù kết mạc và tổn thương giác mạc vĩnh viễn.

Ranh giới nguy hiểm cần được nhận thức rõ

Thực tế cho thấy, cam thảo dây không phải là “thần dược” vô hại như nhiều người lầm tưởng. Lá và rễ có thể mang lại lợi ích nhất định nếu sử dụng đúng liều lượng, đúng mục đích. Ngược lại, hạt cam thảo dây là phần có độc tính cao, tuyệt đối không dùng đường uống và cần loại bỏ khỏi các bài thuốc dân gian lỗi thời.

Ngày nay, giới chuyên môn khuyến cáo chỉ nên sử dụng cam thảo dây khi có hướng dẫn của người am hiểu dược liệu, đồng thời không tự ý thay thế cam thảo bắc trong các bài thuốc cổ phương. Việc hiểu rõ ranh giới giữa lợi ích và độc tính chính là chìa khóa để tránh biến một vị thuốc quen thuộc thành mối nguy tiềm ẩn cho sức khỏe.

Cam thảo dây vì thế là minh chứng điển hình cho nguyên tắc quan trọng trong y học: dược liệu chỉ phát huy tác dụng khi được sử dụng đúng cách – sai một bước có thể trả giá bằng chính sức khỏe của người dùng.