Trung Quốc: 17% giảng viên đại học đối mặt nguy cơ mất việc, bằng tiến sĩ không còn là “vé vào cửa” nghề giảng dạy

Trong nhiều năm, công việc giảng viên đại học tại Trung Quốc từng được xem là một lựa chọn nghề nghiệp tương đối ổn định, có vị thế xã hội và được nhiều người có trình độ học vấn cao theo đuổi.

Tuy nhiên, quan niệm này đang thay đổi nhanh chóng.

Theo những số liệu được đề cập trong các phân tích gần đây, khoảng 17% giảng viên đại học tại Trung Quốc đang đối mặt với nguy cơ bị sa thải khi hệ thống giáo dục đại học chuyển mạnh sang cơ chế đánh giá hiệu quả và cạnh tranh về thành tích.

Cùng lúc, số lượng người sở hữu bằng tiến sĩ tiếp tục tăng nhanh, trong khi số lượng vị trí giảng dạy và nghiên cứu chất lượng cao tại các trường đại học không tăng tương ứng.

Kết quả là một nghịch lý đang ngày càng rõ nét: trình độ học vấn của người tìm việc cao hơn, nhưng cơ hội để họ bước vào một vị trí đại học ổn định lại không dễ dàng hơn.

Đối với những người vừa hoàn thành chương trình tiến sĩ, tấm bằng từng được xem như lợi thế lớn trên thị trường lao động giờ đây không còn đảm bảo một vị trí giảng viên.

Từ “bát cơm sắt” sang cơ chế đánh giá liên tục

Nguyên nhân quan trọng đứng sau làn sóng biến động việc làm trong giới giảng viên Trung Quốc nằm ở cuộc cải cách sâu rộng hệ thống nhân sự đại học.

Các trường đại học ngày càng áp dụng mạnh cơ chế đánh giá hiệu suất theo hướng “xuất bản hoặc bị loại”, thay thế dần tư duy về một vị trí công việc có tính ổn định lâu dài.

Trong môi trường mới, giảng viên không chỉ được đánh giá dựa trên việc hoàn thành nhiệm vụ giảng dạy.

Sản lượng nghiên cứu, chất lượng bài báo khoa học, tiến độ dự án, khả năng thu hút nguồn tài trợ nghiên cứu và nhiều chỉ số chuyên môn khác ngày càng trở thành những tiêu chí quan trọng.

Điều này áp dụng không chỉ với giảng viên trẻ mà cả những người đã có nhiều năm làm việc trong trường đại học.

Một giảng viên nếu không đạt tiêu chuẩn đánh giá có thể phải đối mặt với nhiều hệ quả, từ giảm thu nhập, điều chuyển công tác cho tới chấm dứt hợp đồng hoặc mất vị trí.

Cơ chế này tạo ra áp lực cạnh tranh lớn hơn giữa các giảng viên.

Đồng thời, các trường đại học cũng có xu hướng tuyển dụng có chọn lọc hơn, tập trung vào những ứng viên có thành tích nghiên cứu nổi bật thay vì mở rộng biên chế một cách thụ động.

Theo logic đó, một vị trí giảng dạy tại trường đại học ngày càng giống một công việc phải liên tục chứng minh năng lực thay vì một “chiếc ghế” có thể duy trì ổn định trong nhiều năm.

Hơn 100.000 tiến sĩ tốt nghiệp mỗi năm nhưng vị trí giảng viên hạn chế

Áp lực đối với giảng viên hiện hữu chỉ là một phần của câu chuyện.

Một vấn đề lớn hơn đang xuất hiện ở thị trường lao động dành cho người có bằng tiến sĩ.

Trong những năm gần đây, Trung Quốc liên tục mở rộng quy mô đào tạo sau đại học và chương trình tiến sĩ. Theo nội dung được đề cập, số lượng nghiên cứu sinh tiến sĩ tốt nghiệp đã vượt 100.000 người mỗi năm và tiếp tục có xu hướng tăng.

Trong khi đó, số lượng vị trí giảng dạy và nghiên cứu chất lượng cao được các trường đại học bổ sung mỗi năm được ước tính chỉ khoảng 30.000 vị trí.

Nếu so sánh đơn giản giữa hai con số, có thể thấy nguồn cung nhân lực trình độ tiến sĩ đang lớn hơn đáng kể so với số lượng vị trí học thuật chất lượng cao.

Đáng chú ý, nhóm cạnh tranh cho một vị trí không chỉ bao gồm những người vừa tốt nghiệp.

Các tiến sĩ tốt nghiệp từ những năm trước nhưng chưa tìm được việc phù hợp, nghiên cứu sinh trở về từ nước ngoài và những ứng viên đang chuyển đổi công việc đều có thể cùng tham gia thị trường.

Điều này khiến cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Trong một số chuyên ngành phổ biến, số lượng ứng viên cho một vị trí giảng dạy có thể lên tới hàng chục người.

Vì sao bằng tiến sĩ không còn đảm bảo việc làm?

Trước đây, một người sở hữu bằng tiến sĩ có thể có lợi thế rõ rệt khi ứng tuyển vào các trường đại học.

Tại nhiều trường đại học thông thường, bằng tiến sĩ từng được xem là điều kiện quan trọng để bước vào con đường giảng dạy và nghiên cứu.

Nhưng thị trường hiện nay đã thay đổi.

Khi nguồn cung tiến sĩ tăng nhanh, bằng cấp tự thân không còn đủ để tạo ra sự khác biệt.

Các trường đại học ngày càng ưu tiên ứng viên có thành tích nghiên cứu mạnh, bài báo trên các tạp chí hàng đầu, hồ sơ công bố tốt, kinh nghiệm nghiên cứu sau tiến sĩ và khả năng tham gia các dự án nghiên cứu có giá trị.

Điều này tạo ra sự phân hóa rõ rệt giữa các ứng viên.

Một ứng viên có bằng tiến sĩ nhưng hồ sơ nghiên cứu ở mức trung bình có thể phải cạnh tranh trực tiếp với người có nhiều bài báo quốc tế, kinh nghiệm postdoc và thành tích nghiên cứu nổi bật.

Khi đó, tấm bằng tiến sĩ trở thành điều kiện cần, thay vì điều kiện đủ.

“Publish or perish” tạo áp lực như thế nào?

Cơ chế thường được gọi là “publish or perish”, tức “xuất bản hoặc bị loại”, không phải là hiện tượng hoàn toàn mới trong giới học thuật quốc tế.

Mục tiêu ban đầu của cơ chế này là thúc đẩy năng suất nghiên cứu và nâng cao chất lượng học thuật.

Tuy nhiên, khi các chỉ số công bố được sử dụng quá mạnh trong đánh giá nhân sự, nó cũng có thể tạo ra áp lực đáng kể.

Một giảng viên trẻ có thể phải đồng thời đáp ứng nhiều yêu cầu:

• Hoàn thành giờ giảng và nhiệm vụ đào tạo.
• Công bố nghiên cứu.
• Xuất bản bài báo trên các tạp chí có uy tín.
• Tham gia hoặc chủ trì dự án nghiên cứu.
• Tìm kiếm nguồn tài trợ.
• Hướng dẫn sinh viên và nghiên cứu sinh.
• Hoàn thành các chỉ tiêu đánh giá theo từng giai đoạn.

Đối với những người mới bước vào nghề, việc phải đạt nhiều mục tiêu cùng lúc có thể khiến công việc giảng dạy đại học trở nên áp lực hơn đáng kể so với hình dung truyền thống về một nghề nghiệp ổn định.

Cuộc cạnh tranh đang diễn ra ngay cả trong nhóm giảng viên trẻ

Một nghịch lý đáng chú ý là những người vừa bước vào thị trường lao động học thuật có thể phải cạnh tranh với cả những ứng viên đã có nhiều năm kinh nghiệm.

Một vị trí giảng viên có thể thu hút tiến sĩ mới tốt nghiệp, tiến sĩ đã có kinh nghiệm nghiên cứu, người từng làm postdoc ở nước ngoài và những giảng viên đang muốn chuyển trường.

Khi nguồn cung ứng viên tăng nhanh, trường đại học có nhiều lựa chọn hơn.

Điều này kéo theo việc ngưỡng tuyển dụng tăng lên.

Những tiêu chí từng được xem là lợi thế nay có thể trở thành yêu cầu cơ bản.

Ví dụ, bằng tiến sĩ không còn tạo ra sự khác biệt lớn nếu phần lớn ứng viên cho cùng vị trí đều sở hữu bằng cấp tương đương.

Nhà tuyển dụng sẽ phải tìm kiếm những yếu tố khác để phân loại ứng viên, chẳng hạn chất lượng công bố, lĩnh vực nghiên cứu, khả năng huy động nguồn lực, kinh nghiệm quốc tế hoặc mức độ phù hợp với định hướng phát triển của trường.

Bằng cấp cao không còn đồng nghĩa với công việc ổn định

Sự thay đổi trên đang phá vỡ một quan niệm lâu nay rằng “học càng cao thì càng dễ có việc ổn định”.

Bằng tiến sĩ vẫn là một thành tựu học thuật quan trọng và có giá trị trong nhiều lĩnh vực.

Nhưng giá trị của bằng cấp trên thị trường lao động phụ thuộc ngày càng nhiều vào năng lực thực tế đi kèm.

Một tiến sĩ có năng lực nghiên cứu tốt, kỹ năng công nghệ, khả năng làm việc với doanh nghiệp hoặc kinh nghiệm quản lý dự án có thể có nhiều lựa chọn nghề nghiệp hơn một người chỉ tập trung vào mục tiêu trở thành giảng viên.

Đây là thay đổi quan trọng trong tư duy nghề nghiệp của thế hệ nghiên cứu sinh mới.

Thay vì xem vị trí giảng viên đại học là con đường mặc định sau khi hoàn thành tiến sĩ, người học có thể phải chuẩn bị nhiều phương án nghề nghiệp ngay từ khi còn làm nghiên cứu sinh.

Doanh nghiệp có thể trở thành điểm đến mới của tiến sĩ

Một trong những hướng đi được chú ý là nghiên cứu và phát triển (R&D) trong doanh nghiệp.

Các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, dược phẩm, vật liệu mới, robot, năng lượng và công nghệ công nghiệp đang cần nguồn nhân lực có khả năng nghiên cứu chuyên sâu.

Trong môi trường doanh nghiệp, một tiến sĩ có thể sử dụng năng lực nghiên cứu để giải quyết những vấn đề mang tính ứng dụng thay vì chỉ tập trung vào công bố học thuật.

Ngoài ra, các viện nghiên cứu công cộng, phòng thí nghiệm công nghiệp, tổ chức nghiên cứu độc lập và các công ty công nghệ cũng có thể trở thành lựa chọn nghề nghiệp.

Điều này giúp giảm sự phụ thuộc của thị trường lao động tiến sĩ vào một nguồn việc làm duy nhất là trường đại học.

Trung Quốc đang đối mặt với bài toán “lạm phát bằng cấp”?

Sự gia tăng nhanh số lượng người có trình độ tiến sĩ đặt ra một câu hỏi lớn hơn: khi bằng cấp ngày càng phổ biến, giá trị phân biệt của bằng cấp sẽ thay đổi như thế nào?

Đây là hiện tượng có thể gọi là “lạm phát bằng cấp” theo nghĩa thị trường lao động.

Khi ngày càng nhiều ứng viên sở hữu cùng một loại bằng cấp, nhà tuyển dụng phải dựa vào những tiêu chí khác để phân biệt.

Trong trường hợp thị trường học thuật Trung Quốc, những tiêu chí này ngày càng nghiêng về thành tích nghiên cứu và khả năng tạo ra kết quả cụ thể.

Điều đó không có nghĩa bằng tiến sĩ mất giá trị.

Ngược lại, bằng tiến sĩ vẫn chứng minh khả năng nghiên cứu chuyên sâu và năng lực học thuật.

Nhưng tấm bằng không còn đủ để đảm bảo một vị trí nghề nghiệp ổn định.

Bài toán mới của giáo dục đại học Trung Quốc

Làn sóng cạnh tranh việc làm trong giới học thuật Trung Quốc phản ánh một thay đổi sâu sắc hơn trong hệ thống giáo dục đại học.

Khi số lượng tiến sĩ tăng nhanh, các trường đại học không thể tiếp tục hấp thụ toàn bộ nguồn nhân lực này vào các vị trí giảng dạy và nghiên cứu chất lượng cao.

Đồng thời, việc chuyển sang cơ chế đánh giá hiệu suất khiến ngay cả những người đã có vị trí trong trường cũng phải liên tục chứng minh năng lực.

Kết quả là “bát cơm sắt” trong đại học không còn chắc chắn như trước.

Đối với thế hệ tiến sĩ mới, bài toán không chỉ là học đến đâu, mà còn là có thể tạo ra giá trị gì sau khi tốt nghiệp.

Một hồ sơ học thuật mạnh vẫn là lợi thế lớn, nhưng kỹ năng công nghệ, khả năng nghiên cứu ứng dụng, kinh nghiệm làm việc với doanh nghiệp và khả năng thích ứng với thị trường lao động sẽ ngày càng quan trọng.

Trong dài hạn, xu hướng này có thể thúc đẩy sự dịch chuyển của một bộ phận nhân lực trình độ tiến sĩ từ trường đại học sang doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các ngành công nghệ.

Đó cũng có thể là cách thị trường tự điều chỉnh khi nguồn cung nhân lực trình độ cao vượt quá khả năng hấp thụ của hệ thống đại học.

Điều quan trọng nhất là người sở hữu bằng tiến sĩ không nên xem vị trí giảng viên đại học là lựa chọn nghề nghiệp duy nhất. Khi thị trường lao động thay đổi, khả năng mở rộng phạm vi nghề nghiệp có thể trở thành lợi thế lớn hơn chính tấm bằng.

Từ giáo dục, nghiên cứu công cộng cho tới công nghệ công nghiệp và R&D doanh nghiệp, những con đường mới đang mở ra cho nhân lực học thuật có khả năng chuyển hóa kiến thức thành sản phẩm, công nghệ và giá trị kinh tế thực tế.

Câu hỏi về tỷ lệ giảng viên thất nghiệp tại Trung Quốc

17% giảng viên đại học Trung Quốc có nguy cơ mất việc có chính xác không?

Con số khoảng 17% được nêu trong nội dung phân tích này phản ánh mức độ rủi ro việc làm được đề cập trong bối cảnh cải cách nhân sự và đánh giá hiệu suất tại các trường đại học Trung Quốc. Không nên hiểu rằng 17% giảng viên trên toàn quốc chắc chắn sẽ bị sa thải.

Vì sao giảng viên Trung Quốc chịu áp lực ngày càng lớn?

Một nguyên nhân quan trọng là các trường đại học chuyển sang cơ chế đánh giá hiệu suất thường xuyên, trong đó sản lượng nghiên cứu, chất lượng công bố, giảng dạy và tiến độ dự án trở thành những tiêu chí quan trọng.

Có bằng tiến sĩ có còn dễ xin việc đại học không?

Không còn dễ như trước. Khi số lượng tiến sĩ tăng nhanh, các trường đại học có xu hướng ưu tiên ứng viên có thành tích nghiên cứu nổi bật, bài báo chất lượng cao, kinh nghiệm postdoc và hồ sơ học thuật mạnh.

Người có bằng tiến sĩ nên làm gì nếu không tìm được việc tại đại học?

Ngoài con đường giảng dạy, tiến sĩ có thể cân nhắc R&D trong doanh nghiệp, công nghệ công nghiệp, viện nghiên cứu công cộng, phòng thí nghiệm, công ty công nghệ hoặc các vị trí yêu cầu năng lực phân tích và nghiên cứu chuyên sâu.

Bằng tiến sĩ có mất giá trị không?

Không. Giá trị của bằng tiến sĩ vẫn rất lớn trong nghiên cứu và các ngành công nghệ cao. Điều thay đổi là bằng cấp ngày càng ít đủ để đảm bảo một vị trí việc làm; năng lực chuyên môn, sản phẩm nghiên cứu và kỹ năng ứng dụng trở nên quan trọng hơn.