Gia đình giàu có nên chuẩn bị thế nào để chuyển giao quyền lực khi cha mẹ về già?

Đối với những gia đình sở hữu doanh nghiệp lớn, bất động sản, quỹ đầu tư hoặc khối tài sản trị giá hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ USD, việc lập kế hoạch thừa kế thường tập trung vào thuế, tài sản và cấu trúc pháp lý. Tuy nhiên, một câu hỏi khó hơn lại thường bị trì hoãn: Khi nào cha mẹ nên bắt đầu từ bỏ một phần quyền kiểm soát tài sản và doanh nghiệp gia đình?

Một số nghiên cứu cho rằng đây có thể là một trong những vấn đề nhạy cảm nhất của các gia đình giàu có tại Mỹ.

Nếu chờ đến khi người đứng đầu gia đình xuất hiện dấu hiệu suy giảm nhận thức nghiêm trọng, đột quỵ hoặc mắc bệnh khiến khả năng ra quyết định bị ảnh hưởng, các thành viên có thể rơi vào cuộc chiến giành quyền kiểm soát tài sản.

Đặc biệt, những người tạo dựng tài sản từ hai bàn tay trắng thường có cá tính mạnh, quen với việc tự đưa ra quyết định và không dễ dàng chấp nhận việc người khác nói rằng họ đã đến lúc phải trao quyền.

Vì vậy, kế hoạch kế vị không chỉ là một văn bản pháp lý. Nó còn là bài toán về tâm lý, lòng tự trọng, quan hệ giữa các thế hệ và cách một gia đình duy trì sự tin tưởng khi quyền lực bắt đầu chuyển giao.

Khi người tạo dựng tài sản không muốn từ bỏ quyền kiểm soát

Scott Rahn, luật sư chuyên về thừa kế và di chúc, cho rằng nhiều người đứng đầu các gia đình giàu có là những cá nhân có cá tính rất mạnh.

Họ đã xây dựng doanh nghiệp, tạo ra tài sản và đưa gia đình từ một nền tảng ban đầu khiêm tốn lên một vị thế đáng kể.

Chính vì vậy, việc yêu cầu họ từ bỏ quyền kiểm soát có thể tạo ra một cú sốc về tâm lý.

Rahn cho rằng các gia đình cần đối diện với một thực tế: dù đạt được những thành tựu rất lớn, người tạo dựng tài sản vẫn là con người và cuối cùng sẽ phải đối mặt với tuổi tác, bệnh tật hoặc sự suy giảm khả năng nhận thức.

Việc trì hoãn kế hoạch chuyển giao đến thời điểm khủng hoảng có thể khiến vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn.

Theo Rahn, những tranh chấp kiểu này ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong các gia đình giàu có khi tài sản tăng lên, tuổi thọ kéo dài và nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến tuổi tác cũng lớn hơn.

Các doanh nghiệp gia đình có thể đưa vào cấu trúc quản trị những biện pháp như tuổi nghỉ hưu bắt buộc, đánh giá năng lực tinh thần hoặc cơ chế chuyển giao quyền lực.

Nhưng một điều quan trọng không kém là cách gia đình nói chuyện với nhau về vấn đề này.

Một điều khoản pháp lý có thể rõ ràng trên giấy tờ nhưng vẫn thất bại nếu nó khiến cha mẹ cảm thấy mình bị tước đoạt vị trí hoặc bị chính con cái gạt ra ngoài.

4 cách giúp gia đình giàu có chuẩn bị cho quá trình chuyển giao

Các chuyên gia đưa ra nhiều cách tiếp cận khác nhau, nhưng có thể tập trung vào bốn nguyên tắc quan trọng.

1. Bắt đầu nói chuyện càng sớm càng tốt

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là đợi đến khi xảy ra khủng hoảng mới bàn về kế vị.

Mallory Findley của Rockefeller Capital Management cho rằng nhiều gia đình chỉ bắt đầu thảo luận sau khi xảy ra một sự kiện nghiêm trọng như đột quỵ, bệnh tật hoặc tranh chấp giữa các thành viên.

Khi đó, vấn đề không còn đơn thuần là lập kế hoạch.

Cảm xúc đã tăng cao và niềm tin giữa các thành viên có thể đã bị tổn thương.

Thay vào đó, các gia đình nên bắt đầu những cuộc trò chuyện này khi cha mẹ vẫn khỏe mạnh, minh mẫn và có khả năng chủ động tham gia.

Điều này cho phép mọi người thảo luận về tương lai mà không tạo cảm giác rằng ai đó đang cố gắng loại bỏ quyền lực của người đứng đầu gia đình.

Các chuyên gia cũng cho rằng không nhất thiết phải tổ chức một cuộc họp gia đình trang trọng.

Một bữa tối cuối tuần cũng có thể là nơi bắt đầu.

BJ Goergen Maloney, người đứng đầu toàn cầu của JP Morgan Private Advisory, cho rằng những cuộc trò chuyện quan trọng sẽ dễ dàng hơn nếu gia đình đã có thói quen trao đổi thường xuyên.

Điểm quan trọng là xây dựng văn hóa đối thoại trước khi xảy ra khủng hoảng.

Các sự kiện như bán doanh nghiệp, một thành viên trong gia đình có con, mua tài sản lớn hoặc thay đổi cấu trúc doanh nghiệp cũng có thể trở thành thời điểm thích hợp để đánh giá lại kế hoạch.

2. Chuyển giao quyền lực từng bước thay vì “bật công tắc”

Một sai lầm khác là coi việc kế vị như một công tắc chỉ có hai trạng thái: cha mẹ kiểm soát hoặc con cái kiểm soát.

Trong thực tế, quá trình suy giảm khả năng điều hành thường diễn ra từ từ.

Valerie Galinskaya, người đứng đầu Trung tâm Quản lý Tài sản Gia đình Merrill, cho rằng nhu cầu của người lớn tuổi thay đổi theo thời gian.

Một người có thể vẫn đủ khả năng tham gia các cuộc họp chiến lược nhưng không còn phù hợp để ký kết hàng loạt giao dịch phức tạp.

Một người khác có thể vẫn kiểm soát tốt tài chính cá nhân nhưng gặp khó khăn trong việc điều hành doanh nghiệp.

Do đó, câu hỏi không nhất thiết phải là:

“Có nên tước quyền điều hành của cha mẹ hay không?”

Cách tiếp cận phù hợp hơn có thể là:

“Những quyết định nào cha mẹ vẫn có thể đưa ra, và những quyết định nào nên được chuyển cho người khác?”

Đây là cách tiếp cận từng bước.

Ví dụ, cha mẹ có thể tiếp tục giữ quyền quyết định đối với những vấn đề chiến lược lớn trong khi giao các hoạt động vận hành hàng ngày cho thế hệ kế tiếp.

Khi khả năng nhận thức hoặc sức khỏe thay đổi, phạm vi quyền hạn tiếp tục được điều chỉnh.

Cách làm này giúp giảm cảm giác mất quyền lực đột ngột.

Dan Griffith, giám đốc chiến lược quản lý tài sản tại Huntington Bank, cảnh báo rằng việc con cái quá vội vàng giành quyền kiểm soát cũng có thể phản tác dụng.

Nếu con cái liên tục nghi ngờ hoặc gây áp lực, cha mẹ có thể xa cách con và tìm đến những người khác, trong đó có nguy cơ xuất hiện những người có ý định lợi dụng họ.

Đây là lý do quá trình chuyển giao cần có sự cân bằng giữa bảo vệ tài sản và tôn trọng người đang sở hữu tài sản.

3. Tôn trọng người đã tạo ra khối tài sản

Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của kế hoạch kế vị là không biến việc chuyển giao quyền lực thành thông điệp rằng cha mẹ “không còn giá trị”.

Mark Parthemer, chiến lược gia trưởng về quản lý tài sản của Glenmede, cho rằng vai trò của người đứng đầu thường gắn chặt với bản sắc cá nhân.

Một doanh nhân có thể dành 30 hoặc 40 năm để điều hành công ty.

Một người quản lý quỹ tín thác có thể coi đó là trách nhiệm quan trọng của cuộc đời.

Một người luôn là người đưa ra quyết định cuối cùng trong gia đình có thể khó chấp nhận việc bất ngờ bị loại khỏi quá trình ra quyết định.

Do đó, chuyển giao quyền lực cần được thiết kế sao cho người lớn tuổi vẫn cảm thấy mình có vai trò.

Một ví dụ được Parthemer đề cập là “thăng chức” người đứng đầu gia đình từ vị trí chủ tịch công ty lên chủ tịch hội đồng quản trị.

Với cấu trúc này, người sáng lập không còn phải xử lý mọi giao dịch kinh doanh hàng ngày nhưng vẫn có thể tham gia các cuộc họp chiến lược và đóng góp kinh nghiệm.

Đây có thể là một giải pháp tâm lý rất quan trọng.

Thay vì nói:

“Bố/mẹ không còn đủ khả năng điều hành.”

Gia đình có thể nói:

“Vai trò của bố/mẹ đang chuyển sang một cấp độ chiến lược hơn.”

Sự khác biệt trong cách diễn đạt đôi khi có thể quyết định việc người sáng lập hợp tác hay phản đối kế hoạch kế vị.

Giá trị của cha mẹ không chỉ nằm ở tiền bạc

Findley cho rằng các gia đình cũng cần ghi nhận những đóng góp khác của thế hệ lớn tuổi.

Khi một người không còn trực tiếp điều hành doanh nghiệp, họ vẫn có thể mang lại giá trị thông qua:

• Kinh nghiệm kinh doanh.
• Lịch sử gia đình.
• Kiến thức về các mối quan hệ.
• Sự ổn định về tinh thần.
• Khả năng cố vấn.
• Kinh nghiệm xử lý khủng hoảng.
• Vai trò kết nối các thành viên.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với những gia đình có tài sản lớn qua nhiều thế hệ.

Nếu thế hệ sáng lập cảm thấy mình bị loại bỏ hoàn toàn, tranh chấp có thể không còn xoay quanh tiền bạc mà trở thành cuộc chiến về danh dự và quyền được tôn trọng.

4. Đảm bảo các anh chị em có cùng cách nhìn

Khi có nhiều người con trưởng thành, quá trình chuyển giao trở nên phức tạp hơn.

Một người có thể sống gần cha mẹ và nhận thấy dấu hiệu suy giảm sức khỏe.

Trong khi đó, một người con khác sống ở bang khác hoặc quốc gia khác có thể cho rằng mọi thứ vẫn bình thường.

Sự khác biệt trong trải nghiệm có thể dẫn đến xung đột.

Galinskaya cho rằng các anh chị em nên có cơ hội trao đổi với nhau trước khi bước vào cuộc trò chuyện lớn với cha mẹ.

Không gian tổ chức cuộc họp cũng quan trọng.

Một số gia đình có thể cảm thấy thoải mái khi gặp tại nhà. Nhưng một không gian trung lập như văn phòng của cố vấn có thể giúp cuộc thảo luận khách quan hơn.

Các cuộc họp trực tuyến cũng có thể hữu ích.

Theo Galinskaya, khi một thành viên thường xuyên chiếm phần lớn thời gian phát biểu, hình thức họp trực tuyến có thể giúp mọi người dễ dàng tham gia bình đẳng hơn.

Các gia đình cũng có thể thiết lập nguyên tắc trước cuộc họp, chẳng hạn giới hạn số người tham gia và xác định rõ mục tiêu của cuộc thảo luận.

Một số cố vấn còn yêu cầu các thành viên trả lời bảng câu hỏi riêng trước cuộc họp.

Những câu trả lời này giúp phát hiện những vấn đề mà mọi người thường không nói trực tiếp.

Có thể một người cảm thấy bị phán xét vì cách sử dụng tiền.

Người khác lại cảm thấy tài sản gia đình đang được sử dụng như một công cụ kiểm soát.

Nếu những cảm xúc này không được nhận diện, chúng có thể biến thành tranh chấp pháp lý sau này.

Không phải mục tiêu nào cũng cần mọi người đồng ý

Rick Pitcairn, chiến lược gia toàn cầu của Pitcairn, đưa ra một quan điểm đáng chú ý.

Theo ông, các thế hệ trong gia đình không nhất thiết phải đồng ý với tất cả quyết định.

Điều quan trọng hơn là họ hiểu tại sao quyết định đó được đưa ra.

Một người con có thể không đồng ý với việc cha mẹ bán doanh nghiệp.

Nhưng nếu họ hiểu lý do, chiến lược, mục tiêu dài hạn và các nguyên tắc phía sau quyết định đó, khả năng chấp nhận có thể cao hơn.

Ngược lại, khi không có thông tin, các thành viên dễ bắt đầu suy đoán.

Từ suy đoán có thể xuất hiện nghi ngờ.

Từ nghi ngờ có thể dẫn đến cáo buộc.

Và cuối cùng là mất lòng tin.

Đây chính là chuỗi phản ứng mà các gia đình giàu có cần tránh.

Vì sao gia đình giàu càng cần kế hoạch chuyển giao sớm?

Một gia đình có tài sản vài triệu USD có thể đã phức tạp.

Nhưng với tài sản hàng trăm triệu hoặc hàng tỷ USD, số lượng vấn đề cần xử lý có thể tăng lên đáng kể.

Một gia đình giàu có có thể cùng lúc sở hữu:

• Doanh nghiệp tư nhân.
• Bất động sản.
• Cổ phiếu.
• Quỹ tín thác.
• Công ty đầu tư.
• Tài sản ở nhiều bang hoặc quốc gia.
• Quyền sở hữu trí tuệ.
• Các khoản đầu tư tư nhân.
• Nghĩa vụ thuế và pháp lý phức tạp.

Nếu người đứng đầu gia đình bất ngờ mất khả năng điều hành, việc xác định ai có quyền quyết định có thể trở thành vấn đề lớn.

Nếu nhiều người con có lợi ích khác nhau, tranh chấp càng dễ xảy ra.

Do đó, kế hoạch chuyển giao không nên được xem là một thủ tục chỉ thực hiện sau khi cha mẹ qua đời.

Nó nên là một quá trình được cập nhật trong nhiều năm.

Kế hoạch thừa kế không chỉ là một bộ hồ sơ pháp lý

Một trong những thông điệp quan trọng nhất từ các chuyên gia là: văn bản pháp lý tốt nhưng giao tiếp gia đình kém vẫn có thể dẫn đến thất bại.

Gia đình có thể thuê luật sư giỏi, lập quỹ tín thác, xây dựng quy định nghỉ hưu và phân chia quyền biểu quyết.

Nhưng nếu các thành viên không hiểu mục tiêu của cấu trúc đó, tranh chấp vẫn có thể xảy ra.

Ngược lại, một gia đình có thể không có cấu trúc quá phức tạp nhưng thường xuyên trò chuyện về tương lai, hiểu vai trò của từng người và chuẩn bị trước các tình huống có thể xảy ra.

Đây là lý do các chuyên gia đề cao việc bắt đầu sớm.

Mục tiêu không phải là dự đoán chính xác ngày nào cha mẹ sẽ mất khả năng điều hành.

Mục tiêu là tạo ra một cơ chế đủ linh hoạt để gia đình có thể điều chỉnh khi sức khỏe, tài sản và vai trò của từng thành viên thay đổi.

Những dấu hiệu cho thấy gia đình nên bắt đầu kế hoạch

Không nên chờ đến khi xảy ra khủng hoảng.

Một số dấu hiệu có thể là thời điểm thích hợp để gia đình xem xét lại kế hoạch gồm:

Cha mẹ bắt đầu gặp khó khăn trong các quyết định tài chính phức tạp.

Các con không thống nhất về cách quản lý tài sản.

Doanh nghiệp đã lớn hơn đáng kể so với thời điểm cha mẹ thành lập.

Một thành viên trong gia đình bắt đầu đảm nhiệm nhiều công việc thay cha mẹ.

Cha mẹ bước vào độ tuổi mà việc điều hành liên tục trở nên khó khăn.

Gia đình chuẩn bị bán doanh nghiệp hoặc tái cấu trúc tài sản.

Một thành viên mới của thế hệ tiếp theo chuẩn bị tham gia vào hệ thống gia đình.

Những thời điểm này có thể được sử dụng để cập nhật kế hoạch một cách tự nhiên, thay vì khiến cha mẹ cảm thấy họ đang bị yêu cầu từ bỏ quyền lực.

Kế vị thành công bắt đầu trước khi khủng hoảng xuất hiện

Đối với các gia đình giàu có, vấn đề khó nhất của chuyển giao tài sản đôi khi không phải là thuế suất hay cấu trúc quỹ tín thác.

Đó là con người.

Người tạo ra tài sản có thể không muốn mất quyền kiểm soát. Những người con có thể có quan điểm khác nhau. Một người có thể cho rằng cha mẹ cần được bảo vệ, trong khi người khác lại cho rằng họ vẫn hoàn toàn đủ năng lực.

Nếu các thành viên chỉ bắt đầu nói chuyện khi xảy ra khủng hoảng, việc giải quyết sẽ khó hơn rất nhiều.

Bốn nguyên tắc mà các chuyên gia đưa ra vì vậy có giá trị vượt ra ngoài phạm vi các gia đình siêu giàu: nói chuyện sớm, chuyển giao từng bước, tôn trọng người tạo dựng tài sản và tạo sự đồng thuận giữa các thế hệ.

Quan trọng nhất, kế hoạch kế vị cần được nhìn nhận như một quá trình dài hạn chứ không phải một sự kiện xảy ra một lần.

Một gia đình có thể thay đổi.

Sức khỏe có thể thay đổi.

Doanh nghiệp có thể thay đổi.

Tài sản có thể thay đổi.

Và vai trò của mỗi thành viên cũng sẽ thay đổi theo thời gian.

Một kế hoạch tốt không phải là kế hoạch loại bỏ hoàn toàn rủi ro tranh chấp, mà là kế hoạch giúp gia đình nhận diện vấn đề trước khi xung đột trở thành cuộc chiến pháp lý.

Trong bối cảnh thế hệ sáng lập ngày càng sống lâu hơn và nhiều khối tài sản lớn đang chuẩn bị được chuyển sang thế hệ kế tiếp, bài toán này sẽ ngày càng trở nên quan trọng tại Mỹ.

Với những gia đình đang sở hữu doanh nghiệp hoặc tài sản lớn, có lẽ câu hỏi nên được đặt ra không phải là “Khi nào cha mẹ phải trao quyền?”, mà là:

“Làm thế nào để quá trình trao quyền diễn ra khi mọi người vẫn còn khỏe mạnh, tin tưởng và tôn trọng lẫn nhau?”

Đó có thể mới là nền tảng quan trọng nhất để bảo vệ không chỉ tài sản, mà cả mối quan hệ gia đình qua nhiều thế hệ.

Một số câu hỏi về việc chuyển giao quyền lực khi cha mẹ về già

Khi nào cha mẹ già nên bắt đầu chuyển giao quyền kiểm soát tài sản?

Không có một độ tuổi duy nhất phù hợp với mọi gia đình. Các chuyên gia khuyến nghị bắt đầu thảo luận khi cha mẹ vẫn khỏe mạnh và minh mẫn, sau đó chuyển giao quyền lực từng bước dựa trên sức khỏe, năng lực và mức độ phức tạp của công việc.

Có nên chờ cha mẹ có dấu hiệu mất trí nhớ mới lập kế hoạch?

Không nên. Chờ đến khi xảy ra suy giảm nhận thức rõ rệt có thể khiến gia đình khó thống nhất và làm tăng nguy cơ tranh chấp về quyền kiểm soát tài sản.

Có nhất thiết phải giao toàn bộ doanh nghiệp cho con cái?

Không. Một phương án có thể là chuyển dần quyền điều hành trong khi cha mẹ vẫn giữ vai trò chiến lược hoặc cố vấn. Một số gia đình cũng có thể lựa chọn người quản lý chuyên nghiệp bên ngoài.

Làm thế nào để cha mẹ không cảm thấy bị tước quyền?

Cần nhấn mạnh rằng chuyển giao quyền lực không đồng nghĩa với việc phủ nhận những đóng góp của họ. Gia đình có thể thiết kế vai trò mới để người sáng lập tiếp tục tham gia vào các vấn đề chiến lược, cố vấn hoặc quản trị.

Nếu các anh chị em không đồng ý thì sao?

Mục tiêu không nhất thiết là buộc mọi người phải có cùng quan điểm. Điều quan trọng là tạo ra một cơ chế để mọi thành viên hiểu lý do của các quyết định, có cơ hội trình bày quan điểm và giảm những hiểu lầm có thể dẫn đến mất lòng tin.

Có cần luật sư và cố vấn tài chính không?

Đối với những gia đình sở hữu tài sản lớn hoặc doanh nghiệp phức tạp, việc phối hợp với luật sư, chuyên gia thuế, cố vấn tài chính và chuyên gia quản trị gia đình có thể giúp giảm đáng kể rủi ro. Cấu trúc cụ thể cần được thiết kế theo hoàn cảnh pháp lý và tài chính của từng gia đình.